Títẹ̀ ìwé àti àwọn Bíbélì Àtúnṣe

Títí di ọ̀rúndún kẹ̀ẹ́dógún, ọwọ́ ni a fi ń da gbogbo Bíbélì kọ. Johannes Gutenberg ti Mainz fi lẹ́tà irin tí a lè gbé kiri tẹ̀wé; ìwé ńlá àkọ́kọ́ rẹ̀, ní nǹkan bí ọdún 1455, jẹ́ Bíbélì Latin. Ní ọdún 1516, Erasmus tẹ Májẹ̀mú Tuntun Giriki kan jáde, tí ó gbé ka orí ìwé àfọwọ́kọ díẹ̀ tí ó pẹ́ lẹ́yìn; pẹ̀lú àtúnṣe kéékèèké, ọ̀rọ̀ rẹ̀ di Textus Receptus, “ọ̀rọ̀ tí a gbà”. A sábà máa ń sọ pé Stephen Langton ló pín àwọn orí ní ọ̀rúndún kẹtàlá, tí atẹ̀wé Estienne sì fi nọ́ńbà sí àwọn ẹsẹ̀ Májẹ̀mú Tuntun ní ọdún 1551; àwọn òǹkàwé ṣáájú wọn máa ń dárúkọ àwọn ẹsẹ̀, bí “ìwé Eksodu, nípa Mose àti pápá tí ń jó” (Marku 12:26).

Títẹ̀ ìwé tan àwọn ìtumọ̀ láti inú èdè ìpìlẹ̀ kálẹ̀. Májẹ̀mú Tuntun èdè Jámánì ti Martin Luther jáde ní ọdún 1522, gbogbo Bíbélì rẹ̀ sì jáde ní ọdún 1534. Ní England, àwọn ẹgbẹ́ John Wycliffe ti túmọ̀ Bíbélì Latin ní nǹkan bí 1380–1382. William Tyndale tẹ Májẹ̀mú Tuntun rẹ̀ tí ó túmọ̀ láti Giriki ní òkè òkun ní 1525–26; a fi àwọn ẹ̀dà rẹ̀ wọ England ní bòókẹ́lẹ́, a sì sun wọ́n, a sì pa á nítòsí Brussels ní ọdún 1536. Miles Coverdale parí Bíbélì Gẹ̀ẹ́sì àkọ́kọ́ tí a tẹ̀ ní ọdún 1535. Àwọn ará England tí ó wà ní ìgbèkùn ní Geneva ṣe Bíbélì Geneva ti ọdún 1560, tí owó rẹ̀ kò wọ́n, tí ó sì kún fún àlàyé. Ní ọdún 1604, Ọba James I fọwọ́ sí ìtumọ̀ tuntun kan láìsí irú àlàyé bẹ́ẹ̀, àwọn ọ̀mọ̀wé tí ó tó 50 sì ṣe King James Version ti ọdún 1611.