Biblia › Mipango ya kusoma › Kusoma pamoja na maelezo

1. Siku ya 1

   Hapo mwanzo

   Mwanzo 1

   Kuhusu kitabu. Mwanzo ni kitabu cha mianzo: ya ulimwengu, ya wanadamu, na ya jamaa ya Ibrahimu, Isaka na Yakobo. Kwa mapokeo, Musa ndiye aliyekiandika. Kinahusu nyakati za kale kabisa na zama za mababu (karibu 2100–1700 K.K.), huko Mesopotamia, Kanaani na Misri. Sehemu zake hufunguliwa kwa kichwa cha Kiebrania toledoth, “hizi ndizo habari za…”

   Neno la kawaida la Kiebrania kwa Mungu, elohim, lina umbo la wingi lakini huchukua vitenzi vya umoja, na katika Agano la Kale kitenzi bara (kuumba) daima kina Mungu kama mtendaji wake. “Ukiwa, tena utupu” ni tafsiri ya tohu na bohu, takriban “pori na upotevu.” Anga linaonyeshwa kama kuba kati ya maji. Jua na mwezi, vilivyoabudiwa na majirani wa Israeli, havitajwi hata kwa majina. Siku ya Kiebrania ilianza jua linapozama.

2. Siku ya 2

   Nyoka na bustani

   Mwanzo 3

   Neno la Kiebrania linaloeleza werevu wa nyoka, arum, linarudia sauti ya arummim, “uchi,” mwishoni mwa sura iliyotangulia: mwanamume na mwanamke walikuwa uchi na wanyonge, nyoka alikuwa mjanja. Maneno ambayo mara nyingi hutafsiriwa “wakati wa jua kupunga” huenda yanamaanisha upepo wa jioni, ingawa wengine wanayasoma kama sauti ya dhoruba inayotangaza uwepo wa Mungu. Jina Hawa (khawah) linasikika kama kitenzi cha Kiebrania “kutoa uhai.” Makerubi, walinzi wenye mabawa wa uwepo wa Mungu, wanazuia njia ya kurudi. Katika Mwanzo, kwenda upande wa mashariki mara nyingi kunamaanisha kwenda mbali na uwepo wa Mungu au baraka yake.

3. Siku ya 3

   Gharika

   Mwanzo 7

   Habari hii inataja kwa usahihi tarehe ya kuanza kwa gharika, siku ya kumi na saba ya mwezi wa pili, na hivyo inasikika kama kumbukumbu rasmi. Maji yanatoka chini na juu pia, yakivunja mipaka iliyowekwa katika habari ya uumbaji, maji yalipotengwa na nchi kavu ikaonekana. Kitenzi kinachotumika kwa maji kupanda, “yakaongezeka,” ni kile kile kilichotumika wakati wa uumbaji kwa viumbe hai kuijaza dunia. Wanyama wa ziada “walio safi” walikuwa kwa ajili ya chakula na kwa dhabihu ya Nuhu, ingawa sheria za kina kuhusu vyakula zilikuja baadaye huko Sinai. Arobaini ni namba ambayo katika Biblia mara nyingi huhusishwa na kujaribiwa.

4. Siku ya 4

   Mnara wa Babeli

   Mwanzo 11

   Habari hii inatukia Babeli, kusini mwa Mesopotamia, ambako mawe yalikuwa haba, kwa hiyo wajenzi walitumia matofali ya kuchoma pamoja na lami iliyotokana na bitumeni ya asili; Kanaani, kinyume chake, ilikuwa na mawe mengi. Mnara huo huenda ulikuwa zigurati, mnara-hekalu wenye ngazi ambao Wababeli waliuona kama mlima mtakatifu ambapo miungu ilishuka duniani. Jina Babeli linasikika kama neno la Kiebrania la “kuchafua” (kuvuruga). Kisha sura inafuata ukoo wa Shemu hadi Tera, ambaye jamaa yake iliondoka Uru, mji mkuu wa Sumeri karibu na Ghuba ya Uajemi, kwenda Harani, kituo cha biashara kilicho karibu maili 550 upande wa kaskazini-magharibi, kilichojulikana kwa ibada ya mwezi.

5. Siku ya 5

   Abramu aenda Kanaani

   Mwanzo 12

   Abramu alifika Kanaani lakini aliishi huko kama mgeni wa muda, akihamisha kambi yake kwa sababu Wakanaani walimiliki nchi yenye rutuba. Mwaloni wa More huko Shekemu huenda ulikuwa mahali patakatifu pa Wakanaani: More maana yake “mwalimu,” na vichaka vya miti mara nyingi vilikuwa mahali patakatifu huko Kanaani. Abramu alijenga madhabahu huko na karibu na Betheli. Njaa ilipotokea alikwenda Misri, ambayo, ikinyweshwa na mto Nile, mara nyingi ilikuwa eneo la mwisho kuathirika. “Farao” ni cheo, si jina la mtu. Kumwita Sarai dada yake huenda kunaakisi desturi ambayo kaka ndiye aliyepanga ndoa ya dada yake. Tukio hili linafanana sana na kukaa kwa Israeli huko Misri baadaye.

6. Siku ya 6

   Agano na Abramu

   Mwanzo 15

   Abramu, ambaye hakuwa na mtoto, aliogopa kwamba msimamizi wa nyumba yake, Eliezeri wa Dameski, angerithi mali yake, kama ilivyokuwa desturi mtu asipokuwa na mwana; Kiebrania kinacheza na sauti ya “Dameski” na neno la “mrithi.” Sherehe hii inaakisi njia ya kale ya kuthibitisha kiapo: wanyama walikatwa vipande viwili, na aliyetoa ahadi aliweka maisha yake rehani kwa neno lake (linganisha Yeremia 34). Kihalisi, nahau ya Kiebrania ni “kukata” agano. Miaka mia nne ya kuonewa inaonekana kuwa namba ya jumla. Kwa hesabu ya nyakati ya Kiebrania, Kutoka kulitokea karibu 1446 K.K., ingawa wataalamu wengi wanakuweka karibu 1270 K.K.

7. Siku ya 7

   Ibrahimu na Isaka juu ya Moria

   Mwanzo 22

   Kitabu cha Mambo ya Nyakati kinaitambulisha nchi ya Moria na kilima ambapo Hekalu la Yerusalemu lilijengwa baadaye, na Waisraeli wa baadaye waliisoma habari hii wakiifikiria ibada yao pale. Jina ambalo Ibrahimu analipa mahali hapo, Yahweh-Yireh, maana yake “BWANA atatoa”; habari za mababu mara nyingi huweka ujumbe wao mkuu katika jina. Baadaye sheria ya Israeli ililaani waziwazi kutoa watoto dhabihu. Sura inamalizika kwa habari kutoka kwa Nahori, ndugu wa Ibrahimu aliyeko mashariki, ambaye jamaa yake inajumuisha Rebeka, mke wa baadaye wa Isaka, na mwana aitwaye Usi, ambaye huenda alikuwa babu wa Ayubu.

8. Siku ya 8

   Ndoto ya Yakobo huko Betheli

   Mwanzo 28

   Yakobo anasafiri kuelekea kaskazini kwa jamaa ya mama yake ili apate mke kutoka katika ukoo wao, kama jamaa ya Ibrahimu ilivyofanya hapo awali. Isaka anambariki kwa jina la El-Shaddai, kwa mapokeo “Mungu Mwenyezi.” Neno la Kiebrania la “ngazi ya mawe” (kwa mapokeo “ngazi”) halipatikani mahali pengine popote katika Biblia; huenda lilikumbusha njia ya mteremko au ngazi za kupandia zigurati, mnara-hekalu uliodhaniwa kuunganisha mbingu na dunia. Jiwe lililokuwa karibu na kichwa cha Yakobo huenda lilikuwa kubwa, kwa ajili ya kujikinga badala ya kuwa mto wa kulalia. Kumimina mafuta juu ya kitu kulikitenga kwa matumizi matakatifu, na Betheli (“nyumba ya Mungu”) baadaye ikawa mahali patakatifu muhimu katika Israeli.

9. Siku ya 9

   Yusufu auzwa Misri

   Mwanzo 37

   Sura hii inafungua habari ya Yusufu, simulizi moja mfululizo ambayo inatofautiana kwa mtindo na sehemu za mwanzo za Mwanzo. Yusufu ana miaka kumi na saba, mwana wa kwanza wa Raheli, mke aliyependwa zaidi na Yakobo. Kanzu ile nzuri ilionyesha kwamba baba yake alikusudia kumpa sehemu kubwa zaidi ya urithi; katika habari yote, kubadilisha mavazi kunaashiria kubadilika kwa hadhi. Ndoto zilichukuliwa kwa uzito kama ujumbe kutoka kwa Mungu, hasa zilipojirudia. Ndugu zake walichunga makundi yao mbali na nyumbani: Shekemu iko karibu maili hamsini kaskazini mwa Hebroni, na Dothani karibu maili kumi na tano zaidi. Wafanyabiashara wanaitwa Waishmaeli na pia Wamidiani; “Waishmaeli” huenda lilikuwa jina la jumla la makabila ya jangwani.

10. Siku ya 10

    Yakobo na Yusufu wazikwa

    Mwanzo 50

    Mwili wa Yakobo ulitiwa dawa kwa desturi ya Kimisri, na Misri ilimwombolezea siku sabini, siku mbili tu pungufu ya maombolezo ya farao. Yusufu alihitaji ruhusa ya Farao kuacha kazi yake na kwenda kumzika baba yake Kanaani, akirudi nyumbani kwa mara ya kwanza baada ya miaka thelathini na tisa. Maneno “walizaliwa magotini pa Yusufu” yanaeleza tendo la ishara: kuwaweka watoto wachanga magotini kulitangaza kwamba wao ni wa ukoo wa familia. Yusufu aliomba kwamba siku moja mifupa yake ichukuliwe kutoka Misri; kwa mujibu wa kitabu cha Yoshua, baadaye ilizikwa Shekemu. Kifo chake kinafunga zama za mababu.

11. Siku ya 11

    Utumwa huko Misri

    Kutoka 1

    Kuhusu kitabu. Kutoka kinasimulia jinsi Waisraeli walivyowekwa huru kutoka utumwa wa Misri, wakapokea agano katika Mlima Sinai, na kujenga Maskani. Kwa mapokeo Musa ndiye aliyekiandika, ingawa wataalamu wengi wana mashaka na hilo. Matukio yake kwa kawaida huwekwa karibu 1446 K.K. au karibu 1270 K.K. Jina lake ni tafsiri ya neno la Kigiriki exodos, “njia ya kutoka.”

    Kuanzia karibu 1650 hadi 1550 K.K. kaskazini mwa Misri ilitawaliwa na wavamizi wa Kisemiti walioitwa Hyksos; baada ya kufukuzwa kwao, huenda watawala wapya waliwashuku Wasemiti wote, wakiwemo Waisraeli. Pithomu na Ramesesi zinatambulishwa na maeneo yaliyojengwa katika Enzi ya Shaba ya Mwisho. Mawe yalikuwa haba upande wa kaskazini, kwa hiyo majengo mengi yalikuwa ya matofali yaliyokaushwa juani na kuchanganywa na majani. Asili ya neno “Mwebrania” haijulikani wazi.

12. Siku ya 12

    Kichaka kiwakacho moto

    Kutoka 3

    Musa anakutana na Mungu kwenye mlima unaoitwa hapa Horebu, na mahali pengine kwa kawaida Sinai; huenda majina yote mawili yanataja mlima mmoja. “Nchi ijaayo maziwa na asali” inaeleza nchi tajiri yenye malisho ya mifugo na maua kwa ajili ya nyuki. Kanaani, ukanda mwembamba kati ya Bahari ya Mediterania na Jangwa la Arabuni, ilikuwa njia panda ya biashara kati ya Misri na sehemu nyingine za Mashariki ya Karibu, na iligombaniwa vikali. Jina la Mungu Yahweh huenda ni umbo la kitenzi cha Kiebrania “kuwa.” Wayahudi wa baadaye hawakulitamka kwa sauti, bali walisoma adonay (“bwana”) badala yake; matamshi yake halisi hayajulikani, na “Yehova” ni mchanganyiko bandia wa maneno hayo mawili.

13. Siku ya 13

    Pasaka ya kwanza

    Kutoka 12

    Mwezi wa Pasaka, Abibu, ambao baadaye uliitwa kwa jina la Kibabeli Nisani, unaangukia Machi na Aprili, wakati ambapo mataifa mengi ya kale yalifanya sikukuu za majira ya kuchipua. Hisopo, kichaka kidogo chenye matawi magumu yaliyoshikamana, kilitumika kama brashi. Mkate usiotiwa chachu ulikumbusha watu walioondoka kwa haraka, na mlo huo uliliwa wakiwa wamevaa tayari kwa safari. Wayahudi wanaiadhimisha Pasaka hadi leo. Idadi ya wanaume 600,000 inabishaniwa: huenda ni ya kihalisi au ya kiishara, au huenda neno la Kiebrania elep (“elfu”) lilimaanisha kikosi cha kijeshi. Maandiko ya Kigiriki na ya Kisamaria yanahesabu miaka 430 kuanzia wakati wa Ibrahimu.

14. Siku ya 14

    Kuvuka bahari

    Kutoka 14

    Mahali hasa pa Pi-hahirothi, Migdoli na Baal-sefoni, ambapo Israeli walipiga kambi karibu na bahari, hapajulikani leo. Misri ilikuwa nguvu kubwa zaidi ya kijeshi ya wakati huo, na gari lake jepesi la vita lilikuwa silaha ya kisasa zaidi: lenye kasi na rahisi kugeuzwa, mara nyingi lilibeba dereva na mpiganaji, na huenda ndiyo sababu maandiko yanataja maakida. Neno la Kiebrania la “utukufu” wa Mungu, kabod, lina maana ya uzito na umuhimu. Maneno kuhusu magurudumu ya magari ya Wamisri yanaeleweka kwa njia tofauti katika tafsiri za kale; huenda magurudumu mepesi yalivunjika katika mchanga mzito pale maji yalipokuwa.

15. Siku ya 15

    Amri Kumi

    Kutoka 20

    Agano la Sinai linafuata muundo wa mikataba ya kale ya Mashariki ya Karibu ambamo mfalme mkuu aliweka masharti kwa watu walio chini yake: jina la mfalme, mapitio ya matukio yaliyopita, masharti, nakala iliyoandikwa, mashahidi, na baraka na laana. Hapa mwanzo unamtaja Mfalme na kukumbusha kuokolewa kutoka Misri. Mahali pengine maandiko ya Kiebrania yanaziita amri hizi “Maneno Kumi.” Kitenzi katika amri inayokataza kuua kinamaanisha kuua kinyume cha sheria, si kila aina ya kuua. Madhabahu yalipaswa kuwa ya udongo au ya mawe yasiyochongwa, bila ngazi, huenda ili kuitenganisha ibada ya Israeli na taratibu za Wakanaani.

16. Siku ya 16

    Ndama wa dhahabu

    Kutoka 32

    Sanamu hiyo huenda ilikuwa fahali mchanga, ishara ya kawaida ya nguvu na uzazi, kama sanamu ambazo watu walikuwa wamezijua huko Misri; kuiita “ndama” huenda ni neno la dhihaka. Haruni alitangaza sikukuu kwa BWANA, akichanganya sanamu na Mungu wa Israeli. Neno la Kiebrania la watu “kucheza” linaweza kuwa na dokezo la kingono, na ibada za uzazi mara nyingi zilijumuisha taratibu kama hizo. Kusaga dhahabu kuwa unga na kuwanywesha watu kuliifanya sanamu kuwa najisi. Huenda kuvunja vibao kuliashiria kwamba agano lilikuwa limevunjika. Walawi walisimama upande wa Musa.

17. Siku ya 17

    Siku ya Upatanisho

    Mambo ya Walawi 16

    Kuhusu kitabu. Mambo ya Walawi ni kitabu cha maagizo kwa ajili ya ibada ya Israeli: dhabihu, ukuhani wa kabila la Lawi, siku takatifu na usafi wa kiibada. Kwa mapokeo kinatoka kwa Musa. Habari yake inatukia chini ya Mlima Sinai, baada ya Maskani kujengwa na kabla ya safari ya jangwani, karibu 1446 K.K. au 1270 K.K.

    Siku ya Upatanisho, siku ya kumi ya mwezi wa saba, ilikuwa siku takatifu zaidi ya Israeli na ndiyo pekee iliyokuwa na mfungo wa lazima; leo inaadhimishwa kama Yom Kippur. Kuhani mkuu peke yake, akiwa amevaa mavazi ya kitani ya kawaida, aliingia chumba cha ndani kabisa cha patakatifu, kilichofikiriwa kama chumba cha kiti cha enzi cha mfalme. Maana ya Azazeli haijulikani kwa hakika: huenda ni “mbuzi anayeondoka,” pepo wa jangwani, “kuondolewa kabisa,” au jabali.

18. Siku ya 18

    Wapelelezi kumi na wawili huko Kanaani

    Hesabu 13

    Kuhusu kitabu. Hesabu kinasimulia safari ya Israeli kutoka Mlima Sinai kupitia jangwa hadi nchi tambarare za Moabu, ng’ambo ya Yordani kutoka Kanaani, kizazi kimoja kilipokufa na kingine kukua. Jina lake linatokana na orodha mbili za sensa. Kwa mapokeo kinatoka kwa Musa, pamoja na waandishi na wahariri wa baadaye. Matukio yake huwekwa karibu 1445–1406 K.K. au 1269–1230 K.K.

    Wapelelezi walisafiri karibu maili 275, kutoka jangwa la Sini upande wa kusini hadi Lebo-hamathi huko Siria. Walipita Hebroni, ambako jamaa ya Ibrahimu ilikuwa imeishi; Soani, uliokuja kuitwa Tanisi, ulikuwa mji maarufu katika delta ya Misri. Zabibu za kwanza huiva mwishoni mwa Julai au Agosti. Kadeshi mara nyingi hutambulishwa na chemchemi ya Ain el-Qudeirat, ingawa baadhi ya wataalamu wanaiweka mahali pengine.

19. Siku ya 19

    Shema

    Kumbukumbu la Torati 6

    Kuhusu kitabu. Kumbukumbu la Torati ni hotuba ya kuaga ya Musa katika nchi tambarare za Moabu, ng’ambo ya Yordani kutoka Yeriko, miaka arobaini baada ya Kutoka. Kinarudia na kupanua agano la Sinai kwa ajili ya watu waliokaribia kukaa Kanaani, kwa muundo unaofanana na mikataba ya kale ya Mashariki ya Karibu, hasa ile ya Wahiti. Kwa mapokeo Musa ndiye mwandishi; mazingira yake ni karibu 1406 au 1230 K.K.

    Sura hii ina Shema, inayoitwa kwa neno lake la kwanza la Kiebrania, shema (“sikiliza”), tamko kuu la imani ya Israeli, ambalo bado linasomwa katika dini ya Kiyahudi. Desturi ya Kiyahudi ya baadaye ilitekeleza kihalisi agizo la kufunga maneno ya Mungu mkononi na kwenye paji la uso kwa tefillin (filakteri), visanduku vidogo vyenye vifungu vya Torati, na agizo kuhusu miimo ya milango kwa mezuzah, kisanduku kidogo kinachopachikwa kwenye mwimo wa mlango.

20. Siku ya 20

    Kuanguka kwa Yeriko

    Yoshua 6

    Kuhusu kitabu. Yoshua kinasimulia jinsi Israeli, wakiongozwa na Yoshua, mrithi wa Musa, walivyovuka Yordani, wakateka nchi ya milima ya Kanaani na kuigawa nchi kati ya makabila kumi na mawili. Mwandishi wake hajulikani. Matukio yake huwekwa karibu 1406–1376 K.K. au karibu 1230–1200 K.K., wakati Kanaani ilipokuwa mkusanyiko wa miji-dola midogo, kila mmoja ukiwa na mfalme wake.

    Yeriko, karibu na Yordani, ililinda njia mbili kuu za kuingia katika nchi ya milima ya kati, kwa hiyo ilibidi itekwe kwanza. Pembe ya kondoo dume (Kiebrania shofar) iliweza kutoa sauti kadhaa kuashiria vita au ibada, na wapiganaji walipiga kelele ili kujipa moyo na kuwatisha adui. Mji huo uliwekwa wakfu kabisa kwa Mungu, kwa hiyo madini yake yalipelekwa kwenye hazina ya patakatifu.

21. Siku ya 21

    Mwito wa Gideoni

    Waamuzi 6

    Kuhusu kitabu. Waamuzi kinahusu wakati kati ya Yoshua na wafalme wa kwanza, makabila ya Israeli yalipokuwa bila serikali kuu na kuonewa mara kwa mara na majirani zao. Mashujaa wa mahali, walioitwa waamuzi, waliwaongoza nyakati za shida. Mwandishi hajulikani. Kipindi hicho huwekwa karibu 1376–1050 K.K. au karibu 1200–1050 K.K.

    Wamidiani, ambao zamani walidhaniwa kuwa wahamaji tu, sasa inajulikana kwamba walijenga miji na kutawala sehemu za Arabuni na kusini mwa nchi iliyo ng’ambo ya Yordani. Mashambulizi yao ya msimu huenda ni miongoni mwa kumbukumbu za kwanza za ngamia kutumika katika jeshi kubwa. Baali alikuwa mungu wa Wakanaani wa dhoruba na uzazi, na Ashera mara nyingi aliwakilishwa na mti mtakatifu au nguzo; baba yake Gideoni alitunza madhabahu ya Baali ya mahali hapo.

22. Siku ya 22

    Ruthu abaki na Naomi

    Ruth 1

    Kuhusu kitabu. Ruthu ni hadithi fupi kutoka wakati wa waamuzi, karibu 1100 K.K., kuhusu mjane Mmoabu anayebaki mwaminifu kwa mama mkwe wake Mwisraeli na kuwa mama wa babu yake Mfalme Daudi. Mwandishi wake hajulikani. Tofauti na matukio ya vurugu katika Waamuzi, kinaonyesha maisha ya kawaida ya familia na shamba huko Bethlehemu.

    Njaa katika nchi ya milima ya Israeli kwa kawaida ilitokana na ukame, na Moabu, kusini-mashariki mwa Yuda, wakati mwingine ilipata mvua wakati Yuda haikupata. Kila taifa lilidhaniwa kuwa na mungu wake wa eneo lake, kwa hiyo kurudi Moabu kulimaanisha kurudi kwa miungu yake. Naomi anamwita Mungu shadday (“Mwenyezi”), neno linaloashiria nguvu na riziki. Mavuno ya shayiri yalianza kati ya mwishoni mwa Machi na katikati ya Aprili.

23. Siku ya 23

    BWANA amwita Samweli

    1 Samweli 3

    Kuhusu kitabu. Samweli wa Kwanza kinasimulia jinsi Israeli ilivyotoka kuwa shirikisho legevu la makabila lililoongozwa na waamuzi hadi kuwa ufalme, kupitia habari za Samweli, Sauli na Daudi kijana. Mwandishi wake hajulikani. Kinahusu matukio ya karibu 1050–1011 K.K. Katika Biblia ya Kiebrania, Samweli wa Kwanza na wa Pili hapo awali vilikuwa kitabu kimoja.

    Samweli alihudumu akiwa mvulana katika patakatifu pa Shilo, ambapo Sanduku la Agano liliwekwa. Makuhani walipaswa kuiacha taa ya patakatifu ikiwaka usiku kucha. Kuita jina mara mbili kunaashiria wakati mzito, kama ilivyokuwa kwa Ibrahimu na Musa. Mwishoni, Samweli anajulikana kama nabii “tangu Dani mpaka Beer-sheba,” msemo wa kawaida kwa nchi nzima, kutoka kaskazini hadi kusini.

24. Siku ya 24

    Daudi na Goliathi

    1 Samweli 17

    Majeshi yalikabiliana pande mbili za bonde la Ela, bonde lenye rutuba karibu maili kumi na tano kusini-magharibi mwa Bethlehemu, njiani kuelekea nchi ya Wafilisti. Katika vita vya kale, pande mbili wakati mwingine ziliwaacha mashujaa waliochaguliwa waamue vita ili kupunguza hasara. Goliathi alitoka Gathi, mmojawapo wa miji mitano ya Wafilisti. Kombeo lilikuwa mfuko wa ngozi wenye kamba mbili; likizungushwa na kuachiliwa, lilirusha jiwe kwa nguvu ya kuua, na askari pia walilitumia. Goliathi alimlaani Daudi kwa miungu yake; mungu mkuu wa Wafilisti alikuwa Dagoni. Yerusalemu ulikuwa bado si mji wa Israeli.

25. Siku ya 25

    Daudi auteka Yerusalemu

    2 Samweli 5

    Kuhusu kitabu. Samweli wa Pili kinasimulia utawala wa Daudi baada ya kifo cha Sauli: vita vya wenyewe kwa wenyewe, kuunganishwa kwa makabila, vita na majirani, na matatizo ndani ya familia yake mwenyewe. Mwandishi wake hajulikani. Kinahusu karibu 1011–971 K.K. Katika Biblia ya Kiebrania kiliunda kitabu kimoja pamoja na Samweli wa Kwanza.

    Yerusalemu, uliokuwa mikononi mwa Wayebusi, wakati huo ulikuwa mji mdogo wenye ngome, wa labda ekari tisa hadi kumi na mbili. Kwa kuwa ulikuwa mpakani kati ya Yuda na makabila ya kaskazini, ulifaa kuwa mji mkuu usioegemea upande wowote, ulio katikati, wenye ulinzi wa asili na chanzo cha maji. Jinsi Daudi alivyouteka kunabishaniwa: neno adimu ambalo mara nyingi hutafsiriwa “mfereji wa maji” huenda linamaanisha shimo wima, au huenda ni la kimfano. Bonde la Warefai liko kati ya Bethlehemu na Yerusalemu.

26. Siku ya 26

    Ahadi ya Mungu kwa Daudi

    2 Samweli 7

    Daudi, ambaye sasa aliishi katika jumba la mawe lililopambwa kwa mbao za mierezi, alitaka kujenga hekalu la kudumu kwa ajili ya Sanduku, ambalo bado lilikaa hemani. Hadi wakati huo mahali pa ibada palikuwa Maskani, hema takatifu linalobebeka. Sura inacheza na neno “nyumba”: Daudi alitaka kumjengea Mungu nyumba (hekalu), lakini Mungu anamwahidi Daudi nyumba (nasaba ya wafalme). Katika Mashariki ya Karibu ya kale wafalme mara nyingi waliitwa wachungaji, jambo linalomfaa Daudi, aliyekuwa mchungaji zamani. Nabii Nathani anatokea hapa kwa mara ya kwanza kati ya mara tatu katika habari ya Daudi. Baadaye mwana wa Daudi, Sulemani, angejenga Hekalu.

27. Siku ya 27

    Sulemani aweka wakfu Hekalu

    1 Wafalme 8

    Kuhusu kitabu. Wafalme wa Kwanza kinafuata utawala wa Sulemani, kugawanyika kwa ufalme wake kuwa Israeli upande wa kaskazini na Yuda upande wa kusini baada ya kifo chake mwaka 931 K.K., na wafalme waliofuata hadi Ahabu. Mwandishi wake hajulikani. Kinahusu karibu 973–853 K.K., wakati mataifa makuu ya zamani, Misri, Ashuru na Wahiti, yalipokuwa dhaifu.

    Inaonekana Sulemani alisubiri karibu mwaka mmoja baada ya Hekalu kukamilika ili kuwekwa wakfu kwake kuangukie Sikukuu ya Vibanda, sikukuu ya mavuno ya majira ya vuli. Makuhani waliliingiza Sanduku, ambalo hadi wakati huo lilikaa hemani, pamoja na miti yake ya kulibebea, kama sheria ilivyotaka. Sulemani aliomba akiwa ameinua mikono kuelekea mbinguni. Umati ulitoka Lebo-hamathi upande wa kaskazini hadi Kijito cha Misri (Wadi al-Arish) upande wa kusini.

28. Siku ya 28

    Ufalme wagawanyika

    1 Wafalme 12

    Baada ya kifo cha Sulemani, mwanawe Rehoboamu, aliyetawala 931–913 K.K., alikwenda Shekemu, kituo cha zamani cha kisiasa na kidini cha makabila ya kaskazini, ili akubaliwe kuwa mfalme. Watu wa kaskazini walidai nafuu kutoka kwa kazi ya kulazimishwa na kodi nzito za Sulemani. “Nge” huenda inamaanisha mjeledi wenye miiba au misumari. Rehoboamu alimtuma Adoniramu, msimamizi wa kazi ya kulazimishwa, naye akapigwa kwa mawe. Mfalme mpya wa kaskazini, Yeroboamu, aliweka ndama za dhahabu huko Betheli, kusini mwa ufalme wake, na huko Dani kaskazini kabisa, mahali pote pawili palipokuwa na mapokeo marefu ya kidini; uchimbuzi wa kiakiolojia huko Dani umegundua jukwaa la patakatifu, au “mahali pa juu.”

29. Siku ya 29

    Eliya juu ya Mlima Karmeli

    1 Wafalme 18

    Wakati wa ukame, Ahabu alitafuta majani ili kuwaweka farasi wake hai, na farasi walikuwa muhimu: maandishi ya mfalme wa Ashuru Shalmanesa III yanasema Ahabu alileta karibu magari ya vita 2,000 kwenye Vita vya Qarqar mwaka 853 K.K. Mlima Karmeli, safu ya milima inayofika pwani ya Bahari ya Mediterania, ulijulikana kwa ibada ya Wakanaani, na Baali alikuwa mungu wa Wakanaani wa dhoruba, aliyedhaniwa kuwa mtoaji wa mvua. Neno la Kiebrania la watu “kusita” linamaanisha kuchechemea, labda pia likidokeza ngoma ya manabii wa Baali. Dhihaka za Eliya zinawacheka miungu wanaodhaniwa kuwa na mahitaji ya kibinadamu. Yezreeli ilikuwa karibu maili kumi na saba kutoka Karmeli.

30. Siku ya 30

    Naamani aponywa

    2 Wafalme 5

    Kuhusu kitabu. Wafalme wa Pili kinaendeleza habari ya falme mbili, Israeli upande wa kaskazini na Yuda upande wa kusini, kuanzia karibu 853 K.K. hadi kuanguka kwa Samaria mwaka 722 K.K. na kwa Yerusalemu mwaka 586 K.K. Mwandishi wake hajulikani. Sura zake za mwanzo zinamhusu zaidi nabii Elisha.

    Naamani aliongoza jeshi la Aramu (Shamu), jirani wa Israeli na adui wake wa mara kwa mara. “Ukoma” wake huenda haukuwa ugonjwa wa Hansen wa leo bali ugonjwa mwingine mzito wa ngozi, kwa kuwa alitembea huru katika jamii. Watu walimhusisha mungu na udongo wa nchi yake, kwa hiyo Naamani anaomba udongo wa Israeli. Rimoni alikuwa Ramman, mungu wa dhoruba wa Waaramu (“mwenye kunguruma”); tahajia ya Kiebrania inamaanisha “komamanga,” labda mchezo wa maneno wa dhihaka.

31. Siku ya 31

    Kuanguka kwa Samaria

    2 Wafalme 17

    Hoshea, mfalme wa mwisho wa Israeli, alianza kutawala karibu 732 K.K. akiwa chini ya Ashuru. Shalmanesa V alipotwaa kiti cha enzi cha Ashuru mwaka 726 K.K., Hoshea aliacha kulipa kodi na kuomba msaada kwa Misri. Mfalme wa Misri anayeitwa So ni vigumu kumtambua; wataalamu wanapendekeza Osorkon IV, Piankhy, au mji wa Sais. Samaria ilianguka mwaka 722 K.K., ingawa Sargoni II, mfalme aliyefuata, naye alidai kuiteka. Ashuru iliwahamisha Waisraeli hadi Hala, Gozani na mto Habori, ambako kumbukumbu za Ashuru zinaorodhesha majina ya Kiisraeli, na kuwaweka watu wa mataifa mengine katika jimbo jipya la Samaria. Wageni hao waliongeza ibada ya Mungu wa Israeli kwenye miungu yao wenyewe, kama Nergali.

32. Siku ya 32

    Yerusalemu waangukia Babeli

    2 Wafalme 25

    Wababeli walijenga maboma ya kuzingira Yerusalemu na kuvunja ukuta wake. Mfalme Sedekia alikimbia usiku kuelekea bonde la Yordani lakini alikamatwa na kuletwa Ribla, makao makuu ya kijeshi ya Nebukadneza, ambako alipofushwa macho, adhabu ya kawaida kwa watawala waasi. Nebuzaradani, afisa ambaye anatajwa pia katika maandishi ya Kibabeli, aliteketeza majengo makuu, akabomoa kuta na kuipeleka shaba ya Hekalu Babeli. Ni maskini kabisa tu waliobaki kulima. Gedalia, kutoka jamaa ya maafisa wa kifalme, akawa mtawala huko Mispa; alama ya muhuri kutoka Lakishi inathibitisha cheo chake cha juu. Baada ya kuuawa kwake wengi walikimbilia Misri. Kumbukumbu za Kibabeli zinaorodhesha mgao wa chakula aliopewa Mfalme Yehoyakini aliyekuwa uhamishoni.

33. Siku ya 33

    Amri ya Koreshi

    Ezra 1

    Kuhusu kitabu. Ezra kinasimulia jinsi Wayahudi waliokuwa uhamishoni walivyorudi kutoka Babeli hadi Yerusalemu chini ya utawala wa Uajemi, wakajenga upya Hekalu, na kujitahidi kudumisha utambulisho wao kati ya majirani wenye dini mchanganyiko. Kwa mapokeo kiliandikwa na Ezra mwandishi. Kinahusu karibu 538 hadi 457 K.K., kutoka kurudi kwa kwanza hadi kuwasili kwa Ezra mwenyewe Yerusalemu.

    Koreshi II wa Uajemi aliuteka Babeli mwaka 539 K.K. Tofauti na Waashuru na Wababeli, waliotawanya mataifa waliyoyashinda, Waajemi waliwaacha watu waliohamishwa warudi makwao, wakitarajia uaminifu na kodi kwa malipo. Alitoa tamko kama hilo kwa Wababeli kuhusu mungu wao Marduki. Wayahudi wengi walibaki Babeli na kuwasaidia walioondoka. Sheshbaza, mtawala aliyeteuliwa na Uajemi, alirudisha vyombo vya Hekalu ambavyo Nebukadneza alikuwa amevichukua.

34. Siku ya 34

    Nehemia akagua kuta usiku

    Nehemia 2

    Kuhusu kitabu. Nehemia kinasimulia jinsi mnyweshaji wa mfalme wa Uajemi alivyokuja Yerusalemu kujenga upya kuta zake licha ya upinzani wa wenyeji, na pia kushughulikia matatizo ya kiuchumi na ya kidini. Kwa mapokeo kitabu kiliandikwa na Ezra. Kinahusu karibu 445 hadi baada ya 432 K.K., kutoka mwaka wa ishirini hadi wa thelathini na mbili wa Artashasta I.

    Mtumishi wa mfalme hakupaswa kamwe kuonekana na huzuni mbele ya mfalme, na Artashasta alikuwa amesimamisha ujenzi wa Yerusalemu hapo awali, kwa hiyo Nehemia aliogopa. Huenda mfalme aliuona mpango huo kama njia ya kulituliza jimbo lisilotulia. Sanbalati, mpinzani mkuu, huenda alitoka Beth-horoni kaskazini-magharibi mwa Yerusalemu; hati iliyopatikana Misri inaonyesha kwamba baadaye alitawala Samaria. Nehemia alikagua kuta za upande wa kusini kwa siri usiku.

35. Siku ya 35

    Uamuzi hatari wa Esta

    Esta 4

    Kuhusu kitabu. Habari ya Esta inatukia Shushani, mji mkuu wa Uajemi, chini ya Mfalme Ahasuero (Kserkse, 486–465 K.K.), kati ya Wayahudi waliobaki mashariki baada ya wengine kurudi Yudea. Mwanamke Myahudi anakuwa malkia na kusaidia kuwaokoa watu wake na maangamizi; kitabu kinaeleza asili ya Sikukuu ya Purimu. Mwandishi wake hajulikani.

    Maombolezo ya hadharani ya Mordekai yalionyesha huzuni kubwa mno, na hakuna aliyevaa nguo za maombolezo aliyeweza kuingia lango la jumba la mfalme. Kwa kanuni za ikulu, yeyote aliyekuja mbele ya mfalme bila kuitwa angeweza kuuawa, na Esta hakuwa ameitwa kwa siku thelathini. Aliwaomba Wayahudi wafunge siku tatu bila chakula wala maji, muda mrefu kuliko mfungo wa kawaida wa siku moja. Mungu hatajwi kwa jina katika sura hii.

36. Siku ya 36

    Ayubu na hasara zake

    Ayubu 1

    Kuhusu kitabu. Ayubu ni tafakari ya kishairi juu ya mateso inayohoji imani kwamba wema daima huleta ustawi. Mwandishi wake na wakati wake havijulikani. Habari yake inatukia zamani, katika zama za mababu, labda huko Edomu: utajiri wa Ayubu ni mifugo na watumishi, yeye mwenyewe anatoa dhabihu kwa ajili ya familia yake, na maisha yake ni marefu sana.

    Maneno ya mwanzo ya habari hii yanaweza kuanzisha mfano au historia. Nchi ya Usi ilikuwa mashariki mwa Yordani, ama Edomu upande wa kusini ama Aramu upande wa kaskazini, kwa hiyo Ayubu hakuwa Mwisraeli. Namba kamili kama saba na tatu zinaashiria baraka kamili. Waseba wakati huo walikuwa wavamizi wa jangwani. Kurarua joho na kunyoa kichwa zilikuwa ishara za kawaida za huzuni.

37. Siku ya 37

    BWANA ajibu kutoka kisulisuli

    Ayubu 38

    Baada ya mjadala mrefu na rafiki zake, hatimaye Mungu anamjibu Ayubu, akinena kutoka katika kisulisuli; katika Agano la Kale dhoruba mara nyingi huambatana na uwepo wa Mungu. Anauliza mfululizo mrefu wa maswali kuhusu maumbile. Nyota za asubuhi zinaimba kama watu pamoja na viumbe vya mbinguni. Bahari inaonyeshwa kama kiumbe hatari kilichofungiwa nyuma ya malango. Theluji na mvua ya mawe vinangoja katika ghala za mbinguni, na upepo wa mashariki unavuma kwa joto kutoka jangwani. Maneno mawili ambayo mara nyingi hutafsiriwa “moyo” na “akili” huenda badala yake yanamaanisha “kwarara” na “jogoo”: Wamisri waliamini kwamba kwarara alijua wakati mto Nile ungefurika, na marabi wa baadaye walidhani jogoo angeweza kutabiri mvua.

38. Siku ya 38

    Njia mbili za maisha

    Zaburi 1

    Kuhusu kitabu. Zaburi ni mkusanyiko wa nyimbo na sala zilizotumika katika ibada ya Israeli: sifa, maombolezo, shukrani na hekima. Karibu nusu yake zinahusishwa na Daudi; nyingine zinatoka kwa watunzi mbalimbali. Washairi walizitunga kwa karne nyingi, na wahariri polepole waliunganisha mikusanyiko midogo kuwa vitabu vitano, kazi ambayo huenda ilikamilika baada ya uhamisho wa Babeli.

    Zaburi ya 1 na ya 2 ziliwekwa mwanzoni ili kutambulisha kitabu kizima. Zaburi ya 1 ni zaburi ya hekima inayolinganisha njia mbili za maisha. Neno lake la kwanza, Kiebrania ashrey (heri iliyoje), linatokea mara ishirini na sita katika Zaburi; linatofautiana na barak, neno la kawaida la kubariki. Neno torah linamaanisha maagizo au mafundisho, si sheria tu. Mti unaonyweshwa vizuri na kuzaa matunda unalinganishwa na makapi yanayopeperushwa na upepo.

39. Siku ya 39

    BWANA ni mchungaji

    Zaburi 23

    Katika Mashariki ya Karibu ya kale wafalme na watawala kwa kawaida waliitwa wachungaji wa watu wao, kwa hiyo zaburi hii inatumia picha inayojulikana. Mchungaji aliwalaza kondoo wake baada ya kushiba na kutafuta vijito vitulivu, kwa kuwa kondoo hunywa maji yaliyotulia tu. Gongo lake na fimbo yake vilikuwa vifaa vya kufukuza wanyama wa porini na hatari nyinginezo. Kisha picha inabadilika kuwa karamu. Mwenyeji aliwaheshimu na kuwaburudisha wageni wake kwa kuwapaka mafuta vichwani, na hapa adui wanaweza tu kutazama. Zaburi ya 23 hadi 28 zinashiriki mada za uongozi, wema wa Mungu na kuishi nyumbani mwa Mungu.

40. Siku ya 40

    Sala ya moyo safi

    Zaburi 51

    Maombolezo haya yanakiri kosa na kuomba rehema. Kichwa chake kinaihusisha na Daudi baada ya matukio yaliyosimuliwa katika 2 Samweli 11. Mtunzi wa zaburi anaposema amemtenda dhambi Mungu peke yake, huu ni usemi wenye msisitizo mkubwa, kwa kuwa wengine pia waliumizwa. Hisopo ulikuwa mmea mdogo uliotumika kunyunyizia katika taratibu za utakaso, kama katika Pasaka ya kwanza. Maneno kuhusu kumwaga damu yanaweza kujumuisha dhuluma yoyote nzito, si mauaji tu. Mistari ya mwisho kuhusu kujenga upya kuta za Yerusalemu huenda iliongezwa baada ya uhamisho, wakati jumuiya nzima ilipoiomba zaburi hii kama yao wenyewe.

41. Siku ya 41

    Kando ya mito ya Babeli

    Zaburi 137

    Zaburi hii inatoka katika uhamisho wa Babeli, baada ya Yerusalemu kuharibiwa. Nyimbo za Yerusalemu zilifungamana na furaha za maisha katika nchi yao, kwa hiyo waliowateka walipowataka waliohamishwa wawaimbie nyimbo hizo, huzuni iliwazuia, nao wakatundika vinubi vyao mitini. Mtunzi wa zaburi anaapa kamwe kutousahau Yerusalemu. Mistari ya mwisho yenye uchungu inaelekezwa dhidi ya Edomu, jirani wa Yuda na mshindani wake wa muda mrefu. Katika siku za mwisho za Yuda, Waedomu waliwakabidhi watu wa Yuda kwa Wababeli na kufurahia kuanguka kwa Yerusalemu. Sala kama hiyo ya kuomba kisasi inaitwa laana; hata wasomaji wa kale waliiona kuwa ya kushtua.

42. Siku ya 42

    Somo la kwanza la baba

    Mithali 1

    Kuhusu kitabu. Mithali ni mkusanyiko wa Israeli ya kale wa misemo ya hekima, mashauri na maonyo kwa maisha ya kila siku. Misemo mingi inahusishwa na Sulemani, lakini waandishi wengine pia wanatajwa. Kitabu kiliandikwa na kukusanywa kwa karne kadhaa, kuanzia utawala wa Sulemani (971–931 K.K.) hadi angalau ule wa Hezekia (728–686 K.K.). Sehemu kubwa yake inamwelekea kijana anayeanza maisha.

    Kama katika maandiko mengine ya hekima ya Mashariki ya Karibu ya kale, sura za mwanzo ni mafundisho ya baba kwa mwanawe. Neno la Kiebrania khidoth linamaanisha mafumbo yanayohitaji kufasiriwa. Hekima inaonyeshwa kama mwanamke anayeita njiani; neno la Kiebrania la hekima, khokmah, ni la jinsia ya kike. Aina tatu za watu wanampinga: wajinga (pethim), wapumbavu (kesilim) na wenye dharau (latsonim). Sheol ni jina la Kiebrania la mahali pa wafu.

43. Siku ya 43

    Kila jambo na wakati wake

    Mhubiri 3

    Kuhusu kitabu. Mhubiri kinatafakari maana ya maisha na furaha yake. Msemaji wake, Mhubiri (Kiebrania Qoheleth, mtu anayekusanya kusanyiko), anaelezwa kama mfalme na mwana wa Daudi, jambo linalomwelekea Sulemani; mhariri ameyaweka maneno yake ndani ya utangulizi na hitimisho lake mwenyewe. Kwa mapokeo kitabu kinawekwa katika utawala wa Sulemani (971–931 K.K.). Neno lake kuu, hebel, linamaanisha mvuke au pumzi.

    Shairi maarufu linaorodhesha jozi za shughuli zinazopingana, kila moja ikiwa na wakati wake unaofaa. Kupanda na kuvuna vilifuata majira ya asili. Katika Israeli ya kale, wakati wa kuua ulimaanisha vita na adhabu ya kifo, na kurarua nguo ilikuwa ishara ya kawaida ya maombolezo. Mahakama inayotajwa baadaye kihalisi ni “mahali pa hukumu”: kesi za mahali hapo zilisikilizwa na wazee kwenye malango ya mji.

44. Siku ya 44

    Maono ya Isaya Hekaluni

    Isaya 6

    Kuhusu kitabu. Isaya kinakusanya jumbe za nabii Isaya, ambaye kwa mapokeo anahesabiwa kuwa mwandishi wake, aliyehubiri Yerusalemu kuanzia karibu 740 hadi 685 K.K. Kinaionya Yuda kuhusu hukumu inayokuja na kutoa tumaini kwa mabaki watakaosalia. Mazingira yake ni kuinuka kwa Ashuru, iliyoshinda ufalme wa kaskazini wa Israeli na kuitishia Yuda.

    Mfalme Uzia alipokufa, karibu 740 K.K., Ashuru ilikuwa ikipanuka tena. Wataalamu wanajadili kama maono haya yalikuwa mwito wa kwanza wa Isaya, uliowekwa hapa kwa sababu za kifasihi, au agizo la baadaye. Maserafi ni viumbe vya mbinguni vinavyotajwa hapa tu; jina lao huenda linahusiana na moto. Kilio cha maserafi hakina kitenzi katika Kiebrania, kwa hiyo huenda kinamaanisha kwamba dunia imejaa utukufu wa Mungu sasa, au kwamba itajaa.

45. Siku ya 45

    Faraja kwa waliohamishwa

    Isaya 40

    Sura hii inafungua sehemu kuu ya mwisho ya Isaya, sura 40 hadi 66, ambayo mandhari yake ni uhamisho wa Babeli. Picha ya njia kuu jangwani inageuza ile ya sura ya 35, ambapo watu wanasafiri kuelekea Sayuni; hapa BWANA anakuja kuwaelekea watu wake. Lebanoni ilithaminiwa kwa misitu yake na wanyama wake wa porini. Neno linalotafsiriwa “dunia yote” kihalisi linamaanisha pwani au visiwa. Shairi linazidhihaki sanamu ambazo lazima zitengenezwe kwa uangalifu ili zisianguke. Wababeli na Wamisri kwa ujumla waliamini kwamba jua, mwezi na nyota ni miungu; sura hii inavionyesha kuwa vitu vilivyoumbwa. Picha ya kupanda juu kwa mbawa kama tai inakumbusha Kutoka.

46. Siku ya 46

    Mtumishi anayeteswa

    Isaya 53

    Shairi hili kuhusu mtumishi wa BWANA linaanza karibu na mwisho wa sura ya 52. Wafasiri wanajadili ni nani anayesema hapa: mabaki waaminifu wa Israeli, au nabii pamoja na watu wake. Mtumishi anaonyeshwa kama chipukizi dhaifu katika nchi kavu, bila fahari ya kifalme. Kupondwa, kupigwa na kuchapwa mijeledi zilikuwa adhabu za wahalifu. Neno la Kiebrania shalom, ambalo mara nyingi hutafsiriwa “amani,” linamaanisha ukamilifu wa mwili, akili na mahusiano. Katika Israeli, kufa katikati ya maisha kulionekana kuwa ishara ya hukumu, ilhali wazao wengi na maisha marefu yalikuwa thawabu ya maisha ya hekima. Mstari kuhusu kuzikwa kihalisi unasema “pamoja na matajiri katika kufa kwake.”

47. Siku ya 47

    Mwito wa Yeremia

    Yeremia 1

    Kuhusu kitabu. Yeremia kinakusanya jumbe za nabii aliyeionya Yuda kuhusu maangamizi yanayokuja katika miongo yake ya mwisho. Maudhui yanatoka kwa Yeremia mwenyewe na huenda yaliandikwa na mwandishi wake Baruku. Kinahusu karibu 627 hadi 580 K.K.: miaka ya mwisho ya ufalme, kuharibiwa kwa Yerusalemu na Wababeli, na miaka ya kwanza ya uhamisho.

    Huenda Yeremia alikuwa kijana barubaru alipoitwa. Orodha ya wafalme mwanzoni inawaacha Yehoahazi na Yehoyakini, ambao kila mmoja alitawala chini ya miezi mitatu. Tawi la mlozi ni mchezo wa maneno wa Kiebrania: mlozi (shaqed), mti wa kwanza kuchanua, unasikika kama “kuangalia” (shoqed). Babeli ilikuwa moja kwa moja mashariki mwa Yuda, lakini kwa sababu ya jangwa lililokuwa kati yao, majeshi yake yalikuja kutoka kaskazini.

48. Siku ya 48

    Barua kwa waliohamishwa

    Yeremia 29

    Barua hii ilipelekwa kwa watu wa Yuda waliochukuliwa Babeli mwaka 597 K.K. Kwa sababu waliohamishwa waliishi katika makazi yaliyotawanyika, huenda ilisomwa kwa sauti mahali mmoja baada ya mwingine. Kinyume na manabii walioahidi kurudi upesi, Yeremia aliwaambia waliohamishwa wajenge nyumba, wapande bustani, walee familia na kuitafuta amani ya miji ya Babeli walimoishi, kwa sababu uhamisho ungedumu miaka sabini, kama alivyokuwa amesema hapo awali. Manabii wawili kati ya waliohamishwa wanatajwa kuwa waongo. Kisha nabii mmoja huko Babeli aitwaye Shemaya alimwandikia kuhani Sefania huko Yerusalemu, akihimiza hatua zichukuliwe dhidi ya Yeremia. Sefania alimwonyesha Yeremia barua hiyo, naye akajibu kwa barua, kwa hiyo jumbe zilisafiri pande zote mbili.

49. Siku ya 49

    Yerusalemu, mji ulio ukiwa

    Maombolezo 1

    Kuhusu kitabu. Maombolezo ni mkusanyiko wa mashairi matano yanayoomboleza kuharibiwa kwa Yerusalemu na Wababeli karibu 586 K.K. Mwandishi wake hatajwi; huenda ni Yeremia. Mashairi manne ya kwanza ni ya kialfabeti: kila ubeti unaanza na herufi inayofuata ya alfabeti ya Kiebrania yenye herufi ishirini na mbili, sifa ambayo hupotea katika tafsiri.

    Yerusalemu unaonyeshwa kama binti mfalme aliyegeuka kuwa mtumwa. “Wapenzi” wake huenda walikuwa miungu ya uzazi Baali na Ashera, na “rafiki” zake walikuwa washirika kama Misri, iliyoshindwa kusaidia. Watu walichukuliwa mateka katika mawimbi kadhaa: 605, 597, 586 na 581 K.K. Sayuni ni jina la kishairi la Yerusalemu. Kuzingirwa kulidumu kuanzia Januari 588 hadi Julai 586 K.K., na wengi walikufa kwa njaa.

50. Siku ya 50

    Bonde la mifupa mikavu

    Ezekieli 37

    Kuhusu kitabu. Ezekieli alichukuliwa Babeli pamoja na watu wengine mashuhuri wa Yuda mwaka 597 K.K. na akaanza kuona maono huko mwaka 593 K.K., akiwa na umri wa miaka thelathini. Kitabu chake, cha karibu 593 hadi 571 K.K., kinaonya juu ya hukumu kabla ya kuanguka kwa Yerusalemu mwaka 586 K.K. na kutoa tumaini la kurejeshwa baada ya hapo.

    Mifupa iliyotawanyika na kukauka kabisa inawaonyesha waliohamishwa, waliohisi kwamba tumaini lao limekufa. Neno la Kiebrania ruach linaweza kumaanisha pumzi, upepo au roho, na sura inacheza na maana zote tatu. Nusu ya pili ni tendo la ishara: nabii anaunganisha vijiti viwili kuwa kimoja kuonyesha kuungana tena kwa falme za kaskazini na kusini, zilizogawanyika baada ya kifo cha Sulemani.

51. Siku ya 51

    Danieli katika ikulu ya Babeli

    Danieli 1

    Kuhusu kitabu. Danieli kinasimulia habari za mateka Wayahudi waliotumika katika ikulu ya mfalme huko Babeli na kuandika maono kuhusu wakati ujao. Kwa mapokeo kiliandikwa na Danieli mwenyewe; wataalamu wanatofautiana kuhusu wakati kitabu kilipopata umbo lake la mwisho. Habari zake zinahusu karibu 605 hadi 535 K.K., kutoka kwa waliohamishwa wa kwanza hadi wakati wa amri ya Koreshi iliyowaruhusu Wayahudi kurudi.

    Mwaka 605 K.K. Nebukadneza aliwachukua vijana wa jamaa ya kifalme ya Yuda hadi Babeli. Neno la Kiebrania saris, ambalo mara nyingi hutafsiriwa “towashi,” hapa huenda linamaanisha maafisa wa ngazi ya juu. Mafunzo yao yalijumuisha maandiko mengi ya Babeli, katika lugha ya kigeni. Majina yao mapya yaliwaheshimu miungu ya Babeli: Danieli (Mungu ni mwamuzi wangu) akawa Belteshaza (Beli ayalinde maisha yake). Chakula cha mfalme huenda kilijumuisha nyama ya nguruwe na kilikuwa kimetolewa kwa sanamu.

52. Siku ya 52

    Danieli katika tundu la simba

    Danieli 6

    Maafisa wa majimbo waliripoti kwa wasimamizi wakuu watatu, waliopaswa kumlinda mfalme dhidi ya uasi. Danieli, wakati huo akiwa na umri wa karibu miaka themanini, alikusudiwa kuwekwa juu ya milki yote. Amri za kifalme za Uajemi zilijulikana kwa kutobadilika, kama kitabu cha Esta pia kinavyoonyesha. Danieli aliomba akielekea Yerusalemu ingawa Hekalu lilikuwa magofu. Kulifunga tundu kwa muhuri wa mfalme na mihuri ya wakuu kulimaanisha kwamba hakuna mtu ambaye angeweza kulifungua kwa siri. Mstari wa mwisho unaweza pia kusomwa “Dario, yaani, Koreshi Mwajemi,” kwa kuwa “na” mara nyingi ina maana hii katika Kiaramu, lugha ya sehemu hii ya Danieli; wengi wanadhani majina hayo mawili yanamtaja mtu mmoja.

53. Siku ya 53

    Mungu kama mzazi mwenye upendo

    Hosea 11

    Kuhusu kitabu. Hosea alihubiri katika ufalme wa kaskazini wa Israeli kuanzia karibu 760 K.K. hadi muda mfupi kabla Ashuru haijauangamiza mwaka 722 K.K. Alianza mwishoni mwa utawala wenye ustawi wa Yeroboamu II; katika miongo mitatu iliyofuata wafalme sita walitawala, wanne kati yao wakauawa. Ndoa yake na mke asiye mwaminifu, Gomeri, inaonyesha ibada ya Israeli kwa miungu ya Wakanaani.

    Shairi linamwonyesha Mungu kama mzazi anayemfundisha mtoto mdogo, Israeli, kutembea, tangu wakati wa Kutoka. Chini ya sheria, mwana mwasi angeweza kuhukumiwa kifo. Adma na Seboimu ilikuwa miji karibu na Sodoma na Gomora iliyoangamizwa pamoja nayo. Katika fikra za Kiebrania moyo ni kitovu cha kufikiri na nia, si cha hisia tu. Picha ya BWANA akinguruma kama simba inaonekana pia katika Amosi.

54. Siku ya 54

    Hukumu na itelemke kama maji

    Amosi 5

    Kuhusu kitabu. Amosi, mchungaji kutoka Tekoa katika Yuda na si nabii wa kikazi, alikwenda kaskazini kuhubiri kwenye patakatifu pa Betheli karibu 755 K.K., chini ya Yeroboamu II. Katika wakati wa ustawi, matajiri walizidi kutajirika huku maskini wakionewa, na ibada ya BWANA ilichanganywa na ibada ya miungu ya mahali.

    Sura inaanza kwa qinah, wimbo wa maziko wa Kiebrania wenye mdundo wa 3+2, kana kwamba Israeli tayari imekufa. Betheli, Gilgali na Beer-sheba zilikuwa mahali patakatifu palipohusishwa na mababu; mstari kuhusu Gilgali ni mchezo wa sauti katika Kiebrania. Wakulima walijenga kwa matofali ya udongo, kwa hiyo nyumba za mawe ya kuchongwa zilikuwa alama ya matajiri. Mataifa jirani yaliabudu Kilimia na Orioni kama miungu. Vijito vya msimu katika maeneo makavu vilikuwa na maji wakati wa mvua tu.

55. Siku ya 55

    Ninawi wasikiliza

    Yona 3

    Kuhusu kitabu. Yona kinasimulia habari ya nabii kutoka ufalme wa kaskazini wa Israeli aliyetumwa kuuonya Ninawi, mji mkubwa wa Ashuru. Mwandishi wake hajulikani. Habari inatukia karibu 755 K.K., katika utawala wa Yeroboamu II, wakati nguvu ya Ashuru ilikuwa imedhoofika kwa muda. Baadaye Ashuru iliiangamiza Israeli mwaka 722 K.K., na Babeli iliuangamiza Ninawi mwaka 612 K.K.

    Ninawi ulikuwa mji muhimu wa Milki ya Ashuru. Maelezo kwamba ilichukua siku tatu kuuzunguka wote huenda yanamaanisha muda ambao Yona alihitaji kueneza ujumbe wake, au huenda yanajumuisha vijiji vinavyouzunguka. Kufunga na kukaa katika gunia na majivu zilikuwa ishara za maombolezo, na inaonekana Waashuru walikuwa na desturi kama hizo. Kuwajumuisha wanyama katika mfungo kulionyesha hali ya hatari kubwa kabisa.

56. Siku ya 56

    BWANA anataka nini kwako

    Mika 6

    Kuhusu kitabu. Mika alitabiri katika Yuda chini ya wafalme Yothamu, Ahazi na Hezekia, karibu 735 hadi 686 K.K., wakati Ashuru ilipouangamiza ufalme wa kaskazini na kutishia Yerusalemu. Alilaani rushwa na kuonewa kwa maskini katika Samaria na Yerusalemu pia, na alinena pia juu ya kurejeshwa kwa wakati ujao.

    Sura ina muundo wa kesi mahakamani. Milima na vilima vinaitwa kuwa mashahidi, kama miungu ilivyoitwa katika mikataba mingine ya Mashariki ya Karibu ya kale. Shitimu, mashariki mwa Yordani, ilikuwa kambi ya mwisho ya Israeli kabla ya kuvuka kwenda Gilgali. Maneno muhimu ya Kiebrania ni mishpat (haki) na khesed (upendo wa uaminifu). Omri na Ahabu walianzisha nasaba ya kaskazini (885–841 K.K.).

57. Siku ya 57

    Ijengeni nyumba

    Hagai 1

    Kuhusu kitabu. Hagai kina jumbe nne zilizotolewa Yerusalemu mwaka 520 K.K., mwaka wa pili wa mfalme wa Uajemi Dario I. Ni miongoni mwa unabii wenye tarehe sahihi zaidi katika Agano la Kale. Karibu miaka ishirini baada ya waliohamishwa wa kwanza kurudi, Hekalu bado lilikuwa magofu. Hagai aliwahimiza watu walijenge upya; lilikamilika mwaka 515 K.K.

    Zerubabeli alikuwa mtawala wa Yuda aliyeteuliwa na Uajemi, na Yeshua alikuwa kuhani mkuu. Ukame na mavuno yaliyoharibika yalikuwa yamedhoofisha uchumi wa Yuda. Nyumba za watu zilizopambwa kwa mbao zilitofautiana na Hekalu lililokuwa magofu. Miti ya mahali hapo haikutosha kwa kazi ya ujenzi. Katika Kiebrania, “ukame” (khoreb) unarudia sauti ya “magofu” (khareb).

58. Siku ya 58

    Moto wa msafishaji

    Malaki 3

    Kuhusu kitabu. Malaki alihubiri kwa Wayahudi katika jimbo la Uajemi la Yudea, huenda katika miaka ya 400 K.K., baada ya Hekalu kujengwa upya. Makuhani walikuwa wazembe, ibada ilikuwa ya nusu moyo, na wengi waliona kwamba Mungu amewaangusha. Kitabu kimejengwa kama mfululizo wa mijadala kati ya Mungu na watu.

    Katika Kiebrania “mjumbe wangu” ni malaki, sawa na jina la Malaki. Picha za moto na sabuni zinatokana na kusafisha madini na kufua nguo; sabuni kali ilikuwa kisafishaji cha alkali kilichotengenezwa kwa mimea. Wachawi walifanya uchawi au ubashiri kwa faida. “Kitabu cha ukumbusho” kinakumbusha desturi ya Uajemi ya kuandika majina na matukio. Zaka ilikuwa sehemu ya kumi ya mavuno na ya makundi ya wanyama, iliyotolewa kwa ajili ya Walawi na makuhani na, kila mwaka wa tatu, kwa ajili ya maskini; katika siku za Malaki ililetwa katika vyumba vya ghala Hekaluni.

59. Siku ya 59

    Mamajusi kutoka mashariki

    Mathayo 2

    Kuhusu kitabu. Mathayo ni mojawapo ya Injili nne, zinazosimulia maisha, mafundisho, kifo na ufufuo wa Yesu. Kwa mapokeo iliandikwa na Mathayo, aitwaye pia Lawi, mmoja wa mitume kumi na wawili; huenda iliandikwa kati ya 65 na 80 B.K. Inaonekana iliandikwa kwa ajili ya Wakristo Wayahudi waliokuwa wakitafakari jinsi imani yao ilivyohusiana na dini ya Kiyahudi.

    Mamajusi walichunguza nyota, kwa hiyo huenda walikuwa wanajimu, labda kutoka Babeli, ambako Wayahudi wengi waliishi. Herode Mkuu alitawala Galilaya, Yudea na Samaria (37–4 K.K.) kama mshirika mwaminifu wa Rumi, maarufu kwa ujenzi na kwa kuwaua watu wa familia yake. Mapokeo yanahesabu mamajusi watatu kutokana na zawadi tatu; maandiko hayataji idadi. Baada ya kifo cha Herode ufalme wake uligawanywa kati ya wanawe.

60. Siku ya 60

    Mahubiri ya Mlimani yaanza

    Mathayo 5

    Mahubiri ya Mlimani ni fungu la kwanza kati ya mafungu matano marefu ya mafundisho katika Mathayo. Maneno “watafarijika” yanatumia kauli ya kutendwa, njia ya Kiyahudi ya kusema juu ya matendo ya Mungu bila kumtaja Mungu. Neno linalotafsiriwa “nchi” linaweza kumaanisha dunia nzima au nchi ile aliyoahidiwa Ibrahimu, likiikumbusha ahadi hiyo. Chumvi ilitumika kuhifadhi chakula, kukitia ladha, na katika kufanya maagano. Raka ni tusi la Kiaramu linalomaanisha takriban “kichwa tupu.” Neno la jehanamu, Gehena, linatokana na bonde nje ya Yerusalemu ambapo baadhi ya wafalme wa Yuda walitoa dhabihu za wanadamu kwa moto. Kazi ya kulazimishwa kwa ajili ya askari wa Kirumi ilikuwa sehemu ya kudhalilisha ya utawala wa wavamizi.

61. Siku ya 61

    Mifano kando ya ziwa

    Mathayo 13

    Hili ni fungu kuu la tatu la mafundisho katika Mathayo. Yesu anafundisha kwa mifano (Kigiriki parabole, ulinganisho): hadithi fupi zinazoweka tukio la kila siku kando ya kweli kuhusu Ufalme wa Mungu. Mfano kwa kawaida hujengwa juu ya jambo moja kuu, kwa hiyo si kila undani unahitaji maana iliyofichika. Magugu kati ya ngano huenda yalikuwa aina ya nyasi yenye ndevu iitwayo darnel, inayofanana kabisa na ngano hadi inapoiva; kuyapanda katika shamba la mtu mwingine lilikuwa kosa lenye adhabu. Watu walizika vitu vya thamani mashambani ili kuvificha wezi na majeshi. Huko Nazareti, Yesu anajulikana kama mwana wa fundi, neno la mtu aliyefanya kazi kwa mbao, chuma au mawe.

62. Siku ya 62

    Mwanzo wa habari njema

    Marko 1

    Kuhusu kitabu. Kwa ujumla wataalamu wanakubali kwamba Marko ndiyo Injili ya kwanza kuandikwa. Kwa mapokeo ya kanisa la kwanza, Yohana Marko aliandika kumbukumbu za mtume Petro kwa ombi la kanisa la Rumi baada ya kifo cha Petro. Huenda iliandikwa mwishoni mwa miaka ya 60 B.K., wakati Wakristo walipokabili mateso na kuharibiwa kwa Yerusalemu kulipokuwa kunakaribia.

    Masihi (Kiebrania mashiakh) na Kristo (Kigiriki christos) yote mawili yanamaanisha aliyetiwa mafuta; wafalme, makuhani na manabii walitiwa mafuta. Yohana Mbatizaji anahudumu nyikani karibu na Yordani, kaskazini mwa Bahari ya Chumvi, akiwa amevaa kama nabii Eliya na akila nzige, ambao Sheria iliruhusu kuwa chakula. Galilaya, iliyotawaliwa na Herode Antipa, ilikuwa na ukubwa wa karibu maili 40 kwa 25 (kilomita 65 kwa 40). Ukoma ulijumuisha magonjwa mengi ya ngozi na ulimaanisha kutengwa.

63. Siku ya 63

    Mbele ya Pilato na huko Golgotha

    Marko 15

    Kesi za Kirumi kwa kawaida zilianza alfajiri. Baraza kuu la Kiyahudi halikuweza kutekeleza hukumu ya kifo, kwa hiyo lilimpeleka Yesu kwa Pontio Pilato, liwali wa Kirumi wa Yudea kuanzia 26 hadi 36 B.K., ambaye kwa kawaida aliishi Kaisaria lakini alikuja Yerusalemu kwa ajili ya Pasaka. Kupigwa mijeledi ya ngozi yenye ncha za chuma au mfupa kulitangulia kusulubiwa, na kwenyewe kungeweza kuua. Aliyehukumiwa kwa kawaida alibeba boriti ya msalaba; Simoni alitoka Kirene katika Afrika ya Kaskazini. Golgotha ni neno la Kiaramu, maana yake Mahali pa Fuvu la Kichwa (Kilatini calvaria, ndiyo maana Kalvari), na palikuwa nje ya kuta za mji. Kilio cha Yesu Eloi ni cha Kiaramu, na sauti yake iliwafanya baadhi wadhani kwamba anamwita Eliya.

64. Siku ya 64

    Azaliwa Bethlehemu

    Luka 2

    Kuhusu kitabu. Injili ya Luka, inayoendelezwa katika Matendo ya Mitume, inakusudia kutoa habari ya maisha ya Yesu iliyochunguzwa kwa makini na kupangwa kwa taratibu. Kwa mapokeo mwandishi wake ni Luka, tabibu na mwenzi wa Paulo katika baadhi ya safari. Huenda iliandikwa karibu 59–63 B.K., wakati Paulo alipokuwa kifungoni Rumi, au 70–90 B.K., ikitumia Marko. Inaanza kwa utangulizi rasmi kwa mtindo wa Kigiriki na Kirumi.

    Augusto aliitawala Rumi kuanzia 27 K.K. hadi 14 B.K.; sensa iliandikisha watu kwa ajili ya kodi. Yesu alizaliwa karibu 6–4 K.K., kabla Herode Mkuu hajafa. Bethlehemu kilikuwa kijiji kidogo maili tano kusini mwa Yerusalemu. Neno ambalo mara nyingi hutafsiriwa “nyumba ya wageni” huenda zaidi linamaanisha chumba cha wageni au mahali pa kulala wasafiri. Sadaka ya familia ya ndege wawili ndiyo ambayo Sheria iliweka kwa familia maskini baada ya mtoto kuzaliwa.

65. Siku ya 65

    Kilichopotea kimepatikana

    Luka 15

    Watoza ushuru walidharauliwa kama mawakala wa Rumi waliojulikana kwa rushwa. Kondoo mia moja lilikuwa kundi la wastani kwa mchungaji mwenye uwezo wa kawaida. Shilingi kumi za fedha huenda zilikuwa sehemu ya mali ambayo mwanamke alipewa alipoolewa, na nyumba zilikuwa na mwanga hafifu, zenye sakafu za udongo au mawe. Mwana kuomba urithi wake mapema lilikuwa tusi kubwa, na kupoteza mali ya familia kati ya watu wa mataifa katika nchi ya mbali ilikuwa aibu. Nguruwe walikuwa wanyama najisi chini ya sheria ya Kiyahudi. Mkuu wa familia mwenye heshima hakukimbia. Vazi bora, pete na ndama aliyenona vinamtambulisha mwana kama mwanafamilia anayeheshimiwa.

66. Siku ya 66

    Njiani kwenda Emau

    Luka 24

    Mlango wa kaburi huenda ulifungwa kwa jiwe kubwa la mviringo lililoviringishwa kwenye mfereji. Yesu alifufuka siku ya tatu kwa njia ya kawaida ya kuhesabu, Ijumaa ikiwa siku ya kwanza. Kleopa na mwenzake, labda mke wake, hawajulikani kwingineko; huenda walikuwa wakirudi nyumbani baada ya Pasaka. Warumi waliwasulubisha watu mahali penye watu wengi kama onyo, kwa hiyo ilionekana haiwezekani kwamba msafiri wa hija hakuwa amesikia. Ukarimu wa Mashariki ya Kati ulidai kumpa mgeni chakula na mahali pa kulala usiku. Torati, Manabii na Zaburi ni majina ya sehemu tatu za Maandiko ya Kiebrania. Baadaye wanafunzi waliendelea kuabudu Hekaluni kama Wayahudi.

67. Siku ya 67

    Neno na ushuhuda wa Yohana

    Yohana 1

    Kuhusu kitabu. Injili ya Yohana, Injili ya nne, iliandikwa ili wasomaji wamwamini Yesu kuwa Masihi na Mwana wa Mungu. Kwa mapokeo inatoka kwa mwanafunzi ambaye Yesu alimpenda, anayetambulishwa kuwa Yohana mwana wa Zebedayo, aliyeiandika uzeeni karibu 90 B.K., huenda huko Efeso, wakati wafuasi wa Yesu huko walipokuwa katika mvutano na masinagogi ya mahali.

    Neno la Kigiriki logos (neno) lilibeba maana tele: kwa wanafikra wa Kigiriki, akili inayoupanga ulimwengu; kwa Wayahudi, neno la Mungu, hekima yake na nguvu yake ya kuumba. Kitenzi kinachoeleza Neno kukaa kati ya watu kihalisi kinamaanisha alipiga hema, kikikumbusha Maskani. Bethsaida, nyumba ya uvuvi, ilikuwa ufuoni mwa kaskazini mwa Bahari ya Galilaya. Filipo ni jina la Kigiriki na Nathanaeli ni jina la Kiebrania, yakionyesha tamaduni mchanganyiko za Galilaya.

68. Siku ya 68

    Kisimani mwa Yakobo

    Yohana 4

    Wayahudi waliosafiri kati ya Yudea na Galilaya mara nyingi waliepuka Samaria, wakipita Yeriko na bonde la Yordani, kwa sababu ya uadui wa muda mrefu na mchungu kati ya Wayahudi na Wasamaria. Sikari ilikuwa karibu na Shekemu, ambako Yakobo alikuwa na shamba, na kisima chake kilikuwa na kina cha zaidi ya futi 100 (mita 30). Wanawake kwa kawaida walichota maji asubuhi au jioni wakati wa baridi, na desturi ya jamii ilimzuia mwalimu Myahudi kuzungumza na mwanamke Msamaria. Maji yaliyo hai yalimaanisha maji safi yanayotiririka, na Shekemu haikuwa na mito. Wasamaria waliabudu juu ya Mlima Gerizimu, unaoinuka juu ya Shekemu. Sura inamalizika Kana, ambapo Yesu anamponya mwana wa afisa akiwa mbali, ishara yake ya pili huko Galilaya.

69. Siku ya 69

    Lazaro wa Bethania

    Yohana 11

    Lazaro ni ufupisho wa jina la Kiebrania Eleazari, Mungu husaidia, jina la kawaida sana wakati huo. Bethania kilikuwa kijiji kidogo upande wa mashariki wa Yerusalemu, ng’ambo ya Mlima wa Mizeituni. Wafu walizikwa siku ile ile waliyokufa, na jamaa na majirani walikusanyika kwa siku saba za maombolezo yenye vilio vikubwa. Makaburi yalichongwa katika miteremko ya miamba, yakiwa na viti vya mawe ndani na jiwe la kuviringisha mlangoni. Baraza liliogopa kwamba vuguvugu la kimasihi lingeleta nguvu za Kirumi dhidi ya Hekalu na taifa. Kayafa alikuwa kuhani mkuu kuanzia 18 hadi 36 B.K. Efraimu kilikuwa kijiji karibu maili kumi na mbili kaskazini mwa Yerusalemu.

70. Siku ya 70

    Kaburi tupu

    Yohana 20

    Mariamu Magdalene alikuja kukamilisha mazishi. Makaburi mengi ya Yudea yalifungwa kwa jiwe la kuviringisha, na wizi wa makaburini haukuwa jambo geni, kwa hiyo mwanzoni anadhani mwili umechukuliwa. Vitambaa vya kitani viliuzunguka mwili, na kitambaa kingine kilifungwa kichwani; vyote viwili vilikutwa vimeachwa juu ya kiti cha mawe cha kaburi. Kwa mapokeo yule mwanafunzi mwingine anatambulishwa kuwa Yohana. Yesu anawasalimu wanafunzi kwa salamu ya kawaida ya Kiyahudi ya amani (shalom). Kukutana na Tomaso kunatokea Jumapili iliyofuata; hesabu ya kale ilijumuisha siku ya kuanzia, hivyo zikawa siku nane. Wataalamu wengi wanaona mwisho wa sura hii kuwa hitimisho la asili la Injili, na sura inayofuata kuwa nyongeza.

71. Siku ya 71

    Pentekoste huko Yerusalemu

    Matendo ya Mitume 2

    Kuhusu kitabu. Matendo ya Mitume kinaendeleza Injili ya Luka, kikisimulia jinsi ujumbe kuhusu Yesu ulivyoenea kutoka Yerusalemu katika ulimwengu wa Kirumi, Petro na kisha Paulo wakiwa katikati yake. Kwa mapokeo kiliandikwa na Luka, tabibu na mwenzi wa Paulo. Habari yake inaishia mwanzoni mwa miaka ya 60 B.K.; kiliandikwa wakati huo au, kama wengi wanavyodhani, baadaye, kufikia katikati ya miaka ya 80.

    Pentekoste, sikukuu ya mavuno, ilikuwa mojawapo ya sikukuu tatu za hija za kila mwaka, kwa hiyo Wayahudi kutoka nchi nyingi walijaa Yerusalemu. Orodha ya mataifa inaanzia Parthia na Elamu katika Iran ya leo, kupitia Mesopotamia na majimbo ya Kirumi ya Asia Ndogo (sasa Uturuki), hadi Misri, Libia, Rumi, Krete na Arabuni. Hotuba ya Petro ni ya kwanza kati ya karibu thelathini katika Matendo. Neno la Kigiriki koinonia linamaanisha maisha ya ukaribu na ya kushirikiana.

72. Siku ya 72

    Sauli njiani kwenda Dameski

    Matendo ya Mitume 9

    Luka anasimulia habari hii mara tatu katika Matendo, na Paulo anaitaja katika barua zake. Sinagogi (Kigiriki synagoge, mahali pa kukusanyika) lilikuwa mahali pa mikutano ya Kiyahudi kwa ajili ya kusoma Torati na Manabii, kusali na kufundisha, desturi iliyokua baada ya Uhamisho. Dameski, mji mkuu wa Shamu, ulikuwa mji mkubwa ulio karibu zaidi nje ya nchi ya Israeli, safari ya siku nne hadi sita kutoka Yerusalemu. Wafuasi wa Yesu waliitwa watu wa Njia. Kutoroka kwa Paulo ndani ya kapu lililoshushwa ukutani mwa mji kunasimuliwa pia katika Waraka wa Pili kwa Wakorintho. Tarso, mji wake wa nyumbani, ulikuwa mji mkuu wa Kilikia. Kazi ya kutengeneza ngozi ilikuwa najisi machoni pa Wayahudi.

73. Siku ya 73

    Paulo huko Thesalonike na Athene

    Matendo ya Mitume 17

    Amfipoli na Apolonia zilikuwa kwenye Njia ya Egnatia, barabara ya Kirumi iliyovuka Makedonia. Huko Thesalonike wapinzani wa Paulo waliwashtaki waumini kwa uhaini dhidi ya Kaisari, na mwenyeji wake Yasoni alilazimika kuweka dhamana. Beroya ilikuwa karibu maili 50 (kilomita 80) zaidi upande wa magharibi. Waepikureo, wafuasi wa Epikuro (341–270 K.K.), walitafuta maisha tulivu bila hofu ya miungu; Wastoiko, ambao shule yao ilianzishwa na Zeno (335–263 K.K.), waliuona ulimwengu kuwa unatawaliwa na Akili ya kimungu. Paulo anaanzia kwenye madhabahu iliyoandikwa “kwa mungu asiyejulikana” na kunukuu washairi wa Kigiriki, miongoni mwao Mstoiko Arato wa Kilikia. Ufufuo ulisikika kama upumbavu masikioni mwa Wagiriki. Dionisio alikuwa mjumbe wa Areopago, baraza kuu la mji.

74. Siku ya 74

    Dhoruba na kuvunjika kwa merikebu

    Matendo ya Mitume 27

    Hii ni mojawapo ya habari za kale zenye undani zaidi kuhusu safari ya baharini, iliyosimuliwa kwa nafsi ya kwanza wingi, kwa mapokeo na Luka akiwa mmoja wa wasafiri. Paulo anasafiri chini ya ulinzi wa Yulio, akida, na huko Mira wanapanda merikebu ya Kimisri ya nafaka iliyokuwa ikienda Italia. Mwishoni mwa majira ya vuli ulikuwa msimu hatari wa kusafiri baharini. Bandari Nzuri, kwenye pwani ya kusini ya Krete, haikufaa kukaa wakati wa baridi, kwa hiyo mabaharia walielekea Foinike. Upepo mkali wa kaskazini-mashariki uliwasukuma kupita kisiwa kidogo cha Kauda; walifunga kamba kuzunguka merikebu ili isivunjike. Idadi ya watu 276 waliokuwemo inalingana na kinachojulikana kuhusu merikebu za nafaka.

75. Siku ya 75

    Barua kwenda Rumi

    Warumi 1

    Kuhusu kitabu. Warumi ni barua ya Paulo kwa Wakristo wa Rumi, kanisa ambalo hakulianzisha wala hakuwa amelitembelea bado. Huenda aliiandika Korintho karibu 57 B.K., karibu na mwisho wa safari yake ya tatu ya kimisionari, alipokuwa akipanga kupeleka msaada Yerusalemu kisha kuitembelea Rumi akielekea Hispania. Kanisa lilijumuisha waumini Wayahudi na wa mataifa.

    Mwaka 49 B.K. Kaisari Klaudio aliwafukuza Wayahudi kutoka Rumi, wakiwemo Wakristo Wayahudi, na waumini wa mataifa wakachukua uongozi; Wayahudi waliporudi, mivutano ilifuata. Mwanzo wa barua unafuata mtindo wa kawaida wa barua za kale: mwandishi, wasomaji, shukrani, mada. Wagiriki waliwaita wageni washenzi (Kigiriki barbaroi), wakidhihaki lugha yao kama “bar bar.” Orodha ya makosa inafuata mtindo wa orodha ya maovu, muundo wa kawaida wa kifasihi wa Kigiriki.

76. Siku ya 76

    Viungo vingi, mwili mmoja

    Warumi 12

    Hapa barua inageuka kutoka mafundisho kwenda maagizo ya kivitendo, mengine yakiwa yameathiriwa na mivutano katika kanisa la Rumi. Wayahudi kwa kawaida waligawa historia katika nyakati mbili, wakati huu na wakati ujao, na neno la Paulo kwa ulimwengu huu kihalisi linamaanisha wakati huu. Picha ya jumuiya kama mwili mmoja wenye viungo vingi ilijulikana katika ulimwengu wa kale; mwanahistoria wa Kirumi Livy na mwalimu Mstoiko Epikteto pia waliitumia. Neno la Kigiriki analogia (uwiano) linatokana na hisabati na mantiki. Maagizo kadhaa yanafanana sana na maneno ya Yesu, hasa kuhusu kuwabariki wanaowaudhi. Wito wa kuishi kwa umoja kihalisi unasomeka “wazeni mambo yale yale.”

77. Siku ya 77

    Njia ya upendo

    1 Wakorintho 13

    Kuhusu kitabu. Wakorintho wa Kwanza ni barua ya Paulo inayojibu maswali na matatizo yaliyoripotiwa na kanisa alilolianzisha huko Korintho, ambako alikaa kwa mara ya kwanza miezi kumi na minane karibu 50–52 B.K. Aliiandika akiwa Efeso katika safari yake ya tatu ya kimisionari, karibu 53–56 B.K. Korintho ilikuwa koloni la Kirumi lenye shughuli nyingi na watu wa mataifa mengi, juu ya shingo nyembamba ya nchi inayounganisha bara la Ugiriki na Peloponeso.

    Sura hii inakatiza mjadala wa Paulo kuhusu karama za roho, unaoendelea katika sura inayofuata. Kunena kwa lugha ndiyo karama ambayo Wakorintho waliithamini zaidi. Nakala za maandiko zinatofautiana kuhusu kuutoa mwili: baadhi zinasema kuutoa uchomwe moto, nyingine kuutoa ili kujisifu; kwa Kigiriki masomo hayo mawili yanatofautiana kwa herufi moja tu. Vioo kwa kawaida vilikuwa vya shaba iliyosuguliwa na vilitoa sura hafifu tu.

78. Siku ya 78

    Swali la ufufuo

    1 Wakorintho 15

    Baadhi ya watu huko Korintho walitilia shaka ufufuo wa wakati ujao. Katika ulimwengu wa Kigiriki na Kirumi wengi waliamini kutokufa kwa roho, lakini ufufuo wa mwili lilikuwa wazo la Kiyahudi lililoonekana geni. Paulo anapitisha muhtasari wa yale aliyoyapokea, akiwaorodhesha waliomwona Yesu aliyefufuka, wakiwemo zaidi ya 500 kwa wakati mmoja, tukio lisilojulikana kutoka chanzo kingine chochote, na Yakobo, aliyejulikana kama ndugu wa Bwana, baadaye kiongozi wa kanisa la Yerusalemu. Wafalme washindi walionyeshwa wakiwa wameweka miguu yao juu ya adui walioshindwa. Kutazama wafungwa waliohukumiwa wakikabiliana na wanyama wakali ilikuwa burudani maarufu, na Paulo ananukuu msemo kuhusu marafiki wabaya kutoka kwa mshairi wa Kigiriki Menander.

79. Siku ya 79

    Hakuna ujumbe mwingine

    Wagalatia 1

    Kuhusu kitabu. Wagalatia ni barua ya Paulo kwa makanisa ya jimbo la Kirumi la Galatia katika Asia Ndogo (sasa Uturuki), huenda yale ambayo yeye na Barnaba waliyaanzisha katika safari yake ya kwanza ya kimisionari. Huenda iliandikwa mwaka 48 au 49 B.K., muda mfupi kabla ya baraza la Yerusalemu, baada ya walimu wengine kuwahimiza waumini wa mataifa watahiriwe na kushika sheria ya Kiyahudi.

    Barua za kale zilianza kwa salamu na mara nyingi kwa shukrani; Paulo anaruka shukrani na kwenda moja kwa moja kwenye karipio. Salamu yake inaunganisha neno la Kigiriki charis (neema), linalosikika kama salamu ya kawaida chairein, na neno la Kiebrania shalom (amani). Anathema ni tafsiri ya neno la Kiebrania kherem, kitu kilichowekwa wakfu kwa maangamizi. Muda wa Paulo huko Arabuni unajulikana kutoka barua hii tu. Ziara yake ya siku kumi na tano kwa Petro huenda ndiyo ile ya Matendo 9.

80. Siku ya 80

    Watu wa nyumbani na silaha

    Waefeso 6

    Kuhusu kitabu. Waefeso ni barua ambayo Paulo aliiandika akiwa gerezani, huenda Rumi au Efeso, labda kwa ajili ya makanisa kadhaa machanga katika jimbo la Kirumi la Asia, ambalo mji wake mkuu Efeso ulikuwa mmojawapo wa miji mikubwa zaidi ya milki. Kwa mapokeo inawekwa 60–62 B.K. lakini huenda ni ya mapema zaidi, karibu 53–56 B.K. Inasisitiza umoja wa waumini Wayahudi na wa mataifa.

    Maagizo kwa watu wa nyumbani, yakiwaelekea kwa zamu watoto na wazazi, na watumwa na mabwana, yalikuwa muundo unaojulikana katika maandiko ya maadili ya Kigiriki. Utumwa ulikuwa sehemu ya kawaida ya maisha katika ulimwengu wa Kirumi, na Paulo anazungumza na pande zote mbili. Picha ya silaha inatokana na vifaa vya askari wa Kirumi, vingi vikiwa vya kujihami; mishale wakati mwingine ilichovywa katika lami na kuwashwa moto. Neno la Kigiriki la ndugu lilijumuisha wanaume na wanawake.

81. Siku ya 81

    Unyenyekevu na wajumbe wawili

    Wafilipi 2

    Kuhusu kitabu. Wafilipi ni barua yenye uchangamfu ambayo Paulo aliiandika akiwa gerezani kwa kanisa la Filipi, koloni la Kirumi huko Makedonia kwenye Njia ya Egnatia, alilolianzisha karibu 50 B.K. Inalishukuru kanisa kwa zawadi iliyoletwa na Epafrodito. Kwa mapokeo inawekwa 60–62 B.K., lakini huenda ni ya mapema zaidi, karibu 53–56 B.K.

    Wengi wanaona kifungu kikuu kuwa wimbo wa Kikristo wa mwanzo. Kigiriki chake kihalisi kinasema “alijimimina” au “alijifanya tupu.” Kusulubiwa ilikuwa adhabu ya kikatili na ya kudhalilisha ambayo Rumi iliwapa wahalifu. Wayahudi na wapagani vilevile walimimina divai kama sadaka madhabahuni, na Paulo anatumia picha hiyo kwa kifo chake kinachowezekana huku akisubiri matokeo ya kesi yake. Epafrodito karibu afe kwa ugonjwa na huenda ndiye aliyeipeleka barua hii nyumbani.

82. Siku ya 82

    Imani iliyojulikana

    1 Wathesalonike 1

    Kuhusu kitabu. Wathesalonike wa Kwanza ni barua ya Paulo, pamoja na Sila na Timotheo, kwa kanisa changa la Thesalonike, mji mashuhuri wa Makedonia uliopendelewa na Rumi: haukulipa kodi ya Kirumi, ulitengeneza sarafu zake wenyewe, na haukuwa na kikosi cha askari wa Kirumi ndani ya kuta zake. Paulo aliiandika akiwa Korintho karibu 50 B.K., baada ya Timotheo kumletea habari njema.

    Barua za kale zilianza kwa jina la mwandishi, wapokeaji na salamu, kama hii inavyofanya. Paulo, Sila na Timotheo walikuwa wamelianzisha kanisa hili lakini walilazimika kuondoka baada ya kukaa kwa muda mfupi. Waongofu wengi walikuwa watu wa mataifa walioziacha sanamu; katika ulimwengu wenye miungu mingi, kuiacha miungu ya mababu lilikuwa jambo lisilo la kawaida na liliwaletea mateso. Makedonia na Akaya yalikuwa majimbo ya Kirumi ya kaskazini na kusini mwa Ugiriki.

83. Siku ya 83

    Maneno ya mwisho ya Paulo

    2 Timotheo 4

    Kuhusu kitabu. Timotheo wa Pili ni barua ya kuaga ya Paulo kwa Timotheo, mtenda kazi pamoja naye na mwakilishi wake, ambaye huenda wakati huo alikuwa Efeso. Huenda iliandikwa kutoka gerezani Rumi wakati wa kifungo cha pili, pengine karibu 64 B.K., muda mfupi kabla ya kifo cha Paulo, ambacho alikitarajia hivi karibuni.

    Paulo anakionyesha kifo chake kinachokaribia kama sadaka ya kinywaji inayomiminwa. Tito alikuwa amekwenda Dalmatia, kwenye pwani ya mashariki ya Bahari ya Adriatiki. Paulo anaomba joho, vitabu na karatasi alizoziacha katika bandari ya Troa. Maandishi yaliyopatikana Korintho yanamtaja Erasto, mtunza hazina wa mji, huenda ni mtu yule yule. Safari za baharini zilisimama kuanzia Novemba hadi Machi, kwa hiyo Timotheo alipaswa kuja kabla ya majira ya baridi.

84. Siku ya 84

    Barua kwa ajili ya Onesimo

    Filemoni 1

    Kuhusu kitabu. Filemoni, barua fupi zaidi na ya binafsi zaidi ya Paulo, iliandikwa kutoka gerezani kwa Filemoni, kiongozi Mkristo huko Kolosai, mji mdogo katika jimbo la Kirumi la Asia, karibu maili 120 (kilomita 193) mashariki mwa Efeso. Inamhusu Onesimo, ambaye inaonekana alikuwa mtumwa wake aliyetoroka. Kwa mapokeo inawekwa 60–62 B.K., kutoka Rumi, lakini huenda ni ya mapema zaidi, 53–56 B.K., kutoka Efeso.

    Sheria ya Kirumi ilitaka watumwa waliotoroka wakikamatwa warudishwe, na mabwana wangeweza kuwachapa, kuwatia chapa ya moto, au hata kuwaua. Kanisa lilikutana nyumbani kwa Filemoni; Afia huenda alikuwa mke wake na Arkipo huenda mwanawe. Onesimo maana yake mwenye manufaa, na Paulo anacheza na jina hilo. Kwa kawaida Paulo aliwasomea waandishi barua zake waziandike, lakini ahadi hii aliiandika kwa mkono wake mwenyewe. Barua hii na ile kwa Wakolosai huenda zilifikishwa pamoja.

85. Siku ya 85

    Picha za watu wa imani

    Waebrania 11

    Kuhusu kitabu. Waebrania ni mahubiri katika umbo la barua ambayo mwandishi wake hajulikani. Huenda zaidi iliandikwa mwanzoni mwa miaka ya 60 B.K., ingawa tarehe baada ya 70 B.K. inawezekana pia, huenda kwa makanisa ya nyumbani huko Rumi yaliyokabili mateso. Jamii ya Kigiriki na Kirumi iliwashuku Wayahudi na Wakristo vilevile, ikiwaita wasioamini Mungu kwa sababu walikataa miungu.

    Sura hii ni orodha ndefu ya watu kutoka historia ya Israeli, kuanzia Habili hadi manabii, kila mmoja akitambulishwa kwa maneno yale yale, kwa imani, yakifuatwa na tendo na matokeo yake. Undani mmoja kuhusu fimbo ya Yakobo unatoka katika tafsiri ya Kigiriki ya Agano la Kale. Ufalme Mpya wa Misri (karibu 1550–1069 K.K.) ulikuwa zama za utajiri mkubwa. Mateso yanayotajwa huenda yanawakumbusha wafia dini Wayahudi wa miaka ya 170 na 160 K.K.

86. Siku ya 86

    Majaribu na hekima

    Yakobo 1

    Kuhusu kitabu. Waraka wa Yakobo ni mafundisho ya kivitendo kuhusu jinsi ya kuishi, unaozingatia mwenendo kuliko kitabu kingine chochote cha Agano Jipya. Kwa mapokeo uliandikwa na Yakobo, ndugu wa Bwana na kiongozi wa kanisa la Yerusalemu. Baadhi wanauweka karibu 46 B.K., huenda kutoka Yerusalemu, kwa waumini Wayahudi waliotawanyika ng’ambo baada ya mateso kuanza.

    Jina Yakobo (Kigiriki Iakobos) ni jina la baba mkuu Yakobo. Waliotawanyika (Kigiriki diaspora) walikuwa Wayahudi walioishi nje ya nchi yao tangu uhamisho wa Ashuru na wa Babeli. Salamu chairein ilikuwa ya kawaida katika barua za Kigiriki, na Yakobo anaiunganisha na furaha (chara). Neno lake la mwenye nia mbili huenda ni neno alilolibuni mwenyewe. Watu wengi hawakujua kusoma na walisikia Maandiko yakisomwa kwa sauti. Yatima na wajane hawakuwa na mtu wa kuwategemeza.

87. Siku ya 87

    Kwa wageni waliotawanyika

    1 Petro 1

    Kuhusu kitabu. Petro wa Kwanza ni barua ya mtume Petro kwa waumini katika majimbo matano ya Kirumi ya kaskazini mwa Asia Ndogo, sasa Uturuki. Inawekwa mwanzoni mwa miaka ya 60 B.K., karibu na mwisho wa maisha ya Petro. Wasomaji wake walikabili uadui, kwa kuwa majirani wengi waliwaona Wakristo kuwa watu wa ajabu, wa siri, na wasio waaminifu kwa jamii ya Kirumi.

    Ponto, Galatia, Kapadokia, Asia na Bithinia yalikuwa majimbo ya Kirumi, labda yakiorodheshwa kwa mpangilio ambao mjumbe angesafiri. Kuwaita wasomaji wageni wa utawanyiko kunatumia picha ya watu wanaoishi mbali na nyumbani. Kuandaa akili kwa kazi kihalisi kunamaanisha kujifunga viuno: kuingiza joho refu katika mshipi ili kufanya kazi au kukimbia. Fidia ilikuwa gharama iliyolipwa kumkomboa mateka au mtumwa.

88. Siku ya 88

    Upendo na mafundisho ya kweli

    1 Yohana 4

    Kuhusu kitabu. Yohana wa Kwanza ni barua, kwa mapokeo huenda kutoka kwa mtume Yohana, kwa makanisa ya jimbo la Kirumi la Asia (sasa magharibi mwa Uturuki), iliyoandikwa karibu 85–90 B.K. Kikundi kimoja kilikuwa kimejitenga hivi karibuni na jumuiya, kikieneza mafundisho kuhusu Yesu ambayo barua inayakataa.

    Walimu walioondoka walidai kunena kama manabii. Baadhi walifundisha kwamba Yesu alionekana tu kuwa na mwili wa kibinadamu, mtazamo ulioitwa baadaye Doketismo, kutoka neno la Kigiriki la kuonekana. Mwalimu mwingine wa wakati huo, Kerintho, alisema kwamba Kristo wa kimungu alimshukia mtu Yesu wakati wa ubatizo wake na kumwacha kabla ya kifo chake. Neno la Kigiriki linalotafsiriwa kamili linamaanisha aliyekomaa au aliyekamilika, si asiye na dosari yoyote.

89. Siku ya 89

    Maono ya Yohana huko Patmo

    Ufunuo 1

    Kuhusu kitabu. Ufunuo ni kitabu cha maono kilichoandikwa na Yohana, kwa mapokeo mtume, alipokuwa uhamishoni katika kisiwa cha Patmo. Huenda zaidi kiliandikwa katika miaka ya 90 B.K., au labda katika miaka ya 60, kwa makanisa saba katika jimbo la Kirumi la Asia (sasa magharibi mwa Uturuki), ambako kukataa kumheshimu kaisari kungeweza kuleta mateso makali.

    Neno la Kigiriki apokalupsis linamaanisha kufunua, na ni jina la aina ya maandiko yanayozungumza kupitia ishara, namba na picha za maneno. Kitabu kinaanza kwa njia tatu: utangulizi, salamu kwa mtindo wa barua ya Kigiriki, na mazingira ya kihistoria. Patmo kulikuwa na ngome ya Kirumi iliyowashikilia wafungwa na watu waliohamishwa. Alfa na Omega ni herufi ya kwanza na ya mwisho ya alfabeti ya Kigiriki. Vinara saba vya taa vinakumbusha menora.

90. Siku ya 90

    Yerusalemu mpya

    Ufunuo 21

    Maono ya mwisho ya Ufunuo yanatumia picha za zamani: mbingu mpya na nchi mpya kutoka Isaya, mji uliopimwa kutoka Ezekieli, na vito kumi na viwili kama vile vilivyokuwa kwenye kifuko cha kifuani cha kuhani mkuu. Katika picha za kale bahari iliwakilisha machafuko na wakati mwingine ilionyeshwa kama mnyama wa kutisha. Mji-bibi arusi unatofautishwa na Babeli, ambao mara nyingi hueleweka kumaanisha Rumi, ulioonyeshwa awali kama kahaba. Mji una umbo la mchemraba, kila upande ukiwa stadio 12,000 (karibu maili 1,400), na ukuta wa dhiraa 144 (karibu futi 216). Namba hizi zinazotokana na kumi na mbili zinakumbusha makabila kumi na mawili na mitume kumi na wawili. Malango ya miji ya kale yalifungwa usiku dhidi ya adui; malango haya hayafungwi kamwe.

Katika programu, mpango unakumbuka ulipofikia, unaweka alama kwenye siku ulizosoma na kukukumbusha kila siku. Swahili Unlocked Literal Bible.

• Matukio na ramanisiku 60
• Maneno ya lugha asiliasiku 30