Maandiko ya Kimasoreti

Kiebrania kiliandikwa kwa konsonanti tu. Kwa karne nyingi waandishi walinakili kwa mkono vitabu vya Biblia ya Kiebrania, na ili kukagua nakala zao walihesabu mistari, maneno na herufi za kila kitabu. Kufikia mwanzoni mwa karne ya 2 B.K., aina moja ya maandiko ya konsonanti ilikuwa imekuwa ya kawaida miongoni mwa Wayahudi; Hati za Bahari Mfu zinaonyesha kwamba inarudi nyuma mapema zaidi, na pia kwamba aina nyingine za maandiko zilitumika pamoja nayo.

Kati ya karibu 500 na 1000 B.K., wasomi wa Kiyahudi walioitwa Wamasoreti, kutoka masorah, “mapokeo”, walifanya kazi hasa huko Tiberia kwenye Bahari ya Galilaya. Waliongeza alama za irabu na lafudhi ili kurithisha usomaji uliopokelewa, pamoja na maelezo pembeni. Pale walipofikiri kwamba mnakili amekosea, waliliacha neno lililoandikwa na kuandika kilichopaswa kusomwa. Wasomaji walisema Adonai, “Bwana”, badala ya jina la Mungu YHWH, na Wamasoreti waliandika irabu za Adonai pamoja nalo — chanzo cha umbo “Yehova”. Kodeksi ya Aleppo, iliyowekewa alama na Aaron ben Asher katika karne ya 10, ilinusurika ghasia za mwaka 1947 kwa sehemu tu; Kodeksi ya Leningrad, iliyonakiliwa mwaka 1008 B.K., ndiyo nakala kamili ya zamani zaidi ya Biblia ya Kiebrania na msingi wa matoleo ya kitaalamu ya leo.