Hati za Bahari Mfu

Katika majira ya baridi ya 1946–47, wachungaji Wabedui karibu na Wadi Qumran, kwenye pwani ya kaskazini-magharibi ya Bahari Mfu, waligundua hati za kale za kukunja zilizohifadhiwa katika mitungi mirefu ndani ya pango. Katika muongo uliofuata mamia ya mapango yalichunguzwa; mapango kumi na moja karibu na Qumran yalitoa makumi ya maelfu ya vipande kutoka mamia ya nakala, nyingi zikiwa za ngozi. Kuhifadhi nyaraka katika vyungu vya udongo ilikuwa desturi ya zamani (Yeremia 32:14). Hati kutoka pango la kwanza, ikiwemo Isaya kamili, zinaonyeshwa leo katika Shrine of the Book huko Yerusalemu.

Hati hizi zilinakiliwa kati ya karibu karne ya 3 K.K. na karne ya 1 B.K. na zikafichwa kabla Warumi hawajaharibu mahali hapo, karibu 68 B.K. Kabla ya ugunduzi huu, nakala za Kiebrania za zamani zaidi zilizojulikana za Biblia zilikuwa za karibu 900 B.K., kwa hiyo hati hizi ni za zamani zaidi kwa karibu miaka elfu moja. Kila kitabu cha Biblia ya Kiebrania kimewakilishwa isipokuwa Esta, na vinavyojitokeza mara nyingi zaidi ni Zaburi, Kumbukumbu la Torati na Isaya. Maandiko mengi ya Biblia yako karibu na Maandiko ya Kimasoreti; mengine yako karibu zaidi na Septuajinta au Torati ya Wasamaria. Mapango hayo pia yalikuwa na vipande vya Tobiti na Yoshua bin Sira, vinavyopatikana katika Biblia za Waorthodoksi na za Wakatoliki, vya Henoko na Yubile, ufafanuzi wa Habakuki na kanuni na nyimbo za jumuiya yenyewe.