Biblia › Plany czytania › Czytanie z komentarzem

1. Dzień 1

   Na początku

   Księga Rodzaju 1

   O księdze. Księga Rodzaju to księga początków: świata, ludzkości oraz rodu Abrahama, Izaaka i Jakuba. Według tradycji napisał ją Mojżesz. Obejmuje najdawniejsze czasy i epokę patriarchów (ok. 2100–1700 p.n.e.), a jej akcja toczy się w Mezopotamii, Kanaanie i Egipcie. Jej kolejne części otwiera hebrajski nagłówek toledoth, „oto dzieje”.

   Zwykłe hebrajskie słowo oznaczające Boga, elohim, ma formę liczby mnogiej, ale łączy się z czasownikami w liczbie pojedynczej, a w Starym Testamencie podmiotem czasownika bara (stwarzać) jest zawsze Bóg. Słowa „bezkształtna i pusta” oddają hebrajskie tohu i bohu, mniej więcej „dzika i pustynna”. Niebo przedstawiono jako sklepienie między wodami. Słońce i księżyc, czczone przez sąsiadów Izraela, nie zostają nawet nazwane po imieniu. Hebrajska doba zaczynała się o zachodzie słońca.

2. Dzień 2

   Wąż i ogród

   Księga Rodzaju 3

   Hebrajskie słowo określające przebiegłość węża, arum, współbrzmi z arummim, „nadzy”, na końcu poprzedniego rozdziału: mężczyzna i kobieta byli nadzy i bezbronni, a wąż był przebiegły. Wyrażenie oddawane często jako „powiew dnia” najpewniej oznacza wieczorny wiatr, choć niektórzy widzą w nim odgłos burzy zapowiadającej obecność Boga. Imię Ewa (khawah) brzmi podobnie jak hebrajski czasownik „dawać życie”. Drogę powrotu zagradzają cheruby, uskrzydleni strażnicy Bożej obecności. W Księdze Rodzaju wędrówka na wschód często oznacza oddalanie się od Bożej obecności lub błogosławieństwa.

3. Dzień 3

   Potop

   Księga Rodzaju 7

   Opowiadanie dokładnie podaje datę początku potopu – siedemnasty dzień drugiego miesiąca – co nadaje mu ton kroniki. Wody przychodzą zarówno z dołu, jak i z góry, znosząc granice ustanowione w opisie stworzenia, gdy wody zostały rozdzielone i ukazał się suchy ląd. Czasownik opisujący przybór wód, „mnożyć się”, jest tym samym, którego przy stworzeniu użyto o istotach żywych napełniających ziemię. Dodatkowe zwierzęta „czyste” przeznaczone były na pokarm i na ofiarę Noego, choć szczegółowe przepisy o pokarmach pojawiły się dopiero później, na Synaju. Czterdzieści to liczba, która w Biblii często wiąże się z próbą.

4. Dzień 4

   Wieża Babel

   Księga Rodzaju 11

   Akcja toczy się w Babilonii, w południowej Mezopotamii, gdzie brakowało kamienia, dlatego budowniczowie używali wypalanej cegły i smoły z naturalnego asfaltu; Kanaan natomiast obfitował w kamień. Wieża była zapewne zigguratem, schodkową wieżą świątynną, którą Babilończycy uważali za świętą górę, gdzie bogowie zstępowali na ziemię. Nazwa Babel brzmi podobnie jak hebrajskie słowo „pomieszać”. Dalej rozdział śledzi ród Sema aż do Teracha, którego rodzina opuściła Ur, jedno z głównych miast Sumeru w pobliżu Zatoki Perskiej, i przeniosła się do Charanu, ośrodka handlowego leżącego ok. 550 mil na północny zachód, znanego z kultu księżyca.

5. Dzień 5

   Abram wyrusza do Kanaanu

   Księga Rodzaju 12

   Abram dotarł do Kanaanu, ale mieszkał tam jako przybysz i przenosił obozowisko z miejsca na miejsce, ponieważ żyzne ziemie należały do Kananejczyków. Dąb More w Sychem był prawdopodobnie kananejskim miejscem świętym: More znaczy „nauczyciel”, a gaje były w Kanaanie często miejscami kultu. Abram zbudował tam ołtarze, a także w pobliżu Betel. Gdy nastał głód, udał się do Egiptu, który dzięki wodom Nilu często jako ostatni odczuwał jego skutki. „Faraon” to tytuł, a nie imię. Nazwanie Saraj siostrą może odzwierciedlać zwyczaj, według którego małżeństwo siostry aranżował brat. Epizod ten wyraźnie zapowiada późniejszy pobyt Izraela w Egipcie.

6. Dzień 6

   Przymierze z Abramem

   Księga Rodzaju 15

   Bezdzietny Abram obawiał się, że jego majątek odziedziczy zarządca, Eliezer z Damaszku, jak było w zwyczaju, gdy mężczyzna nie miał syna; tekst hebrajski gra tu brzmieniem nazwy „Damaszek” i słowa „dziedzic”. Obrzęd odzwierciedla starożytny sposób przypieczętowania przysięgi: zwierzęta przecinano na pół, a składający obietnicę ręczył za swoje słowo własnym życiem (por. Księga Jeremiasza 34). Hebrajski idiom mówi dosłownie o „przecięciu” przymierza. Czterysta lat ucisku to najwyraźniej liczba zaokrąglona. Według chronologii hebrajskiej wyjście z Egiptu nastąpiło ok. 1446 p.n.e., choć wielu badaczy datuje je na ok. 1270 p.n.e.

7. Dzień 7

   Abraham i Izaak na Moria

   Księga Rodzaju 22

   Księga Kronik utożsamia krainę Moria ze wzgórzem, na którym później stanęła świątynia w Jerozolimie, i późniejsi Izraelici czytali to opowiadanie w świetle sprawowanego tam kultu. Nazwa, którą Abraham nadaje temu miejscu, Jahwe-Jire, znaczy „Pan upatrzy”; opowiadania o patriarchach często utrwalają swoje główne przesłanie w nazwie. Prawo Izraela później stanowczo potępiło składanie dzieci w ofierze. Rozdział kończy się wieścią od Nachora, brata Abrahama, który mieszkał na wschodzie; do jego rodziny należą Rebeka, przyszła żona Izaaka, i syn imieniem Us, być może przodek Hioba.

8. Dzień 8

   Sen Jakuba w Betel

   Księga Rodzaju 28

   Jakub wędruje na północ, do rodziny matki, aby znaleźć żonę w obrębie rodu, jak wcześniej uczyniła rodzina Abrahama. Izaak błogosławi go w imię El-Shaddai, tradycyjnie „Boga Wszechmogącego”. Hebrajskie słowo oznaczające „schody” (tradycyjnie „drabinę”) nie występuje nigdzie indziej w Biblii; zapewne przywodziło na myśl rampę lub schody zigguratu, wieży świątynnej uważanej za łącznik między niebem a ziemią. Kamień przy głowie Jakuba był zapewne duży i służył mu za osłonę, a nie za poduszkę. Polanie czegoś oliwą oznaczało oddzielenie tego do świętego użytku, a Betel („dom Boży”) stało się później jednym z głównych miejsc świętych Izraela.

9. Dzień 9

   Józef sprzedany do Egiptu

   Księga Rodzaju 37

   Ten rozdział otwiera historię Józefa – jedno ciągłe opowiadanie, różniące się tonem od wcześniejszych części Księgi Rodzaju. Józef ma siedemnaście lat i jest pierwszym synem Racheli, ukochanej żony Jakuba. Kosztowna szata świadczyła o tym, że ojciec zamierza dać mu największą część dziedzictwa; w całym opowiadaniu zmiana szat oznacza zmianę pozycji. Sny traktowano poważnie jako Boże przesłania, zwłaszcza gdy się powtarzały. Bracia wypasali stada daleko od domu: Sychem leży ok. 50 mil na północ od Hebronu, a Dotan ok. 15 mil dalej. Kupców nazwano zarówno Izmaelitami, jak i Midianitami; „Izmaelita” mógł być ogólnym określeniem plemion pustynnych.

10. Dzień 10

    Pogrzeb Jakuba i Józefa

    Księga Rodzaju 50

    Ciało Jakuba zabalsamowano na sposób egipski, a Egipt opłakiwał go siedemdziesiąt dni – tylko o dwa dni krócej niż faraona. Józef potrzebował zgody faraona, by opuścić swoje stanowisko i pochować ojca w Kanaanie; był to jego pierwszy powrót do domu od trzydziestu dziewięciu lat. Wyrażenie „zrodzeni na kolanach Józefa” opisuje gest symboliczny: położenie noworodków na kolanach oznaczało uznanie ich za członków rodu. Józef prosił, by kiedyś wyniesiono jego kości z Egiptu; według Księgi Jozuego pochowano je później w Sychem. Jego śmierć zamyka epokę patriarchów.

11. Dzień 11

    Niewola w Egipcie

    Księga Wyjścia 1

    O księdze. Księga Wyjścia opowiada, jak Izraelici zostali uwolnieni z niewoli egipskiej, otrzymali przymierze na górze Synaj i zbudowali przybytek. Według tradycji napisał ją Mojżesz, choć wielu badaczy w to wątpi. Wydarzenia datuje się zwykle albo na ok. 1446 p.n.e., albo na ok. 1270 p.n.e. Nazwa pochodzi od greckiego exodos, „wyjście”.

    Od ok. 1650 do 1550 p.n.e. północnym Egiptem rządzili semiccy najeźdźcy zwani Hyksosami; po ich wypędzeniu nowi władcy mogli nie ufać wszystkim Semitom, także Izraelitom. Pitom i Ramzes utożsamia się z miejscowościami zbudowanymi w późnej epoce brązu. Na północy brakowało kamienia, więc większość budowli wznoszono z suszonej na słońcu cegły zmieszanej ze słomą. Pochodzenie słowa „Hebrajczyk” jest niejasne.

12. Dzień 12

    Płonący krzew

    Księga Wyjścia 3

    Mojżesz spotyka Boga na górze nazwanej tu Horeb, a gdzie indziej zwykle Synaj; obie nazwy dotyczą zapewne tej samej góry. Słowa „opływająca mlekiem i miodem” opisują bogatą ziemię z pastwiskami dla stad i kwiatami dla pszczół. Kanaan, wąski pas lądu między Morzem Śródziemnym a Pustynią Arabską, był skrzyżowaniem szlaków handlowych między Egiptem a resztą Bliskiego Wschodu i zaciekle o niego walczono. Imię Boże Jahwe jest prawdopodobnie formą hebrajskiego czasownika „być”. Późniejsi Żydzi nie wymawiali go na głos i czytali zamiast niego adonay („pan”); dokładna wymowa nie jest znana, a „Jehowa” to sztuczne połączenie obu słów.

13. Dzień 13

    Pierwsza Pascha

    Księga Wyjścia 12

    Miesiąc Paschy, Abib, później nazywany babilońskim imieniem Nisan, przypada na marzec i kwiecień, gdy wiele ludów starożytnych obchodziło wiosenne święta. Hizop, niewielki krzew o sztywnych, zwartych gałązkach, służył za pędzel. Przaśny chleb przypominał o ludzie wychodzącym w pośpiechu, a posiłek spożywano w stroju podróżnym. Żydzi obchodzą Paschę do dziś. Liczba 600 tysięcy mężczyzn jest przedmiotem sporu: może być dosłowna lub symboliczna, a hebrajskie elep („tysiąc”) mogło oznaczać oddział wojskowy. Tekst grecki i samarytański liczą 430 lat od czasów Abrahama.

14. Dzień 14

    Przejście przez morze

    Księga Wyjścia 14

    Dokładne położenie Pi-Hachirot, Migdol i Baal-Sefon, gdzie Izrael rozbił obóz nad morzem, nie jest dziś znane. Egipt był największą potęgą wojskową tamtych czasów, a jego lekki rydwan – najnowocześniejszą bronią: szybki i zwrotny, często wiózł woźnicę i wojownika, i być może dlatego tekst wspomina o dowódcach. Hebrajskie słowo oznaczające Bożą „chwałę”, kabod, niesie znaczenie ciężaru i wagi. Wzmiankę o kołach egipskich rydwanów starożytne przekłady rozumieją różnie; być może lekkie koła łamały się w głębokim piasku tam, gdzie wcześniej była woda.

15. Dzień 15

    Dziesięć przykazań

    Księga Wyjścia 20

    Przymierze na Synaju ma formę starożytnych traktatów bliskowschodnich, w których wielki król ustalał warunki dla podległego ludu: imię króla, przegląd minionych wydarzeń, warunki, spisany egzemplarz, świadkowie oraz błogosławieństwa i przekleństwa. Tutaj początek wymienia imię Króla i przypomina wybawienie z Egiptu. W innych miejscach tekst hebrajski nazywa te przykazania „Dziesięcioma Słowami”. Czasownik w przykazaniu zakazującym zabójstwa oznacza zabicie bezprawne, a nie każde odebranie życia. Ołtarze miały być z ziemi lub z nieciosanego kamienia, bez stopni, być może po to, by odróżnić kult Izraela od obrzędów kananejskich.

16. Dzień 16

    Złoty cielec

    Księga Wyjścia 32

    Bożek mógł przedstawiać młodego byka, częsty symbol siły i płodności, podobny do wizerunków, które lud znał z Egiptu; nazwanie go „cielcem” mogło być szyderstwem. Aaron ogłosił święto ku czci Pana, łącząc bożka z Bogiem Izraela. Hebrajskie słowo opisujące „zabawę” ludu może mieć zabarwienie seksualne, a kulty płodności często obejmowały takie obrzędy. Starcie złota na proch i napojenie nim ludu czyniło bożka nieczystym. Rozbicie tablic mogło oznaczać zerwanie przymierza. Lewici stanęli po stronie Mojżesza.

17. Dzień 17

    Dzień Przebłagania

    Księga Kapłańska 16

    O księdze. Księga Kapłańska to zbiór wskazówek dotyczących kultu Izraela: ofiar, kapłaństwa z pokolenia Lewiego, dni świętych i czystości rytualnej. Według tradycji pochodzi od Mojżesza. Jej akcja toczy się u stóp góry Synaj, po zbudowaniu przybytku, a przed wędrówką przez pustynię, ok. 1446 p.n.e. lub ok. 1270 p.n.e.

    Dzień Przebłagania, przypadający dziesiątego dnia siódmego miesiąca, był najuroczystszym dniem Izraela i jedynym obowiązkowym postem; obchodzi się go dziś jako Jom Kipur. Tylko arcykapłan, ubrany w prostą lnianą szatę, wchodził do najgłębszego pomieszczenia przybytku, wyobrażanego jako sala tronowa króla. Znaczenie słowa Azazel jest niepewne: być może „kozioł, który odchodzi”, demon pustyni, „całkowite usunięcie” albo urwisko.

18. Dzień 18

    Dwunastu zwiadowców w Kanaanie

    Księga Liczb 13

    O księdze. Księga Liczb opowiada o wędrówce Izraela od góry Synaj przez pustynię aż na równiny Moabu, po drugiej stronie Jordanu naprzeciw Kanaanu, podczas gdy jedno pokolenie wymierało, a dorastało następne. Nazwa księgi pochodzi od dwóch spisów ludności. Według tradycji pochodzi od Mojżesza, z udziałem późniejszych pisarzy i redaktorów. Wydarzenia datuje się na ok. 1445–1406 p.n.e. lub 1269–1230 p.n.e.

    Zwiadowcy przeszli ok. 275 mil, od pustyni Syn na południu aż do Lebo-Chamat w Syrii. Minęli Hebron, gdzie mieszkała niegdyś rodzina Abrahama; Soan, później nazywane Tanis, było słynnym miastem w delcie Nilu. Pierwsze dojrzałe winogrona pojawiają się pod koniec lipca lub w sierpniu. Kadesz często utożsamia się ze źródłem Ain el-Qudeirat, choć niektórzy badacze umiejscawiają je gdzie indziej.

19. Dzień 19

    Szema

    Księga Powtórzonego Prawa 6

    O księdze. Księga Powtórzonego Prawa to pożegnalna mowa Mojżesza na równinach Moabu, po drugiej stronie Jordanu naprzeciw Jerycha, czterdzieści lat po wyjściu z Egiptu. Powtarza i rozwija ona przymierze synajskie dla ludu, który ma osiąść w Kanaanie, w formie przypominającej starożytne traktaty bliskowschodnie, zwłaszcza hetyckie. Według tradycji jej autorem jest Mojżesz; wydarzenia rozgrywają się ok. 1406 lub 1230 p.n.e.

    W tym rozdziale znajduje się Szema, nazwana od swojego pierwszego hebrajskiego słowa, shema („słuchaj”) – główne wyznanie wiary Izraela, odmawiane w judaizmie do dziś. Późniejsza praktyka żydowska wypełniała dosłownie polecenie, by przywiązywać Boże słowa do ręki i czoła, za pomocą tefilin (filakterii), małych pudełek z fragmentami Tory, a polecenie dotyczące odrzwi – za pomocą mezuzy, małej kapsułki przymocowanej do framugi drzwi.

20. Dzień 20

    Upadek Jerycha

    Księga Jozuego 6

    O księdze. Księga Jozuego opowiada, jak Izrael pod wodzą Jozuego, następcy Mojżesza, przeprawił się przez Jordan, zajął górzyste tereny Kanaanu i podzielił ziemię między dwanaście pokoleń. Jej autor jest nieznany. Wydarzenia datuje się albo na ok. 1406–1376 p.n.e., albo na ok. 1230–1200 p.n.e., gdy Kanaan był mozaiką małych miast-państw, z których każde miało własnego króla.

    Jerycho, położone w pobliżu Jordanu, strzegło dwóch głównych dróg prowadzących w głąb środkowych gór, dlatego trzeba było zdobyć je najpierw. Barani róg (hebr. shofar) mógł wydawać kilka dźwięków, dając sygnał do bitwy lub do kultu, a wojownicy wznosili okrzyki, by dodać sobie ducha i przestraszyć wroga. Miasto zostało w całości poświęcone Bogu, dlatego jego metale trafiły do skarbca przybytku.

21. Dzień 21

    Powołanie Gedeona

    Księga Sędziów 6

    O księdze. Księga Sędziów obejmuje czas między Jozuem a pierwszymi królami, gdy pokolenia Izraela nie miały wspólnej władzy i raz po raz cierpiały ucisk ze strony sąsiadów. W chwilach kryzysu prowadzili je miejscowi bohaterowie, zwani sędziami. Autor jest nieznany. Okres ten datuje się albo na ok. 1376–1050 p.n.e., albo na ok. 1200–1050 p.n.e.

    O Midianitach sądzono kiedyś, że byli wyłącznie koczownikami, dziś jednak wiadomo, że budowali miasta i panowali nad częścią Arabii i południowego Zajordania. Ich sezonowe najazdy mogą należeć do najstarszych świadectw użycia wielbłądów przez duże siły wojskowe. Baal był kananejskim bogiem burzy i płodności, a Aszerę często przedstawiano jako święte drzewo lub słup; ojciec Gedeona utrzymywał miejscowy ołtarz Baala.

22. Dzień 22

    Rut zostaje z Noemi

    Księga Rut 1

    O księdze. Księga Rut to krótkie opowiadanie z czasów sędziów, ok. 1100 p.n.e., o moabskiej wdowie, która pozostaje wierna swojej izraelskiej teściowej i zostaje prababką króla Dawida. Jej autor jest nieznany. W przeciwieństwie do gwałtownych wydarzeń z Księgi Sędziów ukazuje zwyczajne życie rodzinne i rolnicze w Betlejem.

    Głód w górzystej części Izraela był zwykle skutkiem suszy, a w Moabie, na południowy wschód od Judy, czasem padał deszcz, gdy w Judzie go nie było. Uważano, że każdy naród ma własnego boga swojego terytorium, więc powrót do Moabu oznaczał powrót do jego bogów. Noemi nazywa Boga shadday („Wszechmogący”) – słowem, które przywodzi na myśl siłę i troskę o utrzymanie. Żniwa jęczmienia zaczynały się między końcem marca a połową kwietnia.

23. Dzień 23

    Pan powołuje Samuela

    1 Księga Samuela 3

    O księdze. Pierwsza Księga Samuela opowiada, jak Izrael z luźnego związku pokoleń prowadzonych przez sędziów stał się królestwem – poprzez historie Samuela, Saula i młodego Dawida. Jej autor jest nieznany. Obejmuje wydarzenia z ok. 1050–1011 p.n.e. W Biblii hebrajskiej Pierwsza i Druga Księga Samuela stanowiły pierwotnie jedną księgę.

    Samuel jako chłopiec służył w przybytku w Szilo, gdzie przechowywano Arkę Przymierza. Kapłani musieli dbać, by lampa w przybytku płonęła przez całą noc. Dwukrotne wezwanie po imieniu oznacza uroczystą chwilę, jak w przypadku Abrahama i Mojżesza. Pod koniec Samuel jest znany jako prorok „od Dan aż do Beer-Szeby” – to tradycyjne określenie całej ziemi, od północy do południa.

24. Dzień 24

    Dawid i Goliat

    1 Księga Samuela 17

    Wojska stanęły naprzeciw siebie po obu stronach doliny Ela, żyznej doliny ok. 15 mil na południowy zachód od Betlejem, przy drodze ku ziemi filistyńskiej. W starożytnych wojnach strony czasem pozwalały wybranym wojownikom rozstrzygnąć bitwę, aby ograniczyć straty. Goliat pochodził z Gat, jednego z pięciu miast filistyńskich. Proca była skórzanym woreczkiem na dwóch sznurach; rozkręcona i zwolniona, miotała kamień z zabójczą siłą i używali jej także żołnierze. Goliat przeklinał Dawida na swoich bogów; głównym bogiem Filistynów był Dagon. Jerozolima nie była jeszcze miastem izraelskim.

25. Dzień 25

    Dawid zdobywa Jerozolimę

    2 Księga Samuela 5

    O księdze. Druga Księga Samuela opowiada o panowaniu Dawida po śmierci Saula: o wojnie domowej, zjednoczeniu pokoleń, wojnach z sąsiadami i kłopotach w jego własnej rodzinie. Jej autor jest nieznany. Obejmuje lata ok. 1011–971 p.n.e. W Biblii hebrajskiej tworzyła jedną księgę z Pierwszą Księgą Samuela.

    Jerozolima, w rękach Jebusytów, była wtedy niewielkim ufortyfikowanym miastem o powierzchni może dziewięciu–dwunastu akrów. Leżała na granicy między Judą a północnymi pokoleniami, więc stanowiła neutralną, centralnie położoną stolicę z naturalnymi umocnieniami i dostępem do wody. Sposób, w jaki Dawid ją zdobył, jest przedmiotem sporu: rzadkie słowo tłumaczone często jako „kanał wodny” może oznaczać szyb albo mieć sens przenośny. Dolina Refaim leży między Betlejem a Jerozolimą.

26. Dzień 26

    Boża obietnica dla Dawida

    2 Księga Samuela 7

    Dawid, mieszkający już w kamiennym pałacu wyłożonym cedrem, chciał zbudować stałą świątynię dla Arki, wciąż przechowywanej w namiocie. Dotąd miejscem kultu był przybytek, przenośna świątynia namiotowa. Rozdział gra słowem „dom”: Dawid pragnął zbudować Bogu dom (świątynię), a Bóg obiecuje Dawidowi dom (dynastię królów). Królów starożytnego Bliskiego Wschodu często nazywano pasterzami, co dobrze pasuje do Dawida, dawnego pasterza. Prorok Natan pojawia się tu po raz pierwszy z trzech razy w historii Dawida. Świątynię zbuduje później syn Dawida, Salomon.

27. Dzień 27

    Salomon poświęca świątynię

    1 Księga Królewska 8

    O księdze. Pierwsza Księga Królewska opisuje panowanie Salomona, rozpad jego królestwa po jego śmierci w 931 p.n.e. na Izrael na północy i Judę na południu oraz późniejszych królów aż do Achaba. Jej autor jest nieznany. Obejmuje lata ok. 973–853 p.n.e., gdy dawne potęgi – Egipt, Asyria i Hetyci – były słabe.

    Salomon najwyraźniej czekał niemal rok od ukończenia świątyni, aby jej poświęcenie przypadło na Święto Namiotów, jesienne święto zbiorów. Kapłani wnieśli Arkę, dotąd przechowywaną w namiocie, na drążkach, jak wymagało Prawo. Salomon modlił się z rękami wzniesionymi ku niebu. Tłumy przybyły od Lebo-Chamat na północy aż do Potoku Egipskiego (Wadi al-Arish) na południu.

28. Dzień 28

    Podział królestwa

    1 Księga Królewska 12

    Po śmierci Salomona jego syn Roboam, który panował w latach 931–913 p.n.e., udał się do Sychem, dawnego ośrodka politycznego i religijnego północnych pokoleń, aby zostać uznanym za króla. Północ domagała się ulgi od przymusowej pracy i wysokich podatków Salomona. „Skorpiony” to zapewne bicz z kolcami lub gwoździami. Roboam posłał Adorama, nadzorcę robót przymusowych, a ten został ukamienowany. Nowy król północy, Jeroboam, ustawił złote cielce w Betel, na południu swojego królestwa, i w Dan na dalekiej północy – w miejscach o długiej tradycji religijnej; podczas wykopalisk w Dan odkryto platformę sanktuarium, czyli „wyżynę”.

29. Dzień 29

    Eliasz na górze Karmel

    1 Księga Królewska 18

    W czasie suszy Achab szukał trawy, aby utrzymać przy życiu konie, a konie były ważne: inskrypcja asyryjskiego króla Salmanasara III podaje, że Achab przyprowadził ok. 2000 rydwanów na bitwę pod Karkar w 853 p.n.e. Góra Karmel, pasmo sięgające wybrzeża Morza Śródziemnego, słynęła z kultu kananejskiego, a Baal był kananejskim bogiem burzy, rzekomym dawcą deszczu. Hebrajskie słowo opisujące „chwianie się” ludu znaczy „kuleć”, być może z aluzją do tańca proroków Baala. Drwiny Eliasza wyśmiewają bogów wyobrażanych z ludzkimi potrzebami. Jizreel leżało ok. 17 mil od Karmelu.

30. Dzień 30

    Uzdrowienie Naamana

    2 Księga Królewska 5

    O księdze. Druga Księga Królewska kontynuuje historię dwóch królestw – Izraela na północy i Judy na południu – od ok. 853 p.n.e. do upadku Samarii w 722 p.n.e. i Jerozolimy w 586 p.n.e. Jej autor jest nieznany. Pierwsze rozdziały skupiają się na proroku Elizeuszu.

    Naaman dowodził wojskiem Aramu, sąsiada i częstego wroga Izraela. Jego „trąd” nie był zapewne dzisiejszą chorobą Hansena, lecz inną ciężką chorobą skóry, skoro swobodnie przebywał wśród ludzi. Ludzie wiązali boga z ziemią jego kraju, dlatego Naaman prosi o ziemię izraelską. Rimmon to aramejski bóg burzy Ramman („gromowładny”); pisownia hebrajska oznacza „granat”, być może jako szydercza gra słów.

31. Dzień 31

    Upadek Samarii

    2 Księga Królewska 17

    Ozeasz, ostatni król Izraela, zaczął panować ok. 732 p.n.e. jako wasal Asyrii. Gdy w 726 p.n.e. na tron asyryjski wstąpił Salmanasar V, Ozeasz przestał płacić daninę i poprosił o pomoc Egipt. Egipskiego króla zwanego So trudno zidentyfikować; badacze proponują Osorkona IV, Pianchiego albo miasto Sais. Samaria upadła w 722 p.n.e., choć jej zdobycie przypisywał sobie także następny król, Sargon II. Asyria deportowała Izraelitów do Chalach, Gozanu i nad rzekę Chabor, gdzie asyryjskie dokumenty wymieniają izraelskie imiona, a w nowej prowincji Samarii osiedliła inne ludy. Przybysze dołączyli kult Boga Izraela do czci własnych bogów, takich jak Nergal.

32. Dzień 32

    Babilon zdobywa Jerozolimę

    2 Księga Królewska 25

    Babilończycy usypali wały oblężnicze pod Jerozolimą i przebili się przez jej mur. Król Sedekiasz uciekł nocą w stronę doliny Jordanu, lecz został pojmany i przyprowadzony do Ribli, polowej kwatery Nabuchodonozora, gdzie go oślepiono – była to częsta kara dla zbuntowanych władców. Nebuzaradan, dostojnik wymieniony także w inskrypcji babilońskiej, spalił główne budowle, zburzył mury i wywiózł spiż ze świątyni do Babilonu. Zostali tylko najubożsi, by uprawiać ziemię. Gedaliasz, z rodu królewskich urzędników, został namiestnikiem w Mispie; odcisk pieczęci z Lakisz potwierdza jego wysoki urząd. Po jego zamordowaniu wielu uciekło do Egiptu. Dokumenty babilońskie wymieniają racje żywności wydawane wygnanemu królowi Joachinowi.

33. Dzień 33

    Dekret Cyrusa

    Księga Ezdrasza 1

    O księdze. Księga Ezdrasza opowiada, jak żydowscy wygnańcy wrócili z Babilonu do Jerozolimy pod panowaniem perskim, odbudowali świątynię i starali się zachować swoją tożsamość wśród sąsiadów o mieszanej religii. Według tradycji napisał ją uczony w Piśmie Ezdrasz. Obejmuje lata ok. 538–457 p.n.e., od pierwszego powrotu do przybycia samego Ezdrasza do Jerozolimy.

    Cyrus II, król Persji, zdobył Babilon w 539 p.n.e. W przeciwieństwie do Asyryjczyków i Babilończyków, którzy rozpraszali podbite ludy, Persowie pozwalali wygnańcom wracać do domu, oczekując w zamian lojalności i podatków. Podobne oświadczenie Cyrus skierował do Babilończyków w sprawie ich boga Marduka. Wielu Żydów pozostało w Babilonie i wspierało tych, którzy wyruszyli. Szeszbassar, namiestnik ustanowiony przez Persów, odwiózł naczynia świątynne zabrane przez Nabuchodonozora.

34. Dzień 34

    Nocne oględziny Nehemiasza

    Księga Nehemiasza 2

    O księdze. Księga Nehemiasza opowiada, jak podczaszy króla perskiego przybył do Jerozolimy, by mimo miejscowego oporu odbudować jej mury, a także zajął się problemami gospodarczymi i religijnymi. Według tradycji księgę napisał Ezdrasz. Obejmuje okres od ok. 445 p.n.e. do czasów po 432 p.n.e., od dwudziestego do trzydziestego drugiego roku panowania Artakserksesa I.

    Sługa królewski nigdy nie mógł okazywać smutku przed królem, a Artakserkses wcześniej wstrzymał odbudowę Jerozolimy, dlatego Nehemiasz się bał. Król mógł widzieć w tym planie sposób na zabezpieczenie niespokojnej prowincji. Sanballat, główny przeciwnik, pochodził prawdopodobnie z Bet-Choron na północny zachód od Jerozolimy; dokument znaleziony w Egipcie pokazuje, że później rządził Samarią. Nehemiasz potajemnie, nocą, obejrzał południowe mury.

35. Dzień 35

    Niebezpieczny wybór Estery

    Księga Estery 4

    O księdze. Akcja Księgi Estery toczy się w Suzie, stolicy Persji, za panowania króla Aswerusa (Kserksesa, 486–465 p.n.e.), wśród Żydów, którzy pozostali na wschodzie, gdy inni wrócili do Judei. Żydówka zostaje królową i pomaga ocalić swój lud przed zagładą; księga wyjaśnia pochodzenie święta Purim. Jej autor jest nieznany.

    Publiczna żałoba Mardocheusza wyrażała skrajny smutek, a nikt w szatach żałobnych nie mógł wejść przez bramę pałacu. Według zasad dworskich każdy, kto stanął przed królem niewezwany, mógł zostać skazany na śmierć, a Estera nie była wzywana od trzydziestu dni. Poprosiła Żydów o trzydniowy post bez jedzenia i picia, dłuższy niż zwykły post jednodniowy. W tym rozdziale Bóg nie jest wymieniony z imienia.

36. Dzień 36

    Hiob traci wszystko

    Księga Hioba 1

    O księdze. Księga Hioba to poetycka refleksja nad cierpieniem, która podaje w wątpliwość przekonanie, że dobroć zawsze przynosi pomyślność. Jej autor i czas powstania są nieznane. Akcja toczy się w dawnych czasach, w epoce patriarchów, być może w Edomie: bogactwo Hioba to stada i słudzy, sam składa ofiary za swoją rodzinę i żyje bardzo długo.

    Pierwsze słowa opowiadania mogą rozpoczynać zarówno przypowieść, jak i relację historyczną. Ziemia Uz leżała na wschód od Jordanu, w Edomie na południu albo w Aramie na północy, więc Hiob nie był Izraelitą. Okrągłe liczby, takie jak siedem i trzy, wskazują na pełnię błogosławieństwa. Sabejczycy byli wtedy pustynnymi rabusiami. Rozdarcie szaty i ogolenie głowy były powszechnymi oznakami żałoby.

37. Dzień 37

    Pan odpowiada z burzy

    Księga Hioba 38

    Po długim sporze z przyjaciółmi Bóg w końcu odpowiada Hiobowi, przemawiając z wichru; w Starym Testamencie burze często towarzyszą Bożej obecności. Zadaje długi szereg pytań o przyrodę. Gwiazdy poranne śpiewają jak osoby obok istot niebieskich. Morze ukazano jako groźne stworzenie zamknięte za wrotami. Śnieg i grad czekają w niebieskich skarbcach, a wschodni wiatr wieje gorącem od pustyni. Dwa słowa tłumaczone często jako „wnętrze” i „serce” mogą w rzeczywistości oznaczać „ibisa” i „koguta”: Egipcjanie uważali, że ibis wie, kiedy Nil wyleje, a późniejsi rabini – że kogut potrafi przepowiedzieć deszcz.

38. Dzień 38

    Dwie drogi życia

    Księga Psalmów 1

    O księdze. Księga Psalmów to zbiór pieśni i modlitw używanych w kulcie Izraela: uwielbienia, lamentu, dziękczynienia i mądrości. Niemal połowa z nich jest związana z Dawidem, pozostałe pochodzą od różnych autorów. Poeci pisali je przez wiele stuleci, a redaktorzy stopniowo łączyli mniejsze zbiory w pięć ksiąg; proces ten zakończył się zapewne po niewoli babilońskiej.

    Psalmy 1 i 2 umieszczono na początku jako wprowadzenie do całej księgi. Psalm 1 to psalm mądrościowy, który przeciwstawia sobie dwie drogi życia. Jego pierwsze słowo, hebrajskie ashrey (jakże szczęśliwy), występuje w Psalmach dwadzieścia sześć razy; różni się ono od barak, zwykłego słowa oznaczającego błogosławieństwo. Słowo torah oznacza pouczenie lub naukę, nie tylko prawo. Dobrze nawodnione, owocujące drzewo zestawiono z plewą rozwiewaną przez wiatr.

39. Dzień 39

    Pan jako pasterz

    Księga Psalmów 23

    Na starożytnym Bliskim Wschodzie królów i władców powszechnie nazywano pasterzami ludu, więc psalm sięga po dobrze znany obraz. Pasterz pozwalał owcom się położyć, gdy już się najadły, i szukał spokojnych strumieni, bo owce piją tylko ze stojącej wody. Laska i kij służyły mu do odpędzania dzikich zwierząt i innych niebezpieczeństw. Potem scena przenosi się na ucztę. Gospodarz okazywał gościom cześć i orzeźwiał ich, namaszczając im głowy olejkiem, a wrogowie mogą się temu jedynie przyglądać. Psalmy od 23 do 28 łączą wspólne tematy: Boże prowadzenie, Boża dobroć i zamieszkanie w domu Bożym.

40. Dzień 40

    Modlitwa o czyste serce

    Księga Psalmów 51

    Ten lament wyznaje winę i prosi o miłosierdzie. Nagłówek łączy go z Dawidem po wydarzeniach opisanych w 2 Księdze Samuela 11. Gdy psalmista mówi, że zgrzeszył przeciw samemu Bogu, jest to mocna figura stylistyczna, bo skrzywdzeni zostali także inni. Hizop był niewielką rośliną używaną do kropienia w obrzędach oczyszczenia, jak podczas pierwszej Paschy. Wyrażenie o przelewie krwi może obejmować każdą ciężką niesprawiedliwość, nie tylko zabójstwo. Końcowe wersy o odbudowie murów Jerozolimy dodano zapewne po wygnaniu, gdy cała wspólnota modliła się tym psalmem jak własnym.

41. Dzień 41

    Nad rzekami Babilonu

    Księga Psalmów 137

    Ten psalm pochodzi z czasów niewoli babilońskiej, po zburzeniu Jerozolimy. Pieśni Jerozolimy wiązały się z radościami życia we własnej ziemi, więc gdy porywacze zażądali, by wygnańcy je śpiewali, ból na to nie pozwalał i zawiesili swoje harfy na drzewach. Psalmista przysięga, że nigdy nie zapomni Jerozolimy. Gorzkie końcowe wersy skierowane są przeciw Edomowi, sąsiadowi i długoletniemu rywalowi Judy. W ostatnich dniach Judy Edomici wydawali Judejczyków Babilończykom i cieszyli się z upadku Jerozolimy. Taką modlitwę o pomstę nazywa się złorzeczeniem; szokowała ona już starożytnych czytelników.

42. Dzień 42

    Pierwsza lekcja ojca

    Księga Przysłów 1

    O księdze. Księga Przysłów to zbiór mądrych powiedzeń, rad i przestróg starożytnego Izraela na co dzień. Wiele przysłów przypisuje się Salomonowi, ale wymieniono też innych autorów. Księga powstawała i była gromadzona przez kilka stuleci, od panowania Salomona (971–931 p.n.e.) co najmniej do czasów Ezechiasza (728–686 p.n.e.). Duża jej część zwraca się do młodego człowieka wkraczającego w życie.

    Podobnie jak w innych pismach mądrościowych starożytnego Bliskiego Wschodu, początkowe rozdziały są pouczeniem ojca skierowanym do syna. Hebrajskie khidoth to zagadki wymagające wyjaśnienia. Mądrość przedstawiona jest jako kobieta wołająca na ulicach; hebrajskie słowo oznaczające mądrość, khokmah, jest rodzaju żeńskiego. Opierają się jej trzy rodzaje ludzi: prostaczkowie (pethim), głupcy (kesilim) i szydercy (latsonim). Sheol to hebrajska nazwa miejsca umarłych.

43. Dzień 43

    Czas na wszystko

    Księga Kaznodziei 3

    O księdze. Księga Kaznodziei rozważa sens życia i radość z niego. Jej mówca, Kaznodzieja (hebr. Qoheleth, ten, kto zwołuje zgromadzenie), zostaje przedstawiony jako król i syn Dawida, co wskazuje na Salomona; jego słowa ujmuje w ramy redaktor. Księgę tradycyjnie datuje się na czasy panowania Salomona (971–931 p.n.e.). Jej słowo kluczowe, hebel, oznacza parę lub tchnienie.

    Słynny poemat wymienia pary przeciwstawnych czynności, z których każda ma swój właściwy czas. Sadzenie i zbiory następowały zgodnie z naturalnymi porami roku. W starożytnym Izraelu czas zabijania oznaczał wojnę i karę śmierci, a rozdzieranie szat było powszechną oznaką żałoby. Wspomniany dalej sąd to dosłownie „miejsce sądu”: sprawy lokalne rozpatrywali starsi w bramach miasta.

44. Dzień 44

    Widzenie Izajasza w świątyni

    Księga Izajasza 6

    O księdze. Księga Izajasza zbiera orędzia proroka Izajasza, tradycyjnie uważanego za jej autora, który przemawiał w Jerozolimie mniej więcej od 740 do 685 p.n.e. Ostrzega Judę przed nadchodzącym sądem i daje nadzieję ocalałej resztce. Tłem jest wzrost potęgi Asyrii, która podbiła północne królestwo Izraela i zagrażała Judzie.

    Gdy ok. 740 p.n.e. umarł król Uzjasz, Asyria znów się rozszerzała. Badacze spierają się, czy to widzenie było pierwszym powołaniem Izajasza, umieszczonym tutaj z powodów literackich, czy późniejszym posłaniem. Serafiny to istoty niebieskie, które występują tylko w tym miejscu; ich nazwa może być związana z ogniem. Wołanie serafinów nie ma w języku hebrajskim czasownika, może więc oznaczać, że ziemia już jest pełna Bożej chwały albo że dopiero będzie.

45. Dzień 45

    Pociecha dla wygnańców

    Księga Izajasza 40

    Ten rozdział otwiera ostatnią dużą część Księgi Izajasza, rozdziały 40–66, której tłem jest niewola babilońska. Obraz drogi przez pustynię odwraca rozdział 35, gdzie ludzie wędrują ku Syjonowi; tutaj to Pan przychodzi do swojego ludu. Liban słynął z lasów i dzikiej przyrody. Słowo tłumaczone jako „cała ziemia” oznacza dosłownie wybrzeża lub wyspy. Poemat wyśmiewa bożki, które trzeba starannie wykonać, by się nie przewróciły. Babilończycy i Egipcjanie powszechnie wierzyli, że słońce, księżyc i gwiazdy są bogami; ten rozdział przedstawia je jako stworzenia. Obraz wznoszenia się na skrzydłach orłów przywołuje wyjście z Egiptu.

46. Dzień 46

    Cierpiący sługa

    Księga Izajasza 53

    Ten poemat o słudze Pana zaczyna się pod koniec rozdziału 52. Interpretatorzy spierają się, kto tu mówi: wierna resztka Izraela czy prorok wraz ze swoim ludem. Sługa przedstawiony jest jako wątła latorośl w suchej ziemi, bez królewskiego blasku. Zmiażdżenie, bicie i chłosta były karami za przestępstwa. Hebrajskie shalom, tłumaczone często jako „pokój”, oznacza pełnię zdrowia ciała, umysłu i relacji. W Izraelu śmierć w połowie życia uważano za znak sądu, a liczne potomstwo i długie życie – za nagrodę za mądre życie. Wers o pogrzebie mówi dosłownie: „z bogaczem w swojej śmierci”.

47. Dzień 47

    Powołanie Jeremiasza

    Księga Jeremiasza 1

    O księdze. Księga Jeremiasza zbiera orędzia proroka, który w ostatnich dziesięcioleciach królestwa Judy ostrzegał przed nadchodzącą zagładą. Jej treść pochodzi od samego Jeremiasza i możliwe, że spisał ją jego pisarz Baruch. Obejmuje lata ok. 627–580 p.n.e.: ostatnie lata królestwa, zburzenie Jerozolimy przez Babilończyków i pierwsze lata wygnania.

    Jeremiasz był zapewne nastolatkiem, gdy został powołany. Początkowa lista królów pomija Jehoachaza i Joachina, z których każdy panował krócej niż trzy miesiące. Gałązka migdałowca to hebrajska gra słów: migdałowiec (shaqed), pierwsze drzewo, które zakwita, brzmi podobnie jak „czuwający” (shoqed). Babilon leżał dokładnie na wschód od Judy, ale z powodu dzielącej je pustyni jego wojska nadciągały z północy.

48. Dzień 48

    List do wygnańców

    Księga Jeremiasza 29

    Ten list trafił do Judejczyków uprowadzonych do Babilonu w 597 p.n.e. Ponieważ wygnańcy mieszkali w rozproszonych osadach, zapewne odczytywano go na głos w kolejnych miejscach. Wbrew prorokom zapowiadającym szybki powrót Jeremiasz polecił wygnańcom budować domy, sadzić ogrody, zakładać rodziny i zabiegać o pomyślność babilońskich miast, w których mieszkali, ponieważ wygnanie miało trwać siedemdziesiąt lat, jak już wcześniej zapowiadał. Dwaj prorocy spośród wygnańców zostają nazwani kłamcami. Następnie prorok w Babilonie imieniem Szemajasz napisał do kapłana Sofoniasza w Jerozolimie, nawołując do działań przeciw Jeremiaszowi. Sofoniasz pokazał ten list Jeremiaszowi, który odpowiedział listownie – wiadomości krążyły więc w obie strony.

49. Dzień 49

    Jerozolima, samotne miasto

    Lamentacje 1

    O księdze. Lamentacje to zbiór pięciu poematów opłakujących zburzenie Jerozolimy przez Babilończyków ok. 586 p.n.e. Autor nie jest wymieniony z imienia; najpewniej był nim Jeremiasz. Pierwsze cztery poematy to akrostychy: każda strofa zaczyna się kolejną literą dwudziestodwuliterowego alfabetu hebrajskiego, co ginie w przekładzie.

    Jerozolima przedstawiona jest jako księżniczka, która stała się niewolnicą. Jej „kochankami” byli zapewne bogowie płodności Baal i Aszera, a „przyjaciółmi” – sojusznicy, tacy jak Egipt, który nie przyszedł z pomocą. Ludzi uprowadzano w kilku falach: w 605, 597, 586 i 581 p.n.e. Syjon to poetycka nazwa Jerozolimy. Oblężenie trwało od stycznia 588 do lipca 586 p.n.e. i wielu zmarło z głodu.

50. Dzień 50

    Dolina wyschłych kości

    Księga Ezechiela 37

    O księdze. Ezechiel został uprowadzony do Babilonu wraz z innymi znaczniejszymi mieszkańcami Judy w 597 p.n.e. i tam, w 593 p.n.e., w wieku trzydziestu lat, zaczął mieć widzenia. Jego księga, datowana na ok. 593–571 p.n.e., ostrzega przed sądem przed upadkiem Jerozolimy w 586 p.n.e. i daje nadzieję na odnowę po nim.

    Rozrzucone, całkowicie wyschnięte kości przedstawiają wygnańców, którzy czuli, że ich nadzieja umarła. Hebrajskie słowo ruach może oznaczać tchnienie, wiatr lub ducha, a rozdział gra wszystkimi trzema znaczeniami. Druga połowa to czynność symboliczna: prorok łączy dwa kawałki drewna w jeden, przedstawiając ponowne zjednoczenie królestwa północnego i południowego, które rozpadły się po śmierci Salomona.

51. Dzień 51

    Daniel na dworze babilońskim

    Księga Daniela 1

    O księdze. Księga Daniela opowiada o żydowskich jeńcach służących na dworze królewskim w Babilonie i zawiera widzenia dotyczące przyszłości. Według tradycji napisał ją sam Daniel; badacze różnią się w ocenie, kiedy księga uzyskała ostateczny kształt. Jej opowiadania obejmują lata ok. 605–535 p.n.e., od pierwszych wygnańców do czasów dekretu Cyrusa, który pozwolił Żydom wrócić.

    W 605 p.n.e. Nabuchodonozor uprowadził do Babilonu młodych mężczyzn z królewskiego rodu Judy. Hebrajskie saris, często „eunuch”, oznacza tu zapewne wysokich urzędników. Ich wykształcenie obejmowało ogromne piśmiennictwo Babilonu, w obcym języku. Nowe imiona oddawały cześć bogom babilońskim: Daniel (Bóg jest moim sędzią) stał się Belteszassarem (Bel strzeże jego życia). Królewskie jedzenie mogło zawierać wieprzowinę i być ofiarowane bożkom.

52. Dzień 52

    Daniel w lwiej jamie

    Księga Daniela 6

    Urzędnicy prowincji składali sprawozdania trzem naczelnym zarządcom, którzy mieli chronić króla przed buntem. Daniel, mający wtedy około osiemdziesięciu lat, miał zostać postawiony nad całym imperium. Perskie dekrety królewskie słynęły z tego, że były nieodwołalne, co pokazuje także Księga Estery. Daniel modlił się zwrócony ku Jerozolimie, choć świątynia leżała w gruzach. Opieczętowanie jamy pieczęcią króla i pieczęciami możnych sprawiało, że nikt nie mógł jej otworzyć potajemnie. Ostatnie zdanie można też odczytać „Dariusza, czyli Cyrusa Persa”, bo „i” często ma takie znaczenie w języku aramejskim, w którym napisano tę część Księgi Daniela; wielu uważa, że oba imiona dotyczą jednego człowieka.

53. Dzień 53

    Bóg jak kochający rodzic

    Księga Ozeasza 11

    O księdze. Ozeasz głosił w północnym królestwie Izraela od ok. 760 p.n.e. aż do czasów tuż przed jego zniszczeniem przez Asyrię w 722 p.n.e. Zaczął pod koniec pomyślnego panowania Jeroboama II; w kolejnych trzech dziesięcioleciach rządziło sześciu królów, z których czterech zamordowano. Jego małżeństwo z niewierną żoną, Gomerą, obrazuje oddawanie przez Izrael czci bogom kananejskim.

    Poemat przedstawia Boga jako rodzica, który od czasów wyjścia z Egiptu uczy chodzić małe dziecko – Izraela. Według Prawa zbuntowanemu synowi groziła śmierć. Adma i Seboim to miasta w pobliżu Sodomy i Gomory, zniszczone razem z nimi. W myśli hebrajskiej serce jest ośrodkiem myślenia i woli, nie tylko uczuć. Obraz Pana ryczącego jak lew pojawia się także u Amosa.

54. Dzień 54

    Niech sąd tryska jak woda

    Księga Amosa 5

    O księdze. Amos, pasterz z Tekoa w Judzie, a nie zawodowy prorok, udał się na północ, by ok. 755 p.n.e., za panowania Jeroboama II, głosić w sanktuarium w Betel. W czasach dobrobytu bogaci stawali się coraz bogatsi, a ubodzy byli uciskani, kult Pana zaś mieszano z czcią miejscowych bogów.

    Rozdział otwiera qinah, hebrajska pieśń żałobna o rytmie 3+2, jak gdyby Izrael już był martwy. Betel, Gilgal i Beer-Szeba były sanktuariami związanymi z patriarchami; zdanie o Gilgal to po hebrajsku gra dźwięków. Chłopi budowali z cegły mułowej, więc domy z ciosanego kamienia były oznaką bogactwa. Sąsiednie ludy czciły Plejady i Oriona jako bogów. Okresowe potoki w suchych okolicach niosły wodę tylko w porze deszczowej.

55. Dzień 55

    Niniwa słucha

    Księga Jonasza 3

    O księdze. Księga Jonasza opowiada o proroku z północnego królestwa Izraela, posłanym, by ostrzec Niniwę, wielkie miasto Asyrii. Jej autor jest nieznany. Akcja toczy się ok. 755 p.n.e., za panowania Jeroboama II, gdy potęga Asyrii chwilowo osłabła. Asyria zniszczyła później Izrael w 722 p.n.e., a Babilon zniszczył Niniwę w 612 p.n.e.

    Niniwa była jednym z kluczowych miast imperium asyryjskiego. Wzmianka, że obejście jej zajmowało trzy dni, może oznaczać czas, którego Jonasz potrzebował na rozgłoszenie orędzia, albo obejmować okoliczne wsie. Post oraz siedzenie w worze i popiele były oznakami żałoby, a Asyryjczycy mieli chyba podobne zwyczaje. Objęcie postem także zwierząt świadczyło o skrajnym zagrożeniu.

56. Dzień 56

    Czego Pan wymaga

    Księga Micheasza 6

    O księdze. Micheasz prorokował w Judzie za królów Jotama, Achaza i Ezechiasza, ok. 735–686 p.n.e., gdy Asyria zniszczyła królestwo północne i zagrażała Jerozolimie. Potępiał zepsucie i ucisk ubogich zarówno w Samarii, jak i w Jerozolimie, a także zapowiadał przyszłą odnowę.

    Rozdział ma formę procesu sądowego. Góry i pagórki zostają wezwane na świadków, tak jak bogowie w innych starożytnych traktatach bliskowschodnich. Szittim, na wschód od Jordanu, było ostatnim obozem Izraela przed przeprawą do Gilgal. Kluczowe słowa hebrajskie to mishpat (sprawiedliwość) i khesed (wierna miłość). Omri i Achab założyli dynastię na północy (885–841 p.n.e.).

57. Dzień 57

    Odbudujcie dom

    Księga Aggeusza 1

    O księdze. Księga Aggeusza zawiera cztery orędzia wygłoszone w Jerozolimie w 520 p.n.e., w drugim roku panowania perskiego króla Dariusza I. Należą one do najdokładniej datowanych proroctw Starego Testamentu. Niemal dwadzieścia lat po powrocie pierwszych wygnańców świątynia wciąż leżała w gruzach. Aggeusz nakłaniał lud do odbudowy; ukończono ją w 515 p.n.e.

    Zorobabel był namiestnikiem Judy ustanowionym przez Persów, a Jozue – arcykapłanem. Susza i nieurodzaje osłabiły gospodarkę Judy. Wyłożone drewnem domy ludu kontrastowały ze zrujnowaną świątynią. Miejscowe drzewa nie wystarczały na potrzeby budowy. Po hebrajsku „susza” (khoreb) współbrzmi z „ruinami” (khareb).

58. Dzień 58

    Ogień złotnika

    Księga Malachiasza 3

    O księdze. Malachiasz głosił Żydom w perskiej prowincji Judei, zapewne w V wieku p.n.e., po odbudowie świątyni. Kapłani byli niedbali, kult – połowiczny, a wielu uważało, że Bóg ich zawiódł. Księga ma formę serii sporów między Bogiem a ludem.

    Po hebrajsku „mój posłaniec” to malaki – tak samo brzmi imię Malachiasza. Obrazy ognia i mydła pochodzą z oczyszczania metali i z prania; mocne mydło było zasadowym środkiem czyszczącym wytwarzanym z roślin. Czarownicy uprawiali magię lub wróżbiarstwo dla zysku. „Księga wspomnień” przywodzi na myśl perski zwyczaj zapisywania imion i wydarzeń. Dziesięcina była dziesiątą częścią plonów i stad, przeznaczoną dla lewitów i kapłanów, a co trzeci rok – także dla ubogich; za czasów Malachiasza przynoszono ją do spichlerzy przy świątyni.

59. Dzień 59

    Mędrcy ze Wschodu

    Ewangelia Mateusza 2

    O księdze. Ewangelia Mateusza to jedna z czterech Ewangelii, które opowiadają o życiu, nauczaniu, śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa. Według tradycji napisał ją Mateusz, zwany też Lewim, jeden z dwunastu apostołów; najpewniej powstała między 65 a 80 r. n.e. Wydaje się, że była pisana dla chrześcijan pochodzenia żydowskiego, którzy szukali odpowiedzi, jak ich wiara ma się do judaizmu.

    Mędrcy obserwowali gwiazdy, byli więc zapewne astrologami, być może z Babilonii, gdzie mieszkało wielu Żydów. Herod Wielki rządził Galileą, Judeą i Samarią (37–4 p.n.e.) jako wierny sojusznik Rzymu, słynny z budowli i z mordowania członków własnej rodziny. Tradycja liczy trzech mędrców na podstawie trzech darów; tekst nie podaje ich liczby. Po śmierci Heroda jego królestwo podzielono między jego synów.

60. Dzień 60

    Początek Kazania na Górze

    Ewangelia Mateusza 5

    Kazanie na Górze to pierwszy z pięciu długich bloków nauczania w Ewangelii Mateusza. Wyrażenie „będą pocieszeni” ma formę strony biernej – to żydowski sposób mówienia o działaniu Boga bez wymieniania Go z imienia. „Ziemię” można też przetłumaczyć jako „kraj”, co przywołuje ziemię obiecaną Abrahamowi. Sól służyła do konserwowania żywności, do jej przyprawiania i przy zawieraniu przymierzy. Raka to aramejska obelga znacząca mniej więcej „pusta głowa”. Słowo oznaczające piekło, Gehenna, pochodzi od nazwy doliny pod Jerozolimą, gdzie niektórzy królowie Judy składali ofiary z ludzi, paląc je w ogniu. Przymusowa praca na rzecz rzymskich żołnierzy była upokarzającą częścią okupacji.

61. Dzień 61

    Przypowieści nad jeziorem

    Ewangelia Mateusza 13

    To trzeci wielki blok nauczania w Ewangelii Mateusza. Jezus naucza w przypowieściach (gr. parabole, porównanie): krótkich opowiadaniach, które zestawiają codzienną scenę z prawdą o królestwie Bożym. Przypowieść zwykle opiera się na jednej głównej myśli, więc nie każdy szczegół musi mieć ukryte znaczenie. Kąkolem wśród pszenicy była zapewne życica roczna, która aż do dojrzenia wygląda niemal tak samo jak pszenica; zasianie jej na cudzym polu było przestępstwem podlegającym karze. Ludzie zakopywali kosztowności w polu, by ukryć je przed złodziejami i wojskami. W Nazarecie Jezus jest znany jako syn rzemieślnika – tym słowem określano kogoś, kto pracował w drewnie, metalu lub kamieniu.

62. Dzień 62

    Początek dobrej nowiny

    Ewangelia Marka 1

    O księdze. Ewangelia Marka jest powszechnie uważana za najstarszą z Ewangelii. Według tradycji wczesnego Kościoła Jan Marek spisał wspomnienia apostoła Piotra na prośbę kościoła w Rzymie po śmierci Piotra. Powstała zapewne pod koniec lat 60. n.e., gdy chrześcijanie doznawali prześladowań, a zburzenie Jerozolimy było bliskie.

    Mesjasz (hebr. mashiakh) i Chrystus (gr. christos) znaczą „namaszczony”; oliwą namaszczano królów, kapłanów i proroków. Jan Chrzciciel działa na pustyni nad Jordanem, na północ od Morza Martwego, ubrany jak prorok Eliasz, i żywi się szarańczą, którą Prawo pozwalało jeść. Galilea, rządzona przez Heroda Antypasa, miała ok. 40 na 25 mil (65 na 40 km). Trąd obejmował wiele chorób skóry i oznaczał wykluczenie.

63. Dzień 63

    Przed Piłatem i na Golgocie

    Ewangelia Marka 15

    Rzymskie procesy zaczynały się zwykle o świcie. Żydowska Wysoka Rada nie mogła wykonać wyroku śmierci, dlatego przyprowadziła Jezusa do Poncjusza Piłata, rzymskiego namiestnika Judei w latach 26–36 n.e., który zwykle mieszkał w Cezarei, ale na Paschę przybywał do Jerozolimy. Biczowanie rzemieniami zakończonymi metalem lub kością poprzedzało ukrzyżowanie i samo mogło zabić. Skazaniec zwykle niósł poprzeczną belkę krzyża; Szymon pochodził z Cyreny w Afryce Północnej. Golgota to po aramejsku Miejsce Czaszki (łac. calvaria, stąd Kalwaria) i leżała poza murami miasta. Okrzyk Jezusa Eloi jest aramejski, a jego brzmienie sprawiło, że niektórzy myśleli, iż woła Eliasza.

64. Dzień 64

    Narodzenie w Betlejem

    Ewangelia Łukasza 2

    O księdze. Ewangelia Łukasza, której dalszym ciągiem są Dzieje Apostolskie, ma na celu podać staranny i uporządkowany opis życia Jezusa. Według tradycji jej autorem jest Łukasz, lekarz i okresowy towarzysz Pawła. Może pochodzić z ok. 59–63 n.e., z czasów uwięzienia Pawła w Rzymie, albo z lat 70–90 n.e. i opierać się na Ewangelii Marka. Rozpoczyna się uroczystym prologiem w stylu grecko-rzymskim.

    August rządził Rzymem od 27 p.n.e. do 14 n.e.; spis ludności rejestrował ludzi w celach podatkowych. Jezus urodził się ok. 6–4 p.n.e., przed śmiercią Heroda Wielkiego. Betlejem było małą wioską pięć mil na południe od Jerozolimy. Słowo oddawane często jako „gospoda” oznacza raczej pokój gościnny lub schronienie dla podróżnych. Ofiara rodziny – dwa ptaki – była tą, którą Prawo przewidywało dla ubogich rodzin po urodzeniu dziecka.

65. Dzień 65

    Zgubione i odnalezione

    Ewangelia Łukasza 15

    Celnikami pogardzano jako agentami Rzymu znanymi z nieuczciwości. Sto owiec to przeciętne stado pasterza o skromnych środkach. Dziesięć srebrnych monet mogło być częścią posagu kobiety, a domy były ciemne, z klepiskiem lub kamienną podłogą. Prośba syna o wcześniejsze wydanie dziedzictwa była głęboką zniewagą, a roztrwonienie majątku rodzinnego wśród pogan w dalekim kraju – hańbą. Świnie były według prawa żydowskiego zwierzętami nieczystymi. Dostojna głowa rodziny nie biegała. Najlepsza szata, pierścień i utuczone cielę oznaczają, że syn jest szanowanym członkiem domu.

66. Dzień 66

    Droga do Emmaus

    Ewangelia Łukasza 24

    Wejście do grobu zamykano zapewne dużym okrągłym kamieniem, toczonym po rowku. Jezus zmartwychwstał trzeciego dnia według zwykłego sposobu liczenia, w którym piątek jest dniem pierwszym. Kleofas i osoba mu towarzysząca, być może jego żona, nie są poza tym znani; zapewne wracali do domu po Passze. Rzymianie krzyżowali ludzi w ruchliwych miejscach publicznych ku przestrodze, dlatego wydawało się niemożliwe, by któryś z pielgrzymów o tym nie słyszał. Bliskowschodnia gościnność wymagała, by zaproponować obcemu jedzenie i nocleg. Prawo, Prorocy i Psalmy to nazwy trzech części Pism hebrajskich. Później uczniowie, jako Żydzi, nadal oddawali cześć Bogu w świątyni.

67. Dzień 67

    Słowo i świadectwo Jana

    Ewangelia Jana 1

    O księdze. Ewangelia Jana, czwarta Ewangelia, została napisana, aby czytelnicy uwierzyli, że Jezus jest Mesjaszem i Synem Bożym. Według tradycji pochodzi od ucznia, którego Jezus miłował, utożsamianego z Janem, synem Zebedeusza, który pisał ją pod koniec życia, ok. 90 n.e., zapewne w Efezie, gdy tamtejsi wyznawcy Jezusa byli w konflikcie z miejscowymi synagogami.

    Greckie słowo logos (słowo) niosło bogate znaczenie: dla myślicieli greckich był to rozum porządkujący wszechświat, dla Żydów – Boże słowo, mądrość i moc stwórcza. Czasownik opisujący zamieszkanie Słowa wśród ludzi znaczy dosłownie „rozbiło namiot”, co przywołuje przybytek. Betsaida, „dom połowu”, leżała na północnym brzegu Morza Galilejskiego. Filip to imię greckie, a Natanael – hebrajskie, co odzwierciedla mieszankę kultur w Galilei.

68. Dzień 68

    Przy studni Jakuba

    Ewangelia Jana 4

    Żydzi podróżujący między Judeą a Galileą często omijali Samarię, idąc przez Jerycho i dolinę Jordanu, z powodu długotrwałej i zaciekłej wrogości między Żydami a Samarytanami. Sychar leżało w pobliżu Sychem, gdzie Jakub miał niegdyś ziemię, a jego studnia miała ponad 100 stóp (30 metrów) głębokości. Kobiety czerpały wodę zwykle w chłodniejszej porze, rano lub wieczorem, a obyczaj nie pozwalał żydowskiemu nauczycielowi rozmawiać z Samarytanką. Woda żywa oznaczała świeżą, płynącą wodę, a w Sychem nie było rzek. Samarytanie oddawali cześć Bogu na górze Gerizim, która wznosi się nad Sychem. Rozdział kończy się w Kanie, gdzie Jezus na odległość uzdrawia syna urzędnika – to jego drugi znak w Galilei.

69. Dzień 69

    Łazarz z Betanii

    Ewangelia Jana 11

    Łazarz to skrócona forma hebrajskiego imienia Eleazar, „Bóg pomaga”, bardzo wówczas popularnego. Betania była małą wioską tuż na wschód od Jerozolimy, za Górą Oliwną. Zmarłych grzebano w dniu śmierci, a krewni i sąsiedzi zbierali się na siedem dni żałoby z głośnym płaczem. Groby wykuwano w skalistych zboczach, z kamiennymi ławami w środku i toczonym kamieniem u wejścia. Rada obawiała się, że ruch mesjański ściągnie rzymską siłę na świątynię i naród. Kajfasz był arcykapłanem w latach 18–36 n.e. Efraim było wioską ok. 12 mil na północ od Jerozolimy.

70. Dzień 70

    Pusty grób

    Ewangelia Jana 20

    Maria Magdalena przyszła, aby dokończyć pochówku. Wiele judejskich grobów zamykano toczonym kamieniem, a okradanie grobów nie było niczym niezwykłym, więc najpierw zakłada, że ciało zabrano. Ciało owijano lnianymi pasami, a osobna chusta była zawiązana wokół głowy; jedne i drugie znaleziono pozostawione na grobowej ławie. Drugiego ucznia tradycyjnie utożsamia się z Janem. Jezus pozdrawia uczniów zwykłym żydowskim życzeniem pokoju (shalom). Spotkanie z Tomaszem następuje w kolejną niedzielę; starożytny sposób liczenia uwzględniał dzień początkowy, co daje osiem dni. Wielu badaczy uważa koniec tego rozdziału za pierwotne zakończenie Ewangelii, a następny rozdział – za dodatek.

71. Dzień 71

    Pięćdziesiątnica w Jerozolimie

    Dzieje Apostolskie 2

    O księdze. Dzieje Apostolskie są dalszym ciągiem Ewangelii Łukasza i opowiadają, jak wieść o Jezusie rozeszła się z Jerozolimy po świecie rzymskim; w centrum stoi najpierw Piotr, a potem Paweł. Według tradycji napisał je Łukasz, lekarz i towarzysz Pawła. Opowieść kończy się na początku lat 60. n.e.; księga powstała wtedy albo, jak sądzi wielu, później, do połowy lat 80.

    Pięćdziesiątnica, święto żniw, była jednym z trzech dorocznych świąt pielgrzymich, więc Jerozolimę wypełniali Żydzi z wielu krajów. Lista ludów sięga od Partii i Elamu na terenie dzisiejszego Iranu, przez Mezopotamię i rzymskie prowincje Azji Mniejszej (dziś Turcja), aż po Egipt, Libię, Rzym, Kretę i Arabię. Mowa Piotra jest pierwszą z około trzydziestu w Dziejach Apostolskich. Greckie słowo koinonia oznacza bliskie, wspólne życie.

72. Dzień 72

    Saul w drodze do Damaszku

    Dzieje Apostolskie 9

    Łukasz opowiada tę historię w Dziejach Apostolskich trzykrotnie, a Paweł nawiązuje do niej w swoich listach. Synagoga (gr. synagoge, miejsce zgromadzenia) była lokalnym żydowskim miejscem spotkań, gdzie czytano Prawo i Proroków, modlono się i nauczano – zwyczaj ten rozwinął się po wygnaniu. Damaszek, stolica Syrii, był najbliższym dużym miastem poza ziemią Izraela, cztery do sześciu dni drogi od Jerozolimy. Wyznawców Jezusa nazywano ludźmi tej drogi. Ucieczkę Pawła w koszu spuszczonym z murów miasta opisuje też Drugi List do Koryntian. Tars, jego rodzinne miasto, był stolicą Cylicji. Garbarstwo było w oczach Żydów zajęciem nieczystym.

73. Dzień 73

    Paweł w Tesalonice i Atenach

    Dzieje Apostolskie 17

    Amfipolis i Apolonia leżały przy Via Egnatia, rzymskiej drodze przecinającej Macedonię. W Tesalonice przeciwnicy Pawła oskarżyli wierzących o zdradę wobec cezara, a jego gospodarz Jazon musiał złożyć poręczenie. Berea leżała ok. 50 mil (80 km) dalej na zachód. Epikurejczycy, uczniowie Epikura (341–270 p.n.e.), szukali spokojnego życia wolnego od lęku przed bogami; stoicy, których szkołę założył Zenon (335–263 p.n.e.), uważali, że wszechświatem rządzi boski Rozum. Paweł zaczyna od ołtarza z napisem poświęconym nieznanemu bogu i cytuje greckich poetów, wśród nich stoika Aratosa z Cylicji. Zmartwychwstanie brzmiało w greckich uszach niedorzecznie. Dionizy należał do Areopagu, najwyższej rady miasta.

74. Dzień 74

    Burza i rozbicie statku

    Dzieje Apostolskie 27

    To jedna z najbardziej szczegółowych starożytnych relacji z podróży morskiej, opowiedziana w pierwszej osobie liczby mnogiej, według tradycji przez Łukasza jako jednego z uczestników. Paweł płynie pod strażą setnika Juliusza, a w Mirze wsiadają na egipski statek zbożowy płynący do Italii. Późna jesień była niebezpieczną porą na żeglugę. Piękne Porty na południowym wybrzeżu Krety były kiepską przystanią na zimę, więc załoga skierowała się do Feniksu. Gwałtowny wiatr północno-wschodni zepchnął ich obok małej wyspy Klauda; opasali kadłub linami, by go utrzymać w całości. Liczba 276 osób na pokładzie zgadza się z tym, co wiadomo o statkach zbożowych.

75. Dzień 75

    List do Rzymu

    List do Rzymian 1

    O księdze. List do Rzymian to list Pawła do chrześcijan w Rzymie, kościoła, którego nie założył ani jeszcze nie odwiedził. Napisał go zapewne w Koryncie ok. 57 n.e., pod koniec swojej trzeciej podróży misyjnej, gdy planował zanieść dar do Jerozolimy, a potem odwiedzić Rzym w drodze do Hiszpanii. Kościół ten tworzyli wierzący pochodzenia żydowskiego i pogańskiego.

    W 49 n.e. cesarz Klaudiusz wygnał Żydów z Rzymu, a wśród nich chrześcijan pochodzenia żydowskiego, i przewodnictwo przejęli wierzący z pogan; gdy Żydzi wrócili, pojawiły się napięcia. Początek listu odpowiada zwykłemu wzorowi starożytnych listów: nadawca, adresaci, dziękczynienie, temat. Grecy nazywali cudzoziemców barbarzyńcami, przedrzeźniając ich mowę jako „bar bar”. Wyliczenie grzechów ma formę katalogu występków, częstej greckiej formy literackiej.

76. Dzień 76

    Wiele członków, jedno ciało

    List do Rzymian 12

    Tutaj list przechodzi od nauczania do praktycznych wskazań, częściowo ukształtowanych przez napięcia w kościele rzymskim. Żydzi powszechnie dzielili historię na dwa wieki: wiek obecny i wiek przyszły, a słowo, którego Paweł używa na określenie tego świata, znaczy dosłownie „ten wiek”. Obraz wspólnoty jako jednego ciała o wielu członkach był w starożytności dobrze znany; posługiwali się nim także rzymski historyk Liwiusz i stoicki nauczyciel Epiktet. Greckie słowo analogia (proporcja) pochodzi z matematyki i logiki. Kilka wskazań wyraźnie przypomina słowa Jezusa, zwłaszcza o błogosławieniu prześladowców. Wezwanie do zgody brzmi dosłownie: „myślcie to samo”.

77. Dzień 77

    Droga miłości

    1 List do Koryntian 13

    O księdze. Pierwszy List do Koryntian to odpowiedź Pawła na pytania i problemy zgłoszone przez kościół, który założył w Koryncie, gdzie za pierwszym razem przebywał półtora roku, ok. 50–52 n.e. Napisał go z Efezu podczas trzeciej podróży misyjnej, ok. 53–56 n.e. Korynt był ruchliwą, kosmopolityczną kolonią rzymską na wąskim przesmyku łączącym Grecję kontynentalną z Peloponezem.

    Ten rozdział przerywa wywód Pawła o darach duchowych, kontynuowany w następnym rozdziale. Mówienie językami było darem, który Koryntianie cenili najbardziej. Rękopisy różnią się w zdaniu o wydaniu ciała: jedne mówią o wydaniu go na spalenie, inne – o wydaniu go, by się chlubić; po grecku obie wersje różnią się jedną literą. Zwierciadła wykonywano zwykle z polerowanego brązu i dawały tylko niewyraźne odbicie.

78. Dzień 78

    Pytanie o zmartwychwstanie

    1 List do Koryntian 15

    Niektórzy w Koryncie wątpili w przyszłe zmartwychwstanie. W świecie grecko-rzymskim wielu wierzyło w nieśmiertelność duszy, ale zmartwychwstanie ciała było ideą żydowską, która wydawała się dziwna. Paweł przekazuje streszczenie tego, co sam otrzymał, wymieniając tych, którzy widzieli zmartwychwstałego Jezusa, w tym ponad 500 osób naraz – wydarzenie nieznane z żadnego innego źródła – oraz Jakuba, znanego jako brat Pana, później przywódcę kościoła w Jerozolimie. Zwycięskich królów przedstawiano ze stopami opartymi na pokonanych wrogach. Oglądanie skazańców wydanych na pastwę dzikich zwierząt było popularną rozrywką, a Paweł cytuje powiedzenie greckiego poety Menandra o złym towarzystwie.

79. Dzień 79

    Nie ma innego orędzia

    List do Galacjan 1

    O księdze. List do Galacjan to list Pawła do kościołów w rzymskiej prowincji Galacji w Azji Mniejszej (dziś Turcja), zapewne tych, które założył wraz z Barnabą podczas pierwszej podróży misyjnej. Powstał najpewniej w 48 lub 49 n.e., tuż przed soborem jerozolimskim, gdy inni nauczyciele nakłaniali wierzących z pogan do obrzezania i przestrzegania prawa żydowskiego.

    Starożytne listy zaczynały się od pozdrowienia, a często także od dziękczynienia; Paweł pomija dziękczynienie i od razu przechodzi do upomnienia. Jego pozdrowienie łączy greckie charis (łaska), brzmiące podobnie jak zwykłe chairein (pozdrowienie), z hebrajskim shalom (pokój). Anathema oddaje hebrajskie kherem – coś przeznaczonego na zagładę. O pobycie Pawła w Arabii wiadomo tylko z tego listu. Jego piętnastodniowa wizyta u Piotra to zapewne ta opisana w Dziejach Apostolskich 9.

80. Dzień 80

    Domownicy i zbroja

    List do Efezjan 6

    O księdze. List do Efezjan to list, który Paweł napisał w więzieniu, zapewne w Rzymie lub w Efezie, być może do kilku młodych kościołów w rzymskiej prowincji Azji, której stolica, Efez, była jednym z największych miast cesarstwa. Tradycyjnie datuje się go na 60–62 n.e., ale może być wcześniejszy, z ok. 53–56 n.e. Podkreśla jedność wierzących pochodzenia żydowskiego i pogańskiego.

    Wskazania dla domowników, kierowane kolejno do dzieci i rodziców oraz do niewolników i panów, były znaną formą greckich pism moralnych. Niewolnictwo było w świecie rzymskim codziennością, a Paweł zwraca się do obu stron. Obraz zbroi czerpie z wyposażenia rzymskiego żołnierza, w większości obronnego; strzały maczano czasem w smole i podpalano. Greckie słowo oznaczające braci obejmowało zarówno mężczyzn, jak i kobiety.

81. Dzień 81

    Pokora i dwaj wysłannicy

    List do Filipian 2

    O księdze. List do Filipian to serdeczny list, który Paweł napisał w więzieniu do kościoła w Filippi, rzymskiej kolonii w Macedonii przy Via Egnatia, założonego przez niego ok. 50 n.e. Dziękuje w nim za dar przyniesiony przez Epafrodyta. Tradycyjnie datuje się go na 60–62 n.e., ale może być wcześniejszy, z ok. 53–56 n.e.

    Wielu uważa centralny fragment za wczesnochrześcijański hymn. Tekst grecki mówi dosłownie, że „opróżnił samego siebie”. Ukrzyżowanie było okrutną i poniżającą rzymską karą dla przestępców. Zarówno Żydzi, jak i poganie wylewali wino na ołtarzu jako ofiarę, a Paweł używa tego obrazu, mówiąc o swojej możliwej śmierci, gdy czeka na wynik procesu. Epafrodyt omal nie zmarł z powodu choroby i zapewne zaniósł ten list do domu.

82. Dzień 82

    Wiara, która stała się znana

    1 List do Tesaloniczan 1

    O księdze. Pierwszy List do Tesaloniczan to list Pawła, wraz z Sylasem i Tymoteuszem, do młodego kościoła w Tesalonice, czołowego miasta Macedonii, cieszącego się względami Rzymu: miasto nie płaciło rzymskich podatków, biło własną monetę i nie miało w swoich murach rzymskiego garnizonu. Paweł pisał z Koryntu ok. 50 n.e., gdy Tymoteusz przyniósł mu dobre wieści.

    Starożytne listy zaczynały się od imienia nadawcy, adresatów i pozdrowienia, tak jak ten. Paweł, Sylas i Tymoteusz założyli ten kościół, ale po krótkim pobycie musieli odejść. Większość nawróconych stanowili poganie, którzy porzucili bożki; w świecie wielu bogów porzucenie bogów przodków było czymś niezwykłym i przynosiło cierpienie. Macedonia i Achaja były rzymskimi prowincjami północnej i południowej Grecji.

83. Dzień 83

    Ostatnie słowa Pawła

    2 List do Tymoteusza 4

    O księdze. Drugi List do Tymoteusza to pożegnalny list Pawła do Tymoteusza, jego współpracownika i wysłannika, przebywającego wtedy zapewne w Efezie. Został napisany prawdopodobnie w więzieniu w Rzymie, podczas drugiego uwięzienia, najpewniej ok. 64 n.e., krótko przed śmiercią Pawła, której spodziewał się wkrótce.

    Paweł przedstawia swoją zbliżającą się śmierć jako wylewaną ofiarę z płynu. Tytus udał się do Dalmacji, na wschodnim wybrzeżu Adriatyku. Paweł prosi o płaszcz, księgi i pergaminy, które zostawił w porcie Troada. Inskrypcja znaleziona w Koryncie wymienia niejakiego Erasta, skarbnika miejskiego – zapewne tego samego człowieka. Żegluga ustawała od listopada do marca, więc Tymoteusz musiał przybyć przed zimą.

84. Dzień 84

    List w sprawie Onezyma

    List do Filemona 1

    O księdze. List do Filemona, najkrótszy i najbardziej osobisty list Pawła, został napisany w więzieniu do Filemona, przywódcy chrześcijan w Kolosach, małym mieście w rzymskiej prowincji Azji, ok. 120 mil (193 km) na wschód od Efezu. Dotyczy Onezyma, najwyraźniej jego zbiegłego niewolnika. Tradycyjnie datuje się go na 60–62 n.e. i umieszcza w Rzymie, ale może być wcześniejszy, z 53–56 n.e., i pochodzić z Efezu.

    Prawo rzymskie wymagało zwrotu schwytanych zbiegłych niewolników, a właściciele mogli ich chłostać, piętnować, a nawet stracić. Kościół zbierał się w domu Filemona; Apfia była zapewne jego żoną, a Archip – zapewne synem. Onezym znaczy „pożyteczny”, a Paweł gra tym imieniem. Paweł zwykle dyktował listy, ale to zobowiązanie napisał własnoręcznie. Ten list i List do Kolosan zostały zapewne dostarczone razem.

85. Dzień 85

    Galeria wiary

    List do Hebrajczyków 11

    O księdze. List do Hebrajczyków to kazanie w formie listu, którego autor jest nieznany. Napisano go najpewniej na początku lat 60. n.e., choć możliwa jest też data po 70 n.e., zapewne do kościołów domowych w Rzymie, którym groziły prześladowania. Społeczeństwo grecko-rzymskie nie ufało ani Żydom, ani chrześcijanom, nazywając ich ateistami, ponieważ odrzucali bogów.

    Rozdział to długi katalog postaci z dziejów Izraela, od Abla do proroków; każdą wprowadza to samo wyrażenie, „przez wiarę”, po którym następuje czyn i jego skutek. Jeden szczegół dotyczący laski Jakuba pochodzi z greckiego przekładu Starego Testamentu. Nowe Państwo w Egipcie (ok. 1550–1069 p.n.e.) było epoką wielkiego bogactwa. Tortury mogą przywoływać żydowskich męczenników z lat 170. i 160. p.n.e.

86. Dzień 86

    Próby i mądrość

    List Jakuba 1

    O księdze. List Jakuba to praktyczne nauczanie o tym, jak żyć, bardziej niż jakakolwiek inna księga Nowego Testamentu skupione na postępowaniu. Według tradycji napisał go Jakub, brat Pana i przywódca kościoła w Jerozolimie. Niektórzy datują go na ok. 46 n.e. i uważają, że wysłano go zapewne z Jerozolimy do wierzących pochodzenia żydowskiego, rozproszonych po świecie po wybuchu prześladowań.

    Jakub (gr. Iakobos) nosi imię patriarchy Jakuba. Rozproszeni (gr. diaspora) to Żydzi mieszkający poza swoją ziemią od czasu wygnań asyryjskiego i babilońskiego. Pozdrowienie chairein było standardowe w listach greckich, a Jakub łączy je z radością (chara). Jego słowo oznaczające człowieka „dwoistego umysłu” mogło zostać ukute przez niego samego. Większość ludzi nie umiała czytać i słuchała Pisma czytanego na głos. Sieroty i wdowy nie miały nikogo, kto by je utrzymywał.

87. Dzień 87

    Do rozproszonych wychodźców

    1 List Piotra 1

    O księdze. Pierwszy List Piotra to list apostoła Piotra do wierzących w pięciu rzymskich prowincjach północnej Azji Mniejszej, dziś Turcji. Datuje się go na początek lat 60. n.e., pod koniec życia Piotra. Jego adresaci spotykali się z wrogością, ponieważ wielu sąsiadów uważało chrześcijan za dziwnych, skrytych i nielojalnych wobec rzymskiego społeczeństwa.

    Pont, Galacja, Kapadocja, Azja i Bitynia były rzymskimi prowincjami, wymienionymi być może w kolejności, w jakiej przemierzał je posłaniec. Nazwanie adresatów wychodźcami z rozproszenia odwołuje się do obrazu ludzi żyjących daleko od domu. Przygotowanie umysłu do działania to dosłownie przepasanie bioder: podwinięcie długiej szaty za pas, by móc pracować lub biec. Okup był ceną płaconą za uwolnienie jeńca lub niewolnika.

88. Dzień 88

    Miłość i prawdziwa nauka

    1 List Jana 4

    O księdze. Pierwszy List Jana to list, według tradycji pochodzący zapewne od apostoła Jana, do kościołów w rzymskiej prowincji Azji (dziś zachodnia Turcja), napisany ok. 85–90 n.e. Niedawno odłączyła się od wspólnoty pewna grupa, szerząc nauki o Jezusie, które list odrzuca.

    Nauczyciele, którzy odeszli, twierdzili, że mówią jako prorocy. Niektórzy nauczali, że Jezus jedynie wydawał się mieć ludzkie ciało – pogląd ten nazwano później doketyzmem, od greckiego słowa „wydawać się”. Inny ówczesny nauczyciel, Kerynt, głosił, że boski Chrystus zstąpił na człowieka Jezusa podczas chrztu i opuścił go przed śmiercią. Greckie słowo tłumaczone jako „doskonały” oznacza raczej dojrzały lub pełny niż bez skazy.

89. Dzień 89

    Widzenie Jana na Patmos

    Objawienie 1

    O księdze. Objawienie to księga widzeń spisanych przez Jana, według tradycji apostoła, podczas wygnania na wyspie Patmos. Powstała najpewniej w latach 90. n.e., być może w latach 60., dla siedmiu kościołów w rzymskiej prowincji Azji (dziś zachodnia Turcja), gdzie odmowa oddawania czci cesarzowi mogła ściągnąć surowe prześladowania.

    Greckie apokalupsis znaczy „odsłonięcie” i nazywa rodzaj pism, które przemawiają za pomocą symboli, liczb i obrazów słownych. Księga zaczyna się na trzy sposoby: prologiem, pozdrowieniem w stylu greckiego listu i osadzeniem w konkretnej sytuacji historycznej. Na Patmos znajdowała się rzymska twierdza, w której przetrzymywano więźniów i wygnańców. Alfa i Omega to pierwsza i ostatnia litera alfabetu greckiego. Siedem świeczników przywołuje menorę.

90. Dzień 90

    Nowe Jeruzalem

    Objawienie 21

    Ostatnie widzenie Objawienia czerpie ze starszych obrazów: nowe niebiosa i nowa ziemia pochodzą od Izajasza, mierzone miasto – od Ezechiela, a dwanaście drogocennych kamieni przypomina kamienie na pektorale arcykapłana. W starożytnej symbolice morze oznaczało chaos i bywało przedstawiane jako potwór. Miasto-oblubienica stanowi przeciwieństwo Babilonu, często rozumianego jako Rzym, przedstawionego wcześniej jako nierządnica. Miasto ma kształt sześcianu, każdy bok mierzy 12 tysięcy stadiów (ok. 1400 mil), a mur – 144 łokcie (ok. 216 stóp). Te wielokrotności dwunastu przywołują dwanaście pokoleń i dwunastu apostołów. Bramy starożytnych miast zamykano na noc przed wrogami; te nie zamykają się nigdy.

W aplikacji plan pamięta, gdzie przerwano czytanie, zaznacza przeczytane dni i codziennie przypomina o czytaniu. Uwspółcześniona Biblia Gdańska.

• Oś czasu i mapaDni: 60
• Słowa oryginałuDni: 30