Littafi Mai Tsarki › Tsare-tsaren karatu › Karatu tare da sharhi

1. Rana ta 1

   A farko-farko

   Farawa 1

   Game da littafin. Farawa littafin farawa ne: na duniya, na ’yan Adam, da na iyalin Ibrahim, Ishaku da Yaƙub. Bisa al’ada, Musa ne ya rubuta shi. Ya ƙunshi zamanin farko-farko da zamanin manyan kakanni (kimanin 2100–1700 K.H.), a Mesofotamiya, Kan’ana da Masar. Sassansa suna farawa da kanun Ibrananci toledoth, “wannan shi ne labarin”.

   Kalmar Ibrananci da aka saba amfani da ita don Allah, elohim, tana da siffar jam’i amma tana ɗaukar fi’ili na mufuradi, kuma a Tsohon Alkawari Allah kaɗai ne yake zama mai aikata fi’ilin bara (halitta). “Ba ta da siffa, babu kuma kome a cikinta” yana fassara tohu da bohu, wato kusan “daji da kufai”. An kwatanta sararin sama kamar rufi mai lanƙwasa a tsakanin ruwaye. Rana da wata, waɗanda maƙwabtan Isra’ila suke bauta musu, ba a ma ambaci sunayensu ba. Ranar Ibraniyawa tana farawa ne da faɗuwar rana.

2. Rana ta 2

   Maciji da lambu

   Farawa 3

   Kalmar Ibrananci don wayon maciji, arum, tana kama da arummim, “tsirara”, a ƙarshen babin da ya gabata: mutumin da matar suna tsirara, ba su da kāriya, maciji kuwa mai wayo ne. Furcin da ake yawan fassarawa “a sanyin yini” mai yiwuwa yana nufin iskar yamma, ko da yake waɗansu suna ganin shi ƙarar hadari ne da yake sanar da kasancewar Allah. Sunan Hawwa’u (khawah) yana kama da fi’ilin Ibrananci “ba da rai”. Kerubobi, masu tsaron kasancewar Allah masu fikafikai, sun tare hanyar komawa. A littafin Farawa, tafiya gabas yakan nuna nisantar kasancewar Allah ko albarkarsa.

3. Rana ta 3

   Ambaliya

   Farawa 7

   Labarin ya ba da ainihin ranar da ambaliyar ta fara, rana ta goma sha bakwai ga wata na biyu, abin da ya ba shi salon rubutaccen tarihi. Ruwan ya zo daga ƙasa da kuma daga sama, yana warware iyakokin da aka sa a labarin halitta, sa’ad da aka raba ruwaye, busasshiyar ƙasa kuma ta bayyana. Fi’ilin da aka yi amfani da shi don hawan ruwan, “ƙaruwa”, shi ne dai aka yi amfani da shi a labarin halitta don halittu masu rai da suka cika duniya. Ƙarin dabbobi “masu tsabta” don abinci ne da kuma hadayar Nuhu, ko da yake cikakkun dokokin abinci sun zo daga baya a Sinai. Arba’in lamba ce da Littafi Mai Tsarki yakan danganta da gwaji.

4. Rana ta 4

   Hasumiyar Babel

   Farawa 11

   Labarin ya faru ne a ƙasar Babilon, a kudancin Mesofotamiya, inda duwatsu ba su da yawa, don haka magina suka yi amfani da tubalin da aka gasa tare da kwalta daga bitumen na halitta; Kan’ana kuwa tana da duwatsu da yawa. Hasumiyar mai yiwuwa ziggurat ce, hasumiyar haikali mai matakai wadda Babiloniyawa suke gani a matsayin dutse mai tsarki inda alloli suke saukowa duniya. Sunan Babel yana kama da kalmar Ibrananci don “rikitarwa”. Sa’an nan babin ya bi zuriyar Shem har zuwa Tera, wanda iyalinsa suka bar Ur, babban birni na Sumer kusa da Tekun Farisa, zuwa Haran, cibiyar kasuwanci mai nisan kimanin mil 550 a arewa maso yamma, wadda aka san ta da bautar wata.

5. Rana ta 5

   Abram ya tafi Kan’ana

   Farawa 12

   Abram ya isa Kan’ana amma ya zauna a can a matsayin baƙo, yana ƙaura da sansaninsa domin Kan’aniyawa ne suke riƙe da ƙasa mai albarka. Babban itace na More a Shekem mai yiwuwa wuri ne mai tsarki na Kan’aniyawa: More yana nufin “malami”, kuma kurmi sukan zama wurare masu tsarki a Kan’ana. Abram ya gina bagadai a can da kuma kusa da Betel. Sa’ad da yunwa ta auku sai ya tafi Masar, wadda, saboda Kogin Nilu yana ba ta ruwa, takan zama yanki na ƙarshe da yunwa take kaiwa. “Fir’auna” laƙabi ne, ba sunan mutum ba. Kiran Saira ’yar’uwarsa mai yiwuwa yana nuna wata al’ada inda ɗan’uwa yake shirya auren ’yar’uwarsa. Wannan aukuwa tana kama sosai da zaman Isra’ila a Masar daga baya.

6. Rana ta 6

   Alkawari da Abram

   Farawa 15

   Abram, wanda ba shi da ɗa, ya ji tsoro cewa wakilinsa, Eliyezer na Damaskus, ne zai gāji dukiyarsa, kamar yadda al’ada take sa’ad da mutum ba shi da ɗa; Ibrananci yana wasa da sautin “Damaskus” da kalmar “magaji”. Bikin yana nuna wata tsohuwar hanyar tabbatar da rantsuwa: ana raba dabbobi kashi biyu, wanda yake yin alkawarin kuma yakan sa ransa a kan maganarsa (a kwatanta da Irmiya 34). Karin maganar Ibrananci a zahiri shi ne a “yanka” alkawari. Shekaru ɗari huɗu na zalunci mai yiwuwa lamba ce ta ƙiyasi. Bisa lissafin shekaru na Ibrananci, fitowa daga Masar ta auku wajen 1446 K.H., ko da yake masana da yawa suna sa ta wajen 1270 K.H.

7. Rana ta 7

   Ibrahim da Ishaku a Moriya

   Farawa 22

   Littafin Tarihi ya danganta ƙasar Moriya da tudun da Haikali a Urushalima ya tsaya a kai daga baya, kuma Isra’ilawa na baya sun karanta wannan labari bisa ga bautarsu a can. Sunan da Ibrahim ya ba wurin, Yahweh-Yireh, yana nufin “Ubangiji Zai Tanada”; labaran manyan kakanni sukan ɗaure babban saƙonsu a cikin suna. Daga baya dokar Isra’ila ta haramta miƙa yara hadaya kwata-kwata. Babin ya ƙare da labari daga ɗan’uwan Ibrahim, Nahor, a gabas, wanda iyalinsa sun haɗa da Rebeka, matar Ishaku ta nan gaba, da wani ɗa mai suna Uz, wanda mai yiwuwa kakan Ayuba ne.

8. Rana ta 8

   Mafarkin Yaƙub a Betel

   Farawa 28

   Yaƙub ya yi tafiya arewa zuwa iyalin mahaifiyarsa don yă sami mata a cikin dangi, kamar yadda iyalin Ibrahim suka yi a dā. Ishaku ya sa masa albarka cikin sunan El-Shaddai, wato bisa al’ada “Allah Maɗaukaki”. Kalmar Ibrananci don “matakala” (bisa al’ada “tsani”) ba ta bayyana a wani wuri kuma a cikin Littafi Mai Tsarki ba; mai yiwuwa ta tuna musu da hawa ko matakalar ziggurat, hasumiyar haikali da ake gani a matsayin mahaɗi tsakanin sama da ƙasa. Dutsen da yake kusa da kan Yaƙub mai yiwuwa babba ne, don kāriya maimakon matashin kai. Zuba mai a kan wani abu yakan keɓe shi don amfani mai tsarki, kuma Betel (“gidan Allah”) daga baya ya zama babban wuri mai tsarki a Isra’ila.

9. Rana ta 9

   An sayar da Yusuf zuwa Masar

   Farawa 37

   Wannan babi ya buɗe labarin Yusuf, labari guda mai ci gaba wanda salonsa ya bambanta da sassan farko na Farawa. Yusuf yana da shekara goma sha bakwai, ɗan fari na matar da Yaƙub ya fi so, Rahila. Riga mai kyau ta nuna cewa mahaifinsa yana nufin yă ba shi kaso mafi girma na gādo; canjin tufafi yana nuna canjin matsayi a dukan labarin. Ana ɗaukar mafarkai da muhimmanci a matsayin saƙonni daga Allah, musamman sa’ad da aka maimaita su. ’Yan’uwansa sun yi kiwon garkunansu nesa da gida: Shekem yana da nisan kimanin mil hamsin a arewacin Hebron, Dotan kuma kimanin mil goma sha biyar gaba da shi. Ana kiran ’yan kasuwar duka mutanen Ishmayel da Midiyawa; “mutanen Ishmayel” mai yiwuwa suna ne na gama-gari don ƙabilun hamada.

10. Rana ta 10

    An binne Yaƙub da Yusuf

    Farawa 50

    An shafe gawar Yaƙub da magunguna irin na Masarawa, kuma Masar ta yi makokinsa kwana saba’in, kwana biyu kawai ƙasa da makokin fir’auna. Yusuf yana bukatar izinin Fir’auna don yă bar aikinsa yă je yă binne mahaifinsa a Kan’ana, karo na farko da ya koma gida cikin shekaru talatin da tara. Furcin “an haife su aka sa a gwiwoyin Yusuf” yana kwatanta wani aiki na alama: sa jarirai a kan gwiwa yana sanar da cewa suna cikin zuriyar iyalin. Yusuf ya roƙa cewa wata rana a fitar da ƙasusuwansa daga Masar; bisa ga littafin Yoshuwa, daga baya an binne su a Shekem. Mutuwarsa ta rufe zamanin manyan kakanni.

11. Rana ta 11

    Bauta a Masar

    Fitowa 1

    Game da littafin. Fitowa ya ba da labarin yadda aka ’yanta Isra’ilawa daga bauta a Masar, suka karɓi alkawari a Dutsen Sinai, suka kuma gina Tabanakul. Bisa al’ada Musa ne ya rubuta shi, ko da yake masana da yawa suna shakkar haka. Yawanci akan sa lokacin aukuwar abubuwan ko wajen 1446 K.H. ko wajen 1270 K.H. Sunan Exodus ya fito daga kalmar Girkanci exodos, “hanyar fita”.

    Daga kimanin 1650 zuwa 1550 K.H. arewacin Masar yana ƙarƙashin mulkin wasu mahara Semitiyawa da ake kira Hyksos; bayan an kore su, sababbin sarakuna mai yiwuwa sun riƙa zargin dukan Semitiyawa, har da Isra’ilawa. Ana danganta Fitom da Rameses da wuraren da aka gina a ƙarshen Zamanin Tagulla. Duwatsu ba su da yawa a arewa, don haka yawancin gine-gine na tubalin da aka busar da rana ne, haɗe da ciyawa. Ba a san asalin kalmar “Ibrani” ba.

12. Rana ta 12

    Ƙaramin itace mai ci da wuta

    Fitowa 3

    Musa ya sadu da Allah a dutsen da ake kira Horeb a nan, a wasu wurare kuwa yawanci Sinai; sunayen biyu mai yiwuwa suna nufin dutse ɗaya ne. “Mai zub da madara da zuma” yana kwatanta ƙasa mai albarka, mai makiyaya don garkuna da furanni don ƙudan zuma. Kan’ana, ’yar ƙunƙuntacciyar ƙasa tsakanin Bahar Rum da Hamadar Arabiya, mararrabar kasuwanci ce tsakanin Masar da sauran Gabas ta Tsakiya ta dā, kuma an yi ta gwagwarmaya a kanta. Sunan Allah Yahweh mai yiwuwa siffa ce ta fi’ilin Ibrananci “kasance”. Yahudawa na baya ba sa furta shi da babbar murya, sai su karanta adonay (“ubangiji”) a maimakon haka; ba a san ainihin yadda ake furta shi ba, kuma “Jehovah” haɗakar biyun ne da aka ƙirƙira.

13. Rana ta 13

    Bikin Ƙetarewa na farko

    Fitowa 12

    Watan Bikin Ƙetarewa, Abib, wanda daga baya aka kira shi da sunan Babiloniyawa Nisan, yana faɗuwa a Maris da Afrilu, lokacin da al’ummai da yawa na dā suke yin bukukuwan bazara. Hizzob, ɗan ƙaramin itace mai rassa masu tauri da cunkushe, ya zama abin shafa. Burodi marar yisti yana tuna da mutanen da suka fita da gaggawa, kuma ana cin abincin sanye da kayan tafiya. Yahudawa har yanzu suna kiyaye Bikin Ƙetarewa a yau. Ana muhawara kan adadin maza 600,000: yana iya zama ainihin lamba ko alama, ko kuma kalmar Ibrananci elep (“dubu”) mai yiwuwa tana nufin rukunin sojoji. Nassin Girkanci da na Samariyawa suna ƙirga shekaru 430 tun daga zamanin Ibrahim.

14. Rana ta 14

    Ƙetare teku

    Fitowa 14

    Ba a san ainihin wuraren Fi Hahirot, Migdol da Ba’al-Zafon a yau ba, inda Isra’ila ta yi sansani a bakin teku. Masar ita ce mafi ƙarfin soja a lokacin, kuma karusarta mai sauƙi ita ce makami mafi ci gaba: mai sauri, mai sauƙin juyawa, takan ɗauki mai tuƙi da jarumi, mai yiwuwa shi ya sa nassin ya ambaci shugabanni. Kalmar Ibrananci don “ɗaukakar” Allah, kabod, tana da ma’anar nauyi da muhimmanci. Tsofaffin fassarori sun fahimci furcin game da ƙafafun karusan Masarawa daban-daban; mai yiwuwa ƙafafun masu sauƙi sun karye a cikin yashi mai zurfi inda ruwan yake a dā.

15. Rana ta 15

    Dokoki Goma

    Fitowa 20

    Alkawarin a Sinai yana bin tsarin yarjejeniyoyi na Gabas ta Tsakiya ta dā, inda babban sarki yake sa sharuɗɗa ga mutanen da yake mulka: sunan sarkin, bitar abubuwan da suka faru a dā, sharuɗɗan, rubutaccen kwafi, shaidu, da albarka da la’ana. A nan farkon ya ambaci Sarkin ya kuma tuna da ceto daga Masar. A wasu wurare nassin Ibrananci yana kiran waɗannan umarnai “Kalmomi Goma”. Fi’ilin da yake cikin umarnin hana kisankai yana nufin kisan da ba bisa doka ba, ba kowane irin kisa ba. Za a yi bagadai da ƙasa ko da duwatsun da ba a sassaƙa ba, ba tare da matakai ba, mai yiwuwa don a bambanta bautar Isra’ila da ibadodin Kan’aniyawa.

16. Rana ta 16

    Ɗan maraƙi na zinariya

    Fitowa 32

    Gunkin mai yiwuwa ɗan bijimi ne, sananniyar alamar iko da haihuwa, kamar siffofin da mutanen suka sani a Masar; kiran shi “ɗan maraƙi” mai yiwuwa kalma ce ta ba’a. Haruna ya sanar da biki ga Ubangiji, yana haɗa gunkin da Allahn Isra’ila. Kalmar Ibrananci don “wasan” mutanen tana iya ɗaukar ma’anar jima’i, kuma bautar haihuwa takan haɗa da irin waɗannan ibadodi. Niƙa zinariyar ta zama gari da sa mutanen su sha ta ya ƙazantar da gunkin. Farfasa allunan mai yiwuwa ya nuna cewa an karya alkawarin. Lawiyawa sun goyi bayan Musa.

17. Rana ta 17

    Ranar Kafara

    Firistoci 16

    Game da littafin. Firistoci littafi ne na umarnai don bautar Isra’ila: hadayu, aikin firistoci na kabilar Lawi, ranaku masu tsarki da tsarkin ibada. Bisa al’ada ya fito daga Musa. Labarinsa yana faruwa a gindin Dutsen Sinai, bayan an gina Tabanakul kafin tafiya a hamada, ko wajen 1446 K.H. ko wajen 1270 K.H.

    Ranar Kafara, a rana ta goma ga wata na bakwai, ita ce rana mafi girma da daraja ta Isra’ila, kuma azumi kaɗai da aka wajabta; ana kiyaye ta a yau a matsayin Yom Kippur. Babban firist kaɗai, sanye da lilin maras ado, yake shiga ɗaki na can ciki na wuri mai tsarki, wanda aka kwatanta kamar ɗakin gadon sarautar sarki. Ba a tabbatar da ma’anar Azazel ba: mai yiwuwa “bunsurun da yake tafiya”, aljanin hamada, “kawarwa gaba ɗaya”, ko kuma dutse mai tsayi.

18. Rana ta 18

    ’Yan leƙen asiri goma sha biyu a Kan’ana

    Ƙidaya 13

    Game da littafin. Ƙidaya ya ba da labarin tafiyar Isra’ila daga Dutsen Sinai ta cikin hamada zuwa filayen Mowab, a ƙetaren Urdun daga Kan’ana, yayin da wani zamani ya mutu, na gaba kuma ya girma. Sunansa ya fito ne daga lissafin ƙidaya biyu. Bisa al’ada ya fito daga Musa, tare da marubuta da masu tsara littafi na baya. Akan sa aukuwar abubuwan a kimanin 1445–1406 K.H. ko 1269–1230 K.H.

    ’Yan leƙen asirin sun yi tafiyar kimanin mil 275, daga Hamadar Zin a kudu zuwa Lebo Hamat a Suriya. Sun wuce ta Hebron, inda iyalin Ibrahim suka zauna; Zowan, wanda daga baya aka kira shi Tanis, sanannen birni ne a yankin bakin Kogin Nilu na Masar. ’Ya’yan inabi na farko da suka nuna sukan zo a ƙarshen Yuli ko a Agusta. Akan danganta Kadesh da maɓuɓɓugar Ain el-Qudeirat, ko da yake waɗansu masana suna sa shi a wani wuri dabam.

19. Rana ta 19

    Shema

    Maimaitawar Shari’a 6

    Game da littafin. Maimaitawar Shari’a jawabin ban kwana ne na Musa a filayen Mowab, a ƙetaren Urdun daga Yeriko, shekaru arba’in bayan fitowa daga Masar. Ya sake bayyana ya kuma faɗaɗa alkawarin Sinai don mutanen da suke shirin zama a Kan’ana, a tsari irin na yarjejeniyoyin Gabas ta Tsakiya ta dā, musamman na Hittiyawa. Bisa al’ada Musa ne marubucin; lokacin kuwa kimanin 1406 ko 1230 K.H.

    Wannan babi yana ɗauke da Shema, wanda aka sa masa suna bisa kalmarsa ta farko ta Ibrananci, shema (“ji”), babban furcin bangaskiyar Isra’ila, wanda har yanzu ake karantawa a addinin Yahudanci. Daga baya al’adar Yahudawa ta aiwatar da umarnin ɗaure kalmomin Allah a hannu da goshi a zahiri da tefillin (phylacteries), ƙananan akwatuna masu ɗauke da sassan Attaura, kuma umarnin game da madogaran ƙofa da mezuzah, ƙaramin akwati da ake kafawa a jikin ƙofa.

20. Rana ta 20

    Faɗuwar Yeriko

    Yoshuwa 6

    Game da littafin. Yoshuwa ya ba da labarin yadda Isra’ila, ƙarƙashin jagorancin Yoshuwa magajin Musa, suka haye Urdun, suka ci ƙasar tuddai ta Kan’ana, suka kuma raba ƙasar tsakanin kabilu goma sha biyu. Ba a san marubucinsa ba. Akan sa aukuwar abubuwan ko a kimanin 1406–1376 K.H. ko a kimanin 1230–1200 K.H., lokacin da Kan’ana take tarin ƙananan birane masu mulkin kansu, kowanne da sarkinsa.

    Yeriko, kusa da Urdun, tana tsaron manyan hanyoyi biyu zuwa ƙasar tuddai ta tsakiya, don haka dole a fara cin ta. Ƙahon rago (Ibrananci shofar) yana iya fitar da sautuka dabam-dabam don nuna yaƙi ko bauta, kuma jarumawa sukan yi ihu don ƙara wa kansu ƙarfin zuciya su kuma tsoratar da abokan gāba. An keɓe garin gaba ɗaya ga Allah, don haka ƙarafansa suka shiga ma’ajin wuri mai tsarki.

21. Rana ta 21

    Kiran Gideyon

    Mahukunta 6

    Game da littafin. Mahukunta ya ƙunshi zamanin tsakanin Yoshuwa da sarakuna na farko, sa’ad da kabilun Isra’ila ba su da gwamnati ta tsakiya, maƙwabta kuma suka yi ta zaluntarsu sau da yawa. Jarumawa na wurin, da ake kira mahukunta, sun jagorance su a lokutan wahala. Ba a san marubucin ba. Akan sa zamanin ko a kimanin 1376–1050 K.H. ko a kimanin 1200–1050 K.H.

    Midiyawa, da a dā aka ɗauka makiyaya ne kawai masu yawo, yanzu an san cewa sun gina birane suka kuma mallaki sassan Arabiya da kudancin ƙasar ƙetaren Urdun. Hare-harensu na kowace kaka mai yiwuwa suna cikin rubuce-rubuce na farko na amfani da raƙuma a cikin babbar rundunar soja. Ba’al shi ne allahn hadari da haihuwa na Kan’aniyawa, kuma ana yawan nuna Ashera da itace ko ginshiƙi mai tsarki; mahaifin Gideyon ne yake riƙe da wurin bautar Ba’al na wurin.

22. Rana ta 22

    Rut ta zauna tare da Na’omi

    Rut 1

    Game da littafin. Rut gajeren labari ne daga zamanin mahukunta, wajen 1100 K.H., game da wata gwauruwa ’yar Mowab wadda ta kasance mai aminci ga surukarta ’yar Isra’ila, ta kuma zama uwar kakan Sarki Dawuda. Ba a san marubucinsa ba. Ba kamar abubuwan tashin hankali a Mahukunta ba, yana nuna rayuwar iyali da ta gona ta yau da kullum a Betlehem.

    Yunwa a ƙasar tuddai ta Isra’ila yawanci tana zuwa ne daga fari, kuma Mowab, a kudu maso gabas na Yahuda, wani lokaci tana samun ruwan sama sa’ad da Yahuda ba ta samu ba. Ana ganin kowace al’umma tana da allahnta na ƙasarta, don haka komawa Mowab yana nufin komawa ga allolinta. Na’omi ta kira Allah shadday (“Maɗaukaki”), kalmar da take nuna ƙarfi da tanadi. Girbin sha’ir yana farawa tsakanin ƙarshen Maris da tsakiyar Afrilu.

23. Rana ta 23

    Ubangiji ya kira Sama’ila

    1 Sama’ila 3

    Game da littafin. 1 Sama’ila ya ba da labarin yadda Isra’ila ta tashi daga ƙungiyar kabilu maras ƙarfi da mahukunta suke jagoranta zuwa masarauta, ta labaran Sama’ila, Shawulu da Dawuda matashi. Ba a san marubucinsa ba. Ya ƙunshi abubuwan da suka faru kimanin 1050–1011 K.H. A Littafi Mai Tsarki na Ibrananci, 1 da 2 Sama’ila asali littafi ɗaya ne.

    Sama’ila ya yi hidima tun yana yaro a wuri mai tsarki a Shilo, inda ake ajiye Akwatin Alkawari. Dole firistoci su sa fitilar wuri mai tsarki ta ci dukan dare. Kiran suna sau biyu yana nuna lokaci mai muhimmanci, kamar yadda yake da Ibrahim da Musa. A ƙarshe, an san Sama’ila a matsayin annabi “daga Dan har Beyersheba”, furcin gargajiya na dukan ƙasar, daga arewa zuwa kudu.

24. Rana ta 24

    Dawuda da Goliyat

    1 Sama’ila 17

    Rundunonin sun fuskanci juna a ƙetaren Kwarin Ela, kwari mai albarka mai nisan kimanin mil goma sha biyar a kudu maso yammacin Betlehem, a kan hanyar zuwa ƙasar Filistiyawa. A yaƙe-yaƙe na dā, ɓangarorin biyu wani lokaci sukan bar zaɓaɓɓun gwarzaye su yanke yaƙin don a rage hasara. Goliyat ya fito daga Gat, ɗaya daga cikin biranen Filistiyawa guda biyar. Majajjawa jakar fata ce a kan igiya biyu; idan aka juya ta aka saki, takan jefa dutse da ƙarfi mai kisa, kuma sojoji ma suna amfani da ita. Goliyat ya la’anci Dawuda da sunan allolinsa; babban allahn Filistiyawa shi ne Dagon. A lokacin Urushalima ba ta zama birnin Isra’ilawa ba tukuna.

25. Rana ta 25

    Dawuda ya ci Urushalima

    2 Sama’ila 5

    Game da littafin. 2 Sama’ila ya ba da labarin mulkin Dawuda bayan mutuwar Shawulu: yaƙin basasa, haɗa kan kabilu, yaƙe-yaƙe da maƙwabta, da kuma matsala a cikin iyalinsa. Ba a san marubucinsa ba. Ya ƙunshi kimanin 1011–971 K.H. A Littafi Mai Tsarki na Ibrananci, shi da 1 Sama’ila littafi ɗaya ne.

    Urushalima, wadda take hannun Yebusiyawa, a lokacin ƙaramin gari ne mai katanga, mai yiwuwa mai faɗin eka tara zuwa goma sha biyu. Tana kan iyaka tsakanin Yahuda da kabilun arewa, don haka ta zama hedkwata ta tsakiya wadda ba ta wani ɓangare ba, mai kāriya ta halitta da kuma ruwa. Ana muhawara kan yadda Dawuda ya ci ta: wata kalma da ba a saba gani ba, da ake yawan fassarawa “wuriyar ruwa”, tana iya nufin rami mai zurfi, ko kuma tana iya zama misali. Kwarin Refayim yana tsakanin Betlehem da Urushalima.

26. Rana ta 26

    Alkawarin Allah ga Dawuda

    2 Sama’ila 7

    Dawuda, wanda yanzu yake zaune a fada ta dutse da aka manne da katakon al’ul, ya so yă gina haikali na dindindin don Akwatin, wanda har yanzu ake ajiye shi a cikin tenti. Kafin nan wurin bauta shi ne Tabanakul, tenti mai tsarki da ake ɗauka daga wuri zuwa wuri. Babin yana wasa da kalmar “gida”: Dawuda ya so yă gina wa Allah gida (haikali), amma Allah ya yi wa Dawuda alkawarin gida (daular sarakuna). Sarakuna a Gabas ta Tsakiya ta dā ana yawan kiransu makiyaya, abin da ya dace da Dawuda, wanda dā makiyayi ne. Annabi Natan ya bayyana a nan karo na farko cikin uku a labarin Dawuda. Daga baya ɗan Dawuda, Solomon, zai gina Haikalin.

27. Rana ta 27

    Solomon ya keɓe Haikali

    1 Sarakuna 8

    Game da littafin. 1 Sarakuna ya bi mulkin Solomon, rabuwar masarautarsa zuwa Isra’ila a arewa da Yahuda a kudu bayan mutuwarsa a 931 K.H., da sarakunan da suka biyo baya har zuwa Ahab. Ba a san marubucinsa ba. Ya ƙunshi kimanin 973–853 K.H., lokacin da tsofaffin manyan ƙasashe, Masar, Assuriya da Hittiyawa, suka raunana.

    Da alama Solomon ya jira kusan shekara guda bayan an gama Haikalin don keɓewarsa ta faɗo a Bikin Tabanakul, bikin girbi na kaka. Firistoci suka shigar da Akwatin, wanda har zuwa lokacin ake ajiye shi a tenti, da sandunansa, kamar yadda doka ta umarta. Solomon ya yi addu’a da hannuwansa a ɗage zuwa sama. Taron mutane sun zo daga Lebo Hamat a arewa har zuwa Rafin Masar (Wadi al-Arish) a kudu.

28. Rana ta 28

    Masarautar ta rabu

    1 Sarakuna 12

    Bayan mutuwar Solomon, ɗansa Rehobowam, wanda ya yi mulki 931–913 K.H., ya tafi Shekem, tsohuwar cibiyar siyasa da addini ta kabilun arewa, don a karɓe shi a matsayin sarki. Arewa ta nemi sauƙi daga aikin tilas da nauyin harajin Solomon. “Kunamai” mai yiwuwa yana nufin bulala mai ƙaya ko ƙusoshi. Rehobowam ya aika Adoniram, shugaban aikin tilas, aka kuwa jajjefe shi da duwatsu. Sabon sarkin arewa, Yerobowam, ya kafa ’yan maruƙan zinariya a Betel, a kudancin masarautarsa, da kuma a Dan a can arewa, wurare biyu masu daɗaɗɗiyar al’adar addini; haƙa ƙasa a Dan ya gano dakalin wurin bauta, wato “masujada a kan tudu”.

29. Rana ta 29

    Iliya a Dutsen Karmel

    1 Sarakuna 18

    A lokacin fari, Ahab ya nemi ciyawa don yă rayar da dawakansa, kuma dawakai suna da muhimmanci: rubutun sarkin Assuriya Shalmaneser III ya ce Ahab ya kawo karusai kimanin 2,000 a Yaƙin Qarqar a 853 K.H. Dutsen Karmel, tsauni da ya kai har bakin Bahar Rum, an san shi da bautar Kan’aniyawa, kuma Ba’al shi ne allahn hadari na Kan’aniyawa, wanda ake ganin shi yake ba da ruwan sama. Kalmar Ibrananci don “yawo tsakanin” ra’ayoyi na mutanen tana nufin yin dingishi, mai yiwuwa kuma tana nuna rawar annabawan Ba’al. Ba’ar Iliya tana yi wa allolin da aka kwatanta da bukatun mutane izgili. Yezireyel yana da nisan kimanin mil goma sha bakwai daga Karmel.

30. Rana ta 30

    An warkar da Na’aman

    2 Sarakuna 5

    Game da littafin. 2 Sarakuna ya ci gaba da labarin masarautun nan biyu, Isra’ila a arewa da Yahuda a kudu, daga kimanin 853 K.H. zuwa faɗuwar Samariya a 722 K.H. da ta Urushalima a 586 K.H. Ba a san marubucinsa ba. Babobinsa na farko sun fi mai da hankali kan annabi Elisha.

    Na’aman shi ne shugaban rundunar Aram, maƙwabcin Isra’ila wanda sau da yawa abokin gābanta ne. “Kuturtarsa” mai yiwuwa ba cutar kuturta ta zamani (cutar Hansen) ba ce, amma wata cutar fata mai tsanani, tun da yake yana yawo cikin jama’a ba tare da hani ba. Mutane suna danganta allah da ƙasar yankinsa, don haka Na’aman ya roƙi ƙasar Isra’ila. Rimmon shi ne allahn hadari na Arameyawa, Ramman (“mai tsawa”); rubutun sunan a Ibrananci yana nufin “rumman”, mai yiwuwa wasan kalmomi na ba’a.

31. Rana ta 31

    Faɗuwar Samariya

    2 Sarakuna 17

    Hosheya, sarkin Isra’ila na ƙarshe, ya fara mulki wajen 732 K.H. a matsayin sarki mai biyan haraji ga Assuriya. Sa’ad da Shalmaneser V ya hau gadon sarautar Assuriya a 726 K.H., Hosheya ya daina biyan haraji ya kuma nemi taimakon Masar. Sarkin Masar da ake kira So yana da wuyar ganewa; masana suna ba da shawarar Osorkon IV, Piankhy, ko birnin Sais. Samariya ta faɗi a 722 K.H., ko da yake Sargon II, sarki na gaba, shi ma ya ce shi ne ya ci ta. Assuriya ta kwashe Isra’ilawa zuwa Hala, Gozan da Kogin Habor, inda rubuce-rubucen Assuriya suka lissafa sunayen Isra’ilawa, ta kuma zaunar da wasu al’ummai a sabon lardin Samariya. Waɗannan sababbin mazauna sun haɗa bautar Allahn Isra’ila da allolinsu, kamar Nergal.

32. Rana ta 32

    Urushalima ta faɗi a hannun Babilon

    2 Sarakuna 25

    Babiloniyawa sun gina tudun yaƙi a jikin katangar Urushalima suka huda katangarta. Sarki Zedekiya ya gudu da dare zuwa Kwarin Urdun amma aka kama shi aka kawo shi Ribla, sansanin yaƙin Nebukadnezzar, inda aka makantar da shi, hukunci da aka saba yi wa sarakuna masu tawaye. Nebuzaradan, wani shugaba da aka ambaci sunansa a wani rubutu na Babiloniyawa, ya ƙone manyan gine-gine, ya rushe katangu, ya kuma kwashe tagullar Haikali zuwa Babilon. Matalauta kaɗai aka bari su yi noma. Gedaliya, daga iyalin manyan ma’aikatan sarki, ya zama gwamna a Mizfa; wani hatimi da aka samu a Lakish ya tabbatar da babban matsayinsa. Bayan an kashe shi, mutane da yawa suka gudu zuwa Masar. Rubuce-rubucen Babiloniyawa sun lissafa abincin da ake ba wa Sarki Yehohiyacin a zaman bauta.

33. Rana ta 33

    Umarnin Sairus

    Ezra 1

    Game da littafin. Ezra ya ba da labarin yadda Yahudawan da aka kai bauta suka dawo daga Babilon zuwa Urushalima ƙarƙashin mulkin Farisa, suka sake gina Haikali, suka kuma yi ƙoƙari su kiyaye asalinsu a cikin maƙwabta masu cakuɗaɗɗen addini. Bisa al’ada Ezra marubucin Doka ne ya rubuta shi. Ya ƙunshi kimanin 538 zuwa 457 K.H., daga dawowa ta farko zuwa isowar Ezra kansa Urushalima.

    Sairus II na Farisa ya ci Babilon a 539 K.H. Ba kamar Assuriyawa da Babiloniyawa ba, waɗanda suke warwatsa al’ummai da suka ci, Farisawa sun bar waɗanda aka kai bauta su koma gida, suna sa rai za su sami biyayya da haraji a madadin haka. Ya yi irin wannan sanarwa ga Babiloniyawa game da allahnsu Marduk. Yahudawa da yawa sun zauna a Babilon suka taimaki waɗanda suka tafi. Sheshbazzar, gwamnan da Farisa ta naɗa, ya komo da kayayyakin Haikali waɗanda Nebukadnezzar ya kwashe.

34. Rana ta 34

    Binciken Nehemiya da dare

    Nehemiya 2

    Game da littafin. Nehemiya ya ba da labarin yadda mai riƙe kwaf na sarkin Farisa ya zo Urushalima don yă sake gina katangunta duk da hamayyar mutanen wurin, ya kuma magance matsalolin tattalin arziki da na addini. Bisa al’ada Ezra ne ya rubuta littafin. Ya ƙunshi kimanin 445 zuwa bayan 432 K.H., daga shekara ta ashirin zuwa ta talatin da biyu ta mulkin Artazerzes I.

    Bai kamata bawan sarki yă nuna baƙin ciki a gaban sarki ba, kuma Artazerzes dā ya dakatar da sake gina Urushalima, don haka Nehemiya ya ji tsoro. Mai yiwuwa sarkin ya ga shirin a matsayin hanyar tabbatar da lardin da ba ya da kwanciyar hankali. Sanballat, babban mai hamayya, mai yiwuwa ya fito daga Bet-Horon a arewa maso yammacin Urushalima; wata takarda da aka samu a Masar ta nuna cewa daga baya ya zama gwamnan Samariya. Nehemiya ya binciki katangun kudu a asirce da dare.

35. Rana ta 35

    Zaɓin Esta mai haɗari

    Esta 4

    Game da littafin. Labarin Esta yana faruwa a Shusha, hedkwatar Farisa, ƙarƙashin Sarki Zerzes (486–465 K.H.), cikin Yahudawan da suka zauna a gabas bayan waɗansu sun koma Yahudiya. Wata mace Bayahudiya ta zama sarauniya ta kuma taimaka wajen ceton mutanenta daga hallaka; littafin ya bayyana asalin Bikin Furim. Ba a san marubucinsa ba.

    Makokin Mordekai a gaban jama’a ya nuna baƙin ciki mai tsanani, kuma ba wanda yake sanye da tufafin makoki da zai iya shiga ƙofar fada. Bisa dokokin fada, duk wanda ya zo gaban sarki ba tare da an kira shi ba za a iya kashe shi, kuma ba a kira Esta ba har kwana talatin. Ta roƙi Yahudawa su yi azumi kwana uku ba abinci ba ruwa, fiye da azumin kwana ɗaya da aka saba. Ba a ambaci sunan Allah a wannan babi ba.

36. Rana ta 36

    Ayuba da hasararsa

    Ayuba 1

    Game da littafin. Ayuba tunani ne a cikin waƙa game da wahala, wanda yake tambayar ra’ayin cewa nagarta koyaushe takan kawo wadata. Ba a san marubucinsa da lokacinsa ba. Labarin yana faruwa a farkon zamani, a zamanin manyan kakanni, mai yiwuwa a Edom: dukiyar Ayuba garkuna ce da bayi, yakan miƙa hadayu domin iyalinsa da kansa, kuma ransa ya yi tsawo ƙwarai.

    Kalmomin farko na labarin suna iya buɗe misali ko tarihi. Ƙasar Uz tana gabashin Urdun, ko a Edom a kudu ko a Aram a arewa, don haka Ayuba ba Ba’isra’ile ba ne. Lambobi cikakku kamar bakwai da uku suna nuna cikakkiyar albarka. Sabenawa a lokacin mahara ne na hamada. Yage riga da aske kai alamun baƙin ciki ne da aka saba.

37. Rana ta 37

    Ubangiji ya amsa daga cikin guguwa

    Ayuba 38

    Bayan dogon muhawara da abokansa, a ƙarshe Allah ya amsa wa Ayuba, yana magana daga cikin guguwa; a Tsohon Alkawari hadari sukan raka kasancewar Allah. Ya yi jerin tambayoyi masu yawa game da halitta. Taurarin safe suna waƙa kamar mutane tare da halittun sama. An nuna teku kamar wata halitta mai haɗari da aka kulle a bayan ƙofofi. Dusar ƙanƙara da ƙanƙara suna jira a ɗakunan ajiya na sama, iskar gabas kuma tana hurawa da zafi daga hamada. Kalmomi biyu da ake yawan fassarawa “zuciya” da “hankali” mai yiwuwa suna nufin “ibis” (wani tsuntsu) da “zakara”: Masarawa sun ɗauka ibis ya san lokacin da Kogin Nilu zai cika, rabbai na baya kuma sun ɗauka zakara yana iya hasashen ruwan sama.

38. Rana ta 38

    Hanyoyi biyu na rayuwa

    Zabura 1

    Game da littafin. Zabura tarin waƙoƙi da addu’o’i ne da ake amfani da su a bautar Isra’ila: yabo, kuka, godiya da hikima. Kusan rabinsu ana danganta su da Dawuda; sauran kuma sun fito daga marubuta dabam-dabam. Mawaƙa sun rubuta su cikin ƙarnoni masu yawa, kuma masu tsara littafi sannu a hankali suka tattara ƙananan tarin cikin littattafai biyar, aikin da mai yiwuwa aka gama bayan zaman bauta a Babilon.

    An sa Zabura 1 da 2 a farko don su gabatar da dukan littafin. Zabura 1 zabura ce ta hikima wadda take bambanta hanyoyi biyu na rayuwa. Kalmarta ta farko, Ibrananci ashrey (wane irin farin ciki), ta bayyana sau ashirin da shida a Zabura; ta bambanta da barak, kalmar da aka saba amfani da ita don albarka. Kalmar torah tana nufin umarni ko koyarwa, ba doka kaɗai ba. An bambanta itace mai yalwar ruwa mai ba da ’ya’ya da ƙaiƙayi da iska take kwashewa.

39. Rana ta 39

    Ubangiji makiyayi ne

    Zabura 23

    A Gabas ta Tsakiya ta dā ana yawan kiran sarakuna da masu mulki makiyayan mutanensu, don haka wannan zabura ta yi amfani da sananniyar kwatanci. Makiyayi yakan bar tumakinsa su kwanta bayan sun ƙoshi, ya kuma nemi rafuffuka masu natsuwa, tun da yake tumaki suna shan ruwa marar motsi kaɗai. Kulkinsa da sandarsa kayan aiki ne na korar namomin jeji da sauran haɗari. Sa’an nan yanayin ya koma ga liyafa. Mai masaukin baƙi yakan girmama baƙinsa ya wartsakar da su ta wurin shafa musu mai a kai, kuma a nan abokan gāba kallo kawai za su iya yi. Zabura 23 zuwa 28 suna da jigogi iri ɗaya: shiryarwa, alherin Allah da zama a gidan Allah.

40. Rana ta 40

    Addu’a don zuciya mai tsabta

    Zabura 51

    Wannan kuka yana furta laifi yana kuma roƙon jinƙai. Kanunsa ya danganta shi da Dawuda bayan abubuwan da aka faɗa a 2 Sama’ila 11. Sa’ad da mai zabura ya ce ya yi wa Allah kaɗai zunubi, wannan salon magana ne mai ƙarfi, tun da yake waɗansu ma sun sha wahala. Hizzob ƙaramin tsiro ne da ake amfani da shi don yayyafawa a ibadodin tsarkakewa, kamar a Bikin Ƙetarewa na farko. Furcin game da zub da jini yana iya haɗa da kowane babban rashin adalci, ba kisankai kaɗai ba. Layukan ƙarshe game da sake gina katangun Urushalima mai yiwuwa an ƙara su bayan zaman bauta, sa’ad da dukan al’umma suke yin wannan zabura a matsayin addu’arsu.

41. Rana ta 41

    A bakin kogunan Babilon

    Zabura 137

    Wannan zabura ta fito ne daga zaman bauta a Babilon, bayan an hallaka Urushalima. Waƙoƙin Urushalima suna da nasaba da farin cikin rayuwa a ƙasar, don haka sa’ad da masu kama su suka bukaci waɗanda aka kai bauta su rera su, baƙin ciki ya hana su, sai suka rataye garayunsu a kan itatuwa. Mai zabura ya yi alkawari ba zai taɓa manta da Urushalima ba. Layukan ƙarshe masu ɗaci an nufe su ne ga Edom, maƙwabcin Yahuda kuma daɗaɗɗen abokin hamayyarta. A kwanakin ƙarshe na Yahuda, Edomawa sun ba da mutanen Yahuda ga Babiloniyawa suka kuma yi murna da faɗuwar Urushalima. Irin wannan addu’ar ramuwa ana kiranta la’ana (imprecation); har masu karatu na dā ma sun ga abin ban mamaki ne.

42. Rana ta 42

    Darasin farko na uba

    Karin Magana 1

    Game da littafin. Karin Magana tarin maganganu ne na hikima, shawarwari da gargaɗi don rayuwar yau da kullum na Isra’ila ta dā. Ana danganta maganganu da yawa da Solomon, amma an ambaci sunayen waɗansu marubuta ma. An rubuta littafin aka kuma tattara shi cikin ƙarnoni da dama, tun daga mulkin Solomon (971–931 K.H.) har zuwa aƙalla mulkin Hezekiya (728–686 K.H.). Yawancinsa an nufe shi ga saurayi da yake fara rayuwa.

    Kamar sauran rubuce-rubucen hikima na Gabas ta Tsakiya ta dā, babobin farko koyarwar uba ce ga ɗansa. Ibrananci khidoth yana nufin kacici-kacici da suke bukatar fassara. An kwatanta hikima kamar mace da take kira a tituna; kalmar Ibrananci don hikima, khokmah, ta mace ce. Irin mutane uku suna ƙin ta: marasa wayo (pethim), wawaye (kesilim) da masu ba’a (latsonim). Sheol shi ne sunan Ibrananci na wurin matattu.

43. Rana ta 43

    Kowane abu yana da lokacinsa

    Mai Hadishi 3

    Game da littafin. Mai Hadishi yana tunani a kan ma’anar rayuwa da jin daɗinta. Mai magana a cikinsa, Malami (Ibrananci Qoheleth, wanda yake tara taro), an kwatanta shi a matsayin sarki kuma ɗan Dawuda, abin da yake nuna Solomon; wani mai tsara littafi ya kewaye maganarsa da nasa kalmomi. Bisa al’ada ana sa littafin a zamanin mulkin Solomon (971–931 K.H.). Babbar kalmarsa, hebel, tana nufin tururi ko numfashi.

    Wata sananniyar waƙa ta lissafa ayyuka biyu-biyu masu gāba da juna, kowanne da lokacinsa. Shuka da girbi suna bin kakar shekara ta halitta. A Isra’ila ta dā lokacin kisa yana nufin yaƙi da hukuncin kisa, kuma yage tufafi alamar makoki ce da aka saba. Kotun da aka ambata daga baya a zahiri “wurin shari’a” ne: dattawa ne suke sauraron shari’o’in wurin a ƙofofin birni.

44. Rana ta 44

    Wahayin Ishaya a Haikali

    Ishaya 6

    Game da littafin. Ishaya ya tattara saƙonnin annabi Ishaya, wanda bisa al’ada ake ɗauka shi ne marubucinsa, wanda ya yi magana a Urushalima daga kimanin 740 zuwa 685 K.H. Ya gargaɗi Yahuda game da hukunci mai zuwa ya kuma ba da bege ga ragowar da za su tsira. Lokacin shi ne tashin Assuriya, wadda ta ci masarautar arewa ta Isra’ila ta kuma yi wa Yahuda barazana.

    Sa’ad da Sarki Uzziya ya mutu, wajen 740 K.H., Assuriya tana sake faɗaɗa. Masana suna muhawara ko wannan wahayi kiran Ishaya na farko ne, da aka sa a nan saboda tsarin rubutu, ko kuma wani aiki na baya da aka ba shi. Serafofi halittun sama ne da aka ambata a nan kaɗai; sunansu mai yiwuwa yana da nasaba da wuta. Kiran serafofi ba shi da fi’ili a Ibrananci, don haka yana iya nufin duniya ta cika da ɗaukakar Allah yanzu ko kuma za ta cika.

45. Rana ta 45

    Ta’aziyya ga waɗanda aka kai bauta

    Ishaya 40

    Wannan babi ya buɗe babban sashe na ƙarshe na Ishaya, babi 40 zuwa 66, wanda bayansa shi ne zaman bauta a Babilon. Kwatancin babbar hanya ta cikin hamada ya juya na babi 35, inda mutane suke tafiya zuwa Sihiyona; a nan Ubangiji ne yake zuwa wurin mutanensa. Lebanon tana da daraja saboda kurminta da namomin jejinta. Kalmar da aka fassara “dukan duniya” a zahiri tana nufin bakin teku ko tsibirai. Waƙar tana yi wa gumaka ba’a, waɗanda dole a gina su da kyau don kada su faɗi. Babiloniyawa da Masarawa sun gaskata sosai cewa rana, wata da taurari alloli ne; wannan babi ya nuna su a matsayin halittu. Kwatancin tashi da fikafikai kamar gaggafa yana tuna da fitowa daga Masar.

46. Rana ta 46

    Bawa mai shan wahala

    Ishaya 53

    Wannan waƙa game da bawan Ubangiji ta fara ne kusa da ƙarshen babi 52. Masu fassara suna muhawara game da wanda yake magana a nan: ragowar Isra’ila masu aminci, ko annabin tare da mutanensa. An kwatanta bawan kamar ɗan tsiro mai rauni a busasshiyar ƙasa, ba tare da darajar sarauta ba. Murƙushewa, dūka da bulala hukunce-hukunce ne na laifi. Ibrananci shalom, wanda ake yawan fassarawa “salama”, yana nufin cikakkiyar lafiyar jiki, hankali da dangantaka. A Isra’ila, mutuwa a tsakiyar rayuwa ana ganin ta alamar hukunci ce, yayin da zuriya mai yawa da tsawon rai lada ne na rayuwa mai hikima. Layin jana’izar a zahiri ya ce “tare da masu arziki a mutuwarsa”.

47. Rana ta 47

    Kiran Irmiya

    Irmiya 1

    Game da littafin. Irmiya ya tattara saƙonnin annabin da ya gargaɗi Yahuda game da hallaka mai zuwa a shekarunta na ƙarshe. Abin da yake ciki ya fito daga Irmiya kansa, kuma mai yiwuwa marubucinsa Baruk ne ya rubuta shi. Ya ƙunshi kimanin 627 zuwa 580 K.H.: shekarun ƙarshe na masarautar, hallaka Urushalima da Babiloniyawa suka yi, da shekarun farko na zaman bauta.

    Mai yiwuwa Irmiya matashi ne sa’ad da aka kira shi. Jerin sarakuna na farko bai ambaci Yehoyahaz da Yehohiyacin ba, waɗanda kowannensu ya yi mulki ƙasa da wata uku. Reshen almon wasan kalmomi ne na Ibrananci: almon (shaqed), itace na farko da yake yin fure, yana kama da sautin kalmar lura (shoqed). Babilon tana daidai gabashin Yahuda, amma saboda hamadar da take tsakaninsu rundunoninta sukan zo daga arewa.

48. Rana ta 48

    Wasiƙa zuwa ga waɗanda aka kai bauta

    Irmiya 29

    Wannan wasiƙa ta tafi ga mutanen Yahuda da aka kai Babilon a 597 K.H. Tun da yake waɗanda aka kai bauta suna zaune a ƙauyuka a warwatse, mai yiwuwa an karanta ta da babbar murya daga wuri zuwa wuri. Gāba da annabawan da suke alkawarin dawowa da sauri, Irmiya ya faɗa wa waɗanda aka kai bauta su gina gidaje, su yi lambuna, su yi iyali, su kuma nemi lafiyar garuruwan Babilon inda suke zama, domin zaman bautar zai ɗauki shekaru saba’in, kamar yadda ya faɗa a dā. An ambaci annabawa biyu cikin waɗanda aka kai bauta a matsayin maƙaryata. Sa’an nan wani annabi a Babilon mai suna Shemahiya ya rubuta wa firist Zefaniya a Urushalima, yana roƙonsa yă ɗauki mataki a kan Irmiya. Zefaniya ya nuna wa Irmiya wasiƙar, shi kuma ya amsa da wasiƙa, ta haka saƙonni suka yi tafiya ta ɓangarorin biyu.

49. Rana ta 49

    Urushalima, birni na kaɗaici

    Makoki 1

    Game da littafin. Makoki tarin waƙoƙi biyar ne na makoki a kan hallaka Urushalima da Babiloniyawa suka yi wajen 586 K.H. Ba a ambaci sunan marubucinsa ba; mai yiwuwa Irmiya ne. Waƙoƙi huɗu na farko an tsara su bisa haruffa: kowane baiti yana farawa da harafi na gaba na haruffan Ibrananci guda ashirin da biyu, abin da yake ɓacewa a fassara.

    An kwatanta Urushalima kamar gimbiya wadda ta zama baiwa. “Masoyanta” mai yiwuwa allolin haihuwa ne, Ba’al da Ashera, “abokanta” kuma ƙawayenta ne kamar Masar, wadda ta kasa taimako. An kwashe mutane bauta sau da dama: a 605, 597, 586 da 581 K.H. Sihiyona sunan Urushalima ne na waƙa. Kewayewar ta ɗauki daga Janairu 588 zuwa Yuli 586 K.H., kuma mutane da yawa sun mutu da yunwa.

50. Rana ta 50

    Kwarin ƙasusuwa busassu

    Ezekiyel 37

    Game da littafin. An kai Ezekiyel Babilon tare da waɗansu manyan mutanen Yahuda a 597 K.H., ya kuma fara ganin wahayi a can a 593 K.H., yana da shekara talatin. Littafinsa, wanda ake sa wa kimanin 593 zuwa 571 K.H., ya yi gargaɗi game da hukunci kafin faɗuwar Urushalima a 586 K.H. ya kuma ba da bege na maidowa bayan haka.

    Ƙasusuwan da suka warwatse, suka bushe sarai, suna kwatanta waɗanda aka kai bauta, waɗanda suka ji cewa begensu ya mutu. Kalmar Ibrananci ruach tana iya nufin numfashi, iska ko ruhu, kuma babin yana wasa da dukan ma’anoni ukun. Rabi na biyu aiki ne na alama: annabin ya haɗa sanduna biyu su zama ɗaya don yă kwatanta sake haɗuwar masarautun arewa da kudu, waɗanda suka rabu bayan mutuwar Solomon.

51. Rana ta 51

    Daniyel a fadar Babilon

    Daniyel 1

    Game da littafin. Daniyel ya ba da labarin Yahudawan da aka kama, waɗanda suka yi hidima a fadar sarki a Babilon, ya kuma rubuta wahayoyi game da nan gaba. Bisa al’ada Daniyel kansa ne ya rubuta shi; masana ba su yarda da juna ba game da lokacin da littafin ya kai siffarsa ta ƙarshe. Labaransa sun ƙunshi kimanin 605 zuwa 535 K.H., daga waɗanda aka fara kaiwa bauta zuwa lokacin umarnin Sairus da ya bar Yahudawa su koma.

    A 605 K.H. Nebukadnezzar ya kwashe samarin iyalin sarautar Yahuda zuwa Babilon. Ibrananci saris, wanda ake yawan fassarawa “bābā”, a nan mai yiwuwa yana nufin manyan ma’aikatan fada. Horonsu ya ƙunshi manyan rubuce-rubucen Babilon, a wani harshe na waje. Sababbin sunayensu sun girmama allolin Babilon: Daniyel (Allah ne alƙalina) ya zama Belteshazar (Bel yana kāre ransa). Abincin sarki mai yiwuwa ya haɗa da naman alade, kuma an miƙa shi ga gumaka.

52. Rana ta 52

    Daniyel a cikin ramin zakoki

    Daniyel 6

    Ma’aikatan larduna suna kai rahoto ga manyan shugabanni uku, waɗanda dole su kāre sarki daga tawaye. Daniyel, wanda a lokacin yake da kimanin shekara tamanin, za a sa shi bisa dukan daular. An san dokokin sarakunan Farisa da cewa ba a iya canja su, kamar yadda littafin Esta ma ya nuna. Daniyel ya yi addu’a yana fuskantar Urushalima ko da yake Haikalin ya zama kufai. Hatimce ramin da hatimin sarki da na manyansa yana nufin ba wanda zai iya buɗe shi a asirce. Layin ƙarshe ana iya karanta shi kuma “Dariyus, wato Sairus na Farisa”, tun da yake “da” yakan ɗauki wannan ma’ana a Aramiyanci, harshen wannan sashe na Daniyel; mutane da yawa suna ganin sunayen biyu suna nufin mutum ɗaya ne.

53. Rana ta 53

    Allah kamar mahaifi mai ƙauna

    Hosiya 11

    Game da littafin. Hosiya ya yi wa’azi a masarautar arewa ta Isra’ila daga kimanin 760 K.H. har ɗan lokaci kaɗan kafin Assuriya ta hallaka ta a 722 K.H. Ya fara a ƙarshen mulkin Yerobowam II mai wadata; a cikin shekaru talatin na gaba sarakuna shida suka yi mulki, aka kashe huɗu daga cikinsu. Aurensa da mace marar aminci, Gomer, yana kwatanta bautar da Isra’ila take yi wa allolin Kan’aniyawa.

    Waƙar ta kwatanta Allah kamar mahaifi da yake koya wa ƙaramin yaro, Isra’ila, tafiya, tun daga lokacin fitowa daga Masar. Ƙarƙashin doka, ɗa mai tawaye za a iya kashe shi. Adma da Zeboyim birane ne kusa da Sodom da Gomorra waɗanda aka hallaka tare da su. A tunanin Ibraniyawa zuciya ita ce cibiyar tunani da nufi, ba ta ji kaɗai ba. Ubangiji yana ruri kamar zaki ya bayyana a Amos ma.

54. Rana ta 54

    Bari adalci ya gudana

    Amos 5

    Game da littafin. Amos, makiyayi daga Tekowa a Yahuda wanda ba annabi ne na sana’a ba, ya tafi arewa don yă yi wa’azi a wurin bauta na Betel wajen 755 K.H., ƙarƙashin Yerobowam II. A lokacin wadata, masu arziki sun ƙara arziki yayin da ake zaluntar matalauta, kuma ana haɗa bautar Ubangiji da bautar allolin wurin.

    Ya fara da qinah, waƙar jana’iza ta Ibrananci mai bugun 3+2, kamar dai Isra’ila ta riga ta mutu. Betel, Gilgal da Beyersheba wuraren bauta ne da suke da nasaba da manyan kakanni; layin game da Gilgal wasan sauti ne a Ibrananci. Talakawa suna gini da tubalin laka, don haka gidajen sassaƙaƙƙun duwatsu alamar masu arziki ne. Al’umman maƙwabta suna bauta wa taurarin Kaza da ’Ya’yanta da Mai Farauta da Kare kamar alloli. Rafuffukan lokaci-lokaci a wurare masu bushewa suna da ruwa a lokacin damina kaɗai.

55. Rana ta 55

    Ninebe ta saurara

    Yunana 3

    Game da littafin. Yunana ya ba da labarin wani annabi daga masarautar arewa ta Isra’ila da aka aika don yă gargaɗi Ninebe, babban birnin Assuriya. Ba a san marubucinsa ba. Labarin yana faruwa wajen 755 K.H., a mulkin Yerobowam II, lokacin da ikon Assuriya ya raunana na ɗan lokaci. Daga baya Assuriya ta hallaka Isra’ila a 722 K.H., Babilon kuma ta hallaka Ninebe a 612 K.H.

    Ninebe babban birni ne mai muhimmanci na Daular Assuriya. Bayanin cewa sai an ɗauki kwana uku a zaga ta duka yana iya nufin lokacin da Yunana yake bukata don yă yaɗa saƙonsa, ko kuma yana iya haɗa da ƙauyukan da suke kewaye. Azumi da zama cikin tsummoki da toka alamun makoki ne, kuma da alama Assuriyawa ma suna da irin wannan al’ada. Sa dabbobi cikin azumin ya nuna cewa al’amarin ya kai matuƙar gaggawa.

56. Rana ta 56

    Abin da Ubangiji yake bukata

    Mika 6

    Game da littafin. Mika ya yi annabci a Yahuda ƙarƙashin Sarakuna Yotam, Ahaz da Hezekiya, kimanin 735 zuwa 686 K.H., yayin da Assuriya ta hallaka masarautar arewa ta kuma yi wa Urushalima barazana. Ya yi Allah wadai da cin hanci da zaluntar matalauta a Samariya da Urushalima duka, ya kuma yi magana game da maidowa a nan gaba.

    An tsara babin kamar shari’a a kotu. An kira duwatsu da tuddai a matsayin shaidu, kamar yadda ake kiran alloli a sauran yarjejeniyoyin Gabas ta Tsakiya ta dā. Shittim, a gabashin Urdun, shi ne sansanin ƙarshe na Isra’ila kafin su haye zuwa Gilgal. Manyan kalmomin Ibrananci su ne mishpat (adalci) da khesed (ƙauna mai aminci). Omri da Ahab sun kafa daular sarakuna a arewa (885–841 K.H.).

57. Rana ta 57

    Ku sake gina gidan

    Haggai 1

    Game da littafin. Haggai yana ɗauke da saƙonni huɗu da aka bayar a Urushalima a 520 K.H., shekara ta biyu ta mulkin sarkin Farisa Dariyus I. Suna cikin annabce-annabcen da aka fi sa musu ainihin rana a Tsohon Alkawari. Kusan shekaru ashirin bayan waɗanda aka kai bauta na farko sun dawo, Haikalin yana nan a kufai. Haggai ya ƙarfafa mutane su sake gina shi; an gama shi a 515 K.H.

    Zerubbabel shi ne gwamnan Yahuda da Farisa ta naɗa, Yoshuwa kuma shi ne babban firist. Fari da rashin girbi sun raunana tattalin arzikin Yahuda. Gidajen mutanen da aka manne da katako sun bambanta da Haikalin da ya zama kufai. Itatuwan wurin ba za su iya isa aikin ginin ba. A Ibrananci, “fari” (khoreb) yana kama da “kufai” (khareb).

58. Rana ta 58

    Wutar mai tace ƙarfe

    Malaki 3

    Game da littafin. Malaki ya yi wa’azi ga Yahudawa a lardin Yahudiya na Farisa, mai yiwuwa a cikin shekarun 400 K.H., bayan an sake gina Haikali. Firistoci ba sa kula, bauta ba da zuciya ɗaya ake yi ba, kuma mutane da yawa suna ganin Allah ya kasa taimakonsu. An gina littafin kamar jerin muhawara tsakanin Allah da mutane.

    A Ibrananci “manzona” shi ne malaki, daidai da sunan Malaki. Kwatancin wuta da sabulu sun fito daga tace ƙarfe da kuma wanki; sabulu mai ƙarfi wani abin wanki ne mai gishirin alkali da aka yi daga tsire-tsire. Masu sihiri suna yin sihiri ko duba don riba. “Littafin tarihi” yana tuna da al’adar Farisawa ta rubuta sunaye da abubuwan da suka faru. Zakka ita ce kashi ɗaya cikin goma na girbi da garkuna, da ake bayarwa don Lawiyawa da firistoci kuma, kowace shekara ta uku, don matalauta; a zamanin Malaki ana kawo ta ɗakunan ajiya na Haikali.

59. Rana ta 59

    Masana daga gabas

    Mattiyu 2

    Game da littafin. Mattiyu ɗaya ne daga cikin Bisharu huɗu, waɗanda suke ba da labarin rayuwa, koyarwa, mutuwa da tashin Yesu daga matattu. Bisa al’ada Mattiyu ne ya rubuta shi, wanda ake kira Lawi kuma, ɗaya daga cikin manzanni goma sha biyu; mai yiwuwa an rubuta shi tsakanin 65 da 80 B.H. Da alama an rubuta shi ne don Kiristoci Yahudawa da suke ƙoƙarin fahimtar dangantakar bangaskiyarsu da addinin Yahudanci.

    Masanan suna lura da taurari, don haka mai yiwuwa masu duba taurari ne, wataƙila daga ƙasar Babilon, inda Yahudawa da yawa suke zaune. Hiridus Babba ya mallaki Galili, Yahudiya da Samariya (37–4 K.H.) a matsayin amintaccen abokin Roma, sananne saboda gine-gine da kuma kashe ’yan iyalinsa. Al’ada ta ƙirga masana uku daga kyautai uku; nassin bai ba da adadi ba. Bayan mutuwar Hiridus aka raba masarautarsa tsakanin ’ya’yansa maza.

60. Rana ta 60

    Farkon Huɗuba a Kan Dutse

    Mattiyu 5

    Huɗuba a Kan Dutse ita ce ta farko cikin manyan sassa biyar na koyarwa a Mattiyu. Furcin “za a yi musu ta’aziyya” yana amfani da siffar fi’ilin da ba a ambaci mai aikatawa ba, hanyar Yahudawa ta maganar ayyukan Allah ba tare da ambaton sunan Allah ba. “Duniya” ana iya fassarawa “ƙasar” kuma, tana tuna da ƙasar da aka yi wa Ibrahim alkawari. Ana amfani da gishiri don adana abinci, don ba shi ɗanɗano, da kuma wajen yin alkawari. Raka zagi ne na Aramiyanci mai ma’ana kusan “kai marar kome”. Kalmar jahannama, Gehenna, ta fito daga wani kwari a wajen Urushalima inda waɗansu sarakunan Yahuda suka miƙa mutane hadaya ta wuta. Aikin tilas ga sojojin Roma wani ɓangare ne na wulaƙancin mulkin mamaya.

61. Rana ta 61

    Misalai a bakin tafki

    Mattiyu 13

    Wannan shi ne babban sashe na uku na koyarwa a Mattiyu. Yesu yana koyarwa da misalai (Girkanci parabole, kwatanci): gajerun labarai da suke sa wani abin yau da kullum kusa da wata gaskiya game da Mulkin Allah. Misali yawanci yana dogara a kan babban batu guda, don haka ba kowane ɗan bayani ne yake da ɓoyayyiyar ma’ana ba. Ciyayin da suke cikin alkama mai yiwuwa wani irin ciyawa ne mai suna darnel, wanda yake kama da alkama kusan sarai har sai ya nuna; shuka shi a gonar wani laifi ne da ake hukuntawa. Mutane suna binne kayayyaki masu daraja a gonaki don su ɓoye su daga ɓarayi da sojoji. A Nazaret, an san Yesu a matsayin ɗan mai sana’a, kalmar da take nufin wanda yake aiki da katako, ƙarfe, ko dutse.

62. Rana ta 62

    Farkon labari mai daɗi

    Markus 1

    Game da littafin. Gaba ɗaya an yarda cewa Markus ita ce Bishara ta farko. Bisa al’adar ikkilisiya ta farko, Yohanna Markus ya rubuta abubuwan da manzo Bitrus ya tuna bisa roƙon ikkilisiya a Roma bayan mutuwar Bitrus. Mai yiwuwa an rubuta shi a ƙarshen shekarun 60 B.H., yayin da Kiristoci suke fuskantar tsanani, hallaka Urushalima kuma ta yi kusa.

    Almasihu (Ibrananci mashiakh) da Kiristi (Girkanci christos) duka suna nufin shafaffe; ana shafa wa sarakuna, firistoci da annabawa mai. Yohanna Mai Baftisma yana aiki a hamada kusa da Urdun, a arewacin Tekun Gishiri, sanye kamar annabi Iliya yana kuma cin fāri, wanda Doka ta yarda a ci. Galili, wadda Hiridus Antifas yake mulki, tana da faɗin kimanin mil 40 da 25 (kilomita 65 da 40). Kuturta ta ƙunshi cututtukan fata da yawa kuma tana nufin a ware mutum.

63. Rana ta 63

    A gaban Bilatus da kuma a Golgota

    Markus 15

    Shari’o’in Romawa yawanci suna farawa da asuba. Babbar majalisar Yahudawa ba za ta iya zartar da hukuncin kisa ba, don haka suka kawo Yesu wurin Buntus Bilatus, gwamnan Roma na Yahudiya daga 26 zuwa 36 B.H., wanda yawanci yake zama a Kaisariya amma ya zo Urushalima don Bikin Ƙetarewa. Bulala da madaurin fata masu ƙarfe ko ƙashi a ƙarshensu tana zuwa kafin gicciyewa, kuma ita kanta tana iya kisa. Wanda aka yanke wa hukunci yawanci yakan ɗauki katakon gicciye na ƙetare; Siman ya fito daga Sairin a Arewacin Afirka. Golgota Aramiyanci ne don Wurin Ƙoƙon Kai (a Latin calvaria, daga nan Calvary) kuma yana wajen katangun birnin. Kukan Yesu Eloi Aramiyanci ne, kuma sautinsa ya sa waɗansu suka ɗauka yana kiran Iliya ne.

64. Rana ta 64

    An haife shi a Betlehem

    Luka 2

    Game da littafin. Bisharar Luka, wadda take ci gaba a Ayyukan Manzanni, tana nufin ta ba da labarin rayuwar Yesu dalla-dalla bisa tsari. Bisa al’ada marubucinta shi ne Luka, likita kuma abokin tafiyar Bulus a wani lokaci. Mai yiwuwa an rubuta ta wajen 59–63 B.H., lokacin da Bulus yake ɗaure a Roma, ko kuma a 70–90 B.H., tana dogara ga Markus. Tana farawa da gabatarwa ta ladabi irin ta salon Girkawa da Romawa.

    Augustus ya mallaki Roma daga 27 K.H. zuwa 14 B.H.; ƙidaya tana rubuta sunayen mutane don haraji. An haifi Yesu wajen 6–4 K.H., kafin Hiridus Babba ya mutu. Betlehem ƙaramin ƙauye ne mai nisan mil biyar a kudancin Urushalima. Kalmar da ake yawan fassarawa masauƙi mai yiwuwa tana nufin ɗakin baƙi ko wurin kwanan matafiya. Hadayar tsuntsaye biyu da iyalin suka bayar ita ce Doka ta sa wa iyalai matalauta bayan haihuwa.

65. Rana ta 65

    Abin da ya ɓata aka same shi

    Luka 15

    Ana raina masu karɓar haraji a matsayin wakilan Roma da aka san su da cin hanci. Tumaki ɗari matsakaicin garke ne ga makiyayi mai matsakaicin arziki. Kuɗi goma na azurfa mai yiwuwa ɓangare ne na sadakin wata mace, kuma gidaje suna da duhu, da shimfiɗar ƙasa ko dutse. Ɗa yă nemi gādonsa da wuri babban cin mutunci ne, kuma ɓata dukiyar iyali cikin Al’ummai a ƙasa mai nisa abin kunya ne. Aladu dabbobi ne marasa tsabta bisa dokar Yahudawa. Maigida mai mutunci ba ya gudu. Riga mafi kyau, zobe, da ɗan maraƙi mai ƙiba suna nuna ɗan a matsayin ɗan gida mai daraja.

66. Rana ta 66

    Hanyar zuwa Emmawus

    Luka 24

    Mai yiwuwa an rufe ƙofar kabarin da babban dutse mai zagaye da ake mirginawa a kan hanya. Yesu ya tashi a rana ta uku bisa yadda aka saba ƙirgawa, Jumma’a ita ce rana ta farko. Kiliyobas da abokinsa, wataƙila matarsa, ba a san su a wani wuri ba; mai yiwuwa suna komawa gida ne bayan Bikin Ƙetarewa. Romawa suna gicciye mutane a wuraren jama’a masu cunkoso don gargaɗi, don haka ya zama kamar ba zai yiwu ba cewa wani mahajjaci bai ji ba. Karimcin Gabas ta Tsakiya ya bukaci a ba wa baƙo abinci da wurin kwana. Doka, Annabawa, da Zabura su ne sassa uku na Nassosin Ibraniyawa. Bayan haka almajiran sun ci gaba da bauta a Haikali a matsayin Yahudawa.

67. Rana ta 67

    Kalman da shaidar Yohanna

    Yohanna 1

    Game da littafin. Bisharar Yohanna, Bishara ta huɗu, an rubuta ta ne don masu karatu su gaskata da Yesu a matsayin Almasihu da Ɗan Allah. Bisa al’ada ta fito daga almajirin da Yesu yake ƙauna, wanda aka ce shi ne Yohanna ɗan Zebedi, wanda ya rubuta a ƙarshen rayuwarsa wajen 90 B.H., mai yiwuwa a Afisa, lokacin da mabiyan Yesu a can suke rikici da majami’un wurin.

    Kalmar Girkanci logos (kalma) tana da ma’ana mai zurfi: ga masu tunanin Girka, hankali ne da yake tsara halitta; ga Yahudawa, maganar Allah ce, hikimarsa, da ikonsa na halitta. Fi’ilin zaman Kalman a cikin mutane a zahiri yana nufin ya kafa tenti, yana tuna da Tabanakul. Betsaida, gidan kamun kifi, tana a gaɓar arewa ta Tekun Galili. Filibus suna ne na Girkanci, Natanayel kuma na Ibrananci, abin da yake nuna cakuɗaɗɗun al’adun Galili.

68. Rana ta 68

    A rijiyar Yaƙub

    Yohanna 4

    Yahudawan da suke tafiya tsakanin Yahudiya da Galili sukan kauce wa Samariya, suna bi ta Yeriko da Kwarin Urdun, saboda daɗaɗɗiyar ƙiyayya mai ɗaci tsakanin Yahudawa da Samariyawa. Saikar yana kusa da Shekem, inda Yaƙub ya mallaki fili, kuma rijiyarsa tana da zurfin fiye da ƙafa 100 (mita 30). Mata sukan ɗebo ruwa da safe ko da yamma lokacin da babu zafi sosai, kuma al’adar jama’a ta hana malamin Yahudawa yin magana da mace ’yar Samariya. Ruwan rai yana nufin ruwa mai kyau mai gudu, kuma Shekem ba ta da koguna. Samariyawa suna bauta a Dutsen Gerizim, wanda ya tashi sama da Shekem. Babin ya ƙare a Kana, inda Yesu ya warkar da ɗan wani ma’aikacin hukuma daga nesa, alamarsa ta biyu a Galili.

69. Rana ta 69

    Lazarus na Betani

    Yohanna 11

    Lazarus gajeren sunan Ibrananci ne na Eleyazar, Allah yana taimako, suna da aka saba sawa sosai a lokacin. Betani ƙaramin ƙauye ne kusa da gabashin Urushalima, a ƙetaren Dutsen Zaitun. Ana binne matattu a ranar da suka mutu, kuma ’yan’uwa da maƙwabta sukan taru don makoki na kwana bakwai da kuka da ƙarfi. An sassaƙa kaburbura a gefen tuddai masu duwatsu, da dakaloli na dutse a ciki da dutsen da ake mirginawa a bakin ƙofa. Majalisa ta ji tsoro cewa wata ƙungiya ta neman Almasihu za ta jawo ƙarfin sojojin Roma a kan Haikali da al’umma. Kayifas shi ne babban firist daga 18 zuwa 36 B.H. Efraim ƙauye ne mai nisan kimanin mil goma sha biyu a arewacin Urushalima.

70. Rana ta 70

    Kabari ba kowa

    Yohanna 20

    Maryamu Magdalin ta zo don ta gama aikin binnewa. Yawancin kaburburan Yahudiya ana rufe su da dutsen da ake mirginawa, kuma satar kabari ba baƙon abu ba ne, don haka da farko ta ɗauka an ɗauke gawar. Ana naɗe gawa da ƙyallayen lilin, kuma ana ɗaure wani zane dabam a kai; an sami duka biyun a bar su a kan dakalin kabarin. Al’ada ta ce ɗayan almajirin shi ne Yohanna. Yesu ya gai da almajiran da fatan alheri na salama (shalom) da Yahudawa suka saba yi. Saduwa da Toma ta faru a Lahadi ta gaba; ƙirgawar dā tana haɗa da ranar farawa, abin da ya ba da kwana takwas. Masana da yawa suna ganin ƙarshen wannan babi shi ne asalin ƙarshen Bisharar, babi na gaba kuma ƙari ne.

71. Rana ta 71

    Fentekos a Urushalima

    Ayyukan Manzanni 2

    Game da littafin. Ayyukan Manzanni ya ci gaba da Bisharar Luka, yana ba da labarin yadda saƙo game da Yesu ya bazu daga Urushalima ko’ina a duniyar Romawa, Bitrus kuma Bulus suna tsakiyar labarin. Bisa al’ada Luka, likita kuma abokin tafiyar Bulus, ne ya rubuta shi. Labarinsa ya ƙare a farkon shekarun 60 B.H.; an rubuta shi a lokacin ko, kamar yadda mutane da yawa suke tsammani, daga baya, kafin tsakiyar shekarun 80.

    Fentekos, bikin girbi, ɗaya ne daga cikin bukukuwa uku na aikin hajji na kowace shekara, don haka Yahudawa daga ƙasashe da yawa sun cika Urushalima. Jerin al’umman ya tashi daga Fartiya da Elam a ƙasar Iran ta yanzu, ta Mesofotamiya da lardunan Roma na Ƙaramar Asiya (yanzu Turkiyya), zuwa Masar, Libiya, Roma, Kirit, da Arabiya. Jawabin Bitrus shi ne na farko cikin kimanin talatin a Ayyukan Manzanni. Kalmar Girkanci koinonia tana nufin rayuwa ta kusa da ake tarayya a cikinta.

72. Rana ta 72

    Shawulu a hanyar Damaskus

    Ayyukan Manzanni 9

    Luka ya ba da wannan labari sau uku a Ayyukan Manzanni, kuma Bulus ya ambace shi a wasiƙunsa. Majami’a (Girkanci synagoge, wurin taruwa) ita ce wurin taron Yahudawa na wurin don karanta Doka da Annabawa, addu’a, da koyarwa, al’adar da ta tashi bayan zaman bauta. Damaskus, babban birnin Suriya, ita ce babban birni mafi kusa a wajen ƙasar Isra’ila, tafiyar kwana huɗu zuwa shida daga Urushalima. Ana kiran mabiyan Yesu mutanen Hanya. Gudun Bulus a cikin kwando da aka saukar daga birnin an ba da labarinsa a 2 Korintiyawa ma. Tarshish, garinsu, shi ne babban birnin Silisiya. Jima fatu sana’a ce marar tsabta a idon Yahudawa.

73. Rana ta 73

    Bulus a Tessalonika da Atens

    Ayyukan Manzanni 17

    Amfifolis da Afolloniya suna kan Hanyar Egnatia, titin Romawa da ya ratsa Makidoniya. A Tessalonika abokan hamayyar Bulus sun zargi masu bi da cin amanar Kaisar, kuma mai masaukinsa Yason dole ya ba da jingina. Bereya tana da nisan kimanin mil 50 (kilomita 80) gaba zuwa yamma. Afikuriyawa, mabiyan Epicurus (341–270 K.H.), sun nemi rayuwa ta natsuwa ba tare da tsoron alloli ba; Sitoyikawa, waɗanda Zeno ya kafa makarantarsu (335–263 K.H.), sun ga halitta tana ƙarƙashin mulkin Hankali na allahntaka. Bulus ya fara daga wani bagade da aka rubuta a kansa “Ga Allahn da ba a sani ba”, ya kuma kawo maganar mawaƙan Girka, a cikinsu har da masanin Sitoyik Aratus na Silisiya. Tashin matattu ya zama kamar wauta a kunnuwan Girkawa. Diyonasiyus yana cikin Areyofagus, babbar majalisar birnin.

74. Rana ta 74

    Guguwa da hatsarin jirgin ruwa

    Ayyukan Manzanni 27

    Wannan yana ɗaya daga cikin labaran tafiyar teku na dā da aka fi bayyana dalla-dalla, an ba da shi da “mu”, bisa al’ada Luka ne a matsayin ɗaya daga cikin matafiyan. Bulus ya yi tafiyar jirgin ruwa a hannun Juliyos, wani jarumi mai shugabancin sojoji ɗari, kuma a Mira suka shiga jirgin ruwan hatsi na Masar da zai tafi Italiya. Ƙarshen kaka lokaci ne mai haɗari na tafiyar teku. Kyakkyawan Mafaka, a gaɓar kudu ta Kirit, ba tashar jirgin ruwa mai kyau ba ce don lokacin sanyi, don haka ma’aikatan jirgin suka nufi Funis. Wata guguwa mai ƙarfi ta arewa maso gabas ta tura su wuce ƙaramin tsibirin Kauda; suka ɗaure igiyoyi a kewayen jikin jirgin don su riƙe shi wuri ɗaya. Mutane 276 da suke cikin jirgin sun dace da abin da aka sani game da jiragen ruwan hatsi.

75. Rana ta 75

    Wasiƙa zuwa Roma

    Romawa 1

    Game da littafin. Romawa wasiƙar Bulus ce zuwa ga Kiristoci a Roma, ikkilisiyar da bai kafa ba, bai kuma ziyarta ba tukuna. Mai yiwuwa ya rubuta ta a Korint wajen 57 B.H., kusa da ƙarshen tafiyarsa ta uku ta wa’azi, yayin da yake shirin kai wata kyauta Urushalima sa’an nan yă ziyarci Roma a hanyarsa zuwa Sifen. Ikkilisiyar tana da masu bi Yahudawa da na Al’ummai.

    A 49 B.H. Sarki Kalaudiyus ya kori Yahudawa daga Roma, har da Kiristoci Yahudawa, kuma masu bi na Al’ummai suka karɓi shugabanci; sa’ad da Yahudawa suka dawo, rashin jituwa ya biyo baya. Farkon wasiƙar yana bin tsarin da aka saba na wasiƙun dā: marubuci, masu karatu, godiya, jigo. Girkawa suna kiran baƙi barbarians, suna yi wa maganarsu ba’a kamar “bar bar”. Jerin laifofin yana bin jerin munanan halaye, sananniyar salon rubutun Girka.

76. Rana ta 76

    Gaɓoɓi da yawa, jiki ɗaya

    Romawa 12

    A nan wasiƙar ta juya daga koyarwa zuwa umarnai na aiki, waɗansunsu sun samo asali daga rashin jituwa a ikkilisiyar Roma. Yahudawa sun saba raba tarihi zuwa zamani biyu, wannan zamani da zamani mai zuwa, kuma kalmar Bulus don wannan duniya a zahiri tana nufin wannan zamani. Kwatancin al’umma kamar jiki ɗaya mai gaɓoɓi da yawa sananne ne a duniyar dā; masanin tarihin Roma Livy da malamin Sitoyik Epictetus ma sun yi amfani da shi. Kalmar Girkanci analogia (gwargwado) ta fito daga lissafi da ilimin tunani. Umarnai da dama suna kama sosai da maganganun Yesu, musamman game da albarkaci waɗanda suke tsananta muku. Kiran yin zaman jituwa a zahiri yana cewa ku yi tunanin abubuwa iri ɗaya.

77. Rana ta 77

    Hanyar ƙauna

    1 Korintiyawa 13

    Game da littafin. 1 Korintiyawa wasiƙar Bulus ce da take amsa tambayoyi da matsalolin da aka ba da rahotonsu daga ikkilisiyar da ya kafa a Korint, inda ya fara zama wata goma sha takwas wajen 50–52 B.H. Ya rubuta ta daga Afisa a tafiyarsa ta uku ta wa’azi, kimanin 53–56 B.H. Korint wata mulkin mallaka ce ta Roma mai cike da hada-hada da mutane daga ko’ina, a kan ƙunƙuntaccen mahaɗin ƙasa da yake haɗa babban yankin Girka da Feloponnese.

    Wannan babi ya katse maganar Bulus game da baye-bayen ruhaniya, wadda ta ci gaba a babi na gaba. Magana da harsuna ita ce baiwar da Korintiyawa suka fi daraja. Rubutattun kwafi sun bambanta game da ba da jiki: waɗansu sun ce a ba da shi a ƙone, waɗansu kuma a ba da shi don yin fahariya; a Girkanci karatun biyu sun bambanta da harafi ɗaya. Madubai yawanci tagulla ce da aka goge kuma suna nuna hoto marar haske kawai.

78. Rana ta 78

    Tambayar tashin matattu

    1 Korintiyawa 15

    Waɗansu a Korint suna shakkar tashin matattu a nan gaba. A duniyar Girkawa da Romawa mutane da yawa sun gaskata da rashin mutuwar rai, amma tashin jiki daga matattu ra’ayin Yahudawa ne da yake kamar baƙon abu. Bulus ya ba da taƙaitaccen abin da ya karɓa, yana lissafa waɗanda suka ga Yesu da ya tashi, har da fiye da 500 a lokaci guda, abin da ba a sani daga wata majiya ba, da Yaƙub, wanda aka sani da ɗan’uwan Ubangiji, daga baya shugaban ikkilisiyar Urushalima. Ana kwatanta sarakuna masu nasara da ƙafafunsu a kan abokan gāban da suka ci. Kallon ɗaurarrun da aka yanke wa hukunci suna fuskantar namomin jeji nishaɗi ne da mutane suke so, kuma Bulus ya kawo wata magana game da mugayen abokai daga mawaƙin Girka Menander.

79. Rana ta 79

    Babu wani saƙo dabam

    Galatiyawa 1

    Game da littafin. Galatiyawa wasiƙar Bulus ce zuwa ga ikkilisiyoyi a lardin Roma na Galatiya a Ƙaramar Asiya (yanzu Turkiyya), mai yiwuwa waɗanda shi da Barnabas suka kafa a tafiyarsa ta farko ta wa’azi. Mai yiwuwa an rubuta ta a 48 ko 49 B.H., kafin taron Urushalima, bayan waɗansu malamai sun matsa wa masu bi na Al’ummai su yi kaciya su kuma kiyaye dokar Yahudawa.

    Wasiƙun dā suna farawa da gaisuwa kuma sau da yawa da godiya; Bulus ya tsallake godiyar ya tafi kai tsaye ga tsawatawa. Gaisuwarsa ta haɗa Girkanci charis (alheri), wanda yake kama da chairein (gaisuwa) da aka saba, da Ibrananci shalom (salama). Anathema yana fassara Ibrananci kherem, abin da aka keɓe don hallaka. Zaman Bulus a Arabiya an san shi daga wannan wasiƙa kaɗai. Ziyararsa ta kwana goma sha biyar tare da Bitrus mai yiwuwa ita ce wadda take a Ayyukan Manzanni 9.

80. Rana ta 80

    Iyalai da kayan yaƙi

    Afisawa 6

    Game da littafin. Afisawa wasiƙa ce da Bulus ya rubuta daga kurkuku, mai yiwuwa a Roma ko Afisa, wataƙila don sababbin ikkilisiyoyi da dama a lardin Roma na Asiya, wanda babban birninsa Afisa yana ɗaya daga cikin birane mafi girma na daular. Bisa al’ada ana sa ta a 60–62 B.H. amma tana iya zama da wuri, wajen 53–56 B.H. Ta jaddada haɗin kan masu bi Yahudawa da na Al’ummai.

    Umarnai ga iyalai, da aka nufa bi da bi ga yara da iyaye da kuma ga bayi da iyayengiji, sanannen salo ne a rubutun ɗabi’a na Girkawa. Bauta abu ne na rayuwa ta yau da kullum a duniyar Romawa, kuma Bulus ya yi magana da ɓangarorin biyu. Kwatancin kayan yaƙin ya samo asali daga kayan sojan Roma, mafi yawansu na kāriya; wani lokaci akan tsoma kibiyoyi a kwalta a kunna musu wuta. Kalmar Girkanci don ’yan’uwa ta haɗa da maza da mata.

81. Rana ta 81

    Tawali’u da manzanni biyu

    Filibbiyawa 2

    Game da littafin. Filibbiyawa wasiƙa ce mai daɗi da Bulus ya rubuta daga kurkuku zuwa ga ikkilisiyar Filibbi, mulkin mallaka na Roma a Makidoniya a kan Via Egnatia, wadda ya kafa wajen 50 B.H. Tana gode wa ikkilisiyar saboda kyautar da Afaforiditus ya kawo. Bisa al’ada ana sa ta a 60–62 B.H., amma tana iya zama da wuri, wajen 53–56 B.H.

    Mutane da yawa suna ganin sashe na tsakiya waƙar yabo ce ta Kiristoci na farko. Girkancinsa a zahiri ya ce ya wofinta kansa. Gicciyewa hukuncin Roma ne mai zafi da wulaƙanci ga masu laifi. Yahudawa da arna duka suna zuba ruwan inabi a matsayin hadaya a bagade, kuma Bulus ya yi amfani da kwatancin don mutuwarsa da za ta iya faruwa yayin da yake jiran sakamakon shari’arsa. Afaforiditus ya kusa mutuwa da ciwo kuma mai yiwuwa shi ne ya kai wannan wasiƙa gida.

82. Rana ta 82

    Bangaskiyar da ta zama sananniya

    1 Tessalonikawa 1

    Game da littafin. 1 Tessalonikawa wasiƙa ce daga Bulus, tare da Sila da Timoti, zuwa ga sabuwar ikkilisiya a Tessalonika, babban birni na Makidoniya wanda Roma take nuna masa tagomashi: ba ya biyan harajin Roma, yana buga kuɗinsa, kuma babu sansanin sojojin Roma a cikin katangunsa. Bulus ya rubuta daga Korint wajen 50 B.H., bayan Timoti ya kawo masa labari mai daɗi.

    Wasiƙun dā suna farawa da sunan marubuci, masu karɓa, da gaisuwa, kamar yadda wannan take yi. Bulus, Sila, da Timoti sun kafa wannan ikkilisiya amma an tilasta musu barin wurin bayan ɗan gajeren zama. Yawancin waɗanda suka tuba Al’ummai ne da suka bar gumaka; a duniya mai alloli da yawa, barin allolin kakanni ba a saba ba ne kuma yakan jawo wahala. Makidoniya da Akayya lardunan Roma ne na arewaci da kudancin Girka.

83. Rana ta 83

    Kalmomin ƙarshe na Bulus

    2 Timoti 4

    Game da littafin. 2 Timoti wasiƙar ban kwana ce ta Bulus zuwa ga Timoti, abokin aikinsa da wakilinsa, wanda mai yiwuwa a lokacin yana Afisa. Mai yiwuwa an rubuta ta daga kurkuku a Roma a lokacin ɗaurin na biyu, wataƙila wajen 64 B.H., ɗan lokaci kaɗan kafin mutuwar Bulus, wadda yake tsammani ba da daɗewa ba.

    Bulus ya kwatanta mutuwarsa da take zuwa kamar hadaya ta sha da aka tsiyaye. Titus ya tafi Dalmatiya, a gaɓar gabas ta Tekun Adiriyatik. Bulus ya roƙi alkyabba, littattafai, da takardun da ya bari a tashar jiragen ruwa ta Toruwas. Wani rubutu da aka samu a Korint ya ambaci wani Erastus, ma’ajin birni, mai yiwuwa mutumin ne dai. Tafiyar teku tana tsayawa daga Nuwamba zuwa Maris, don haka dole Timoti ya zo kafin lokacin sanyi.

84. Rana ta 84

    Wasiƙa saboda Onesimus

    Filemon 1

    Game da littafin. Filemon, wasiƙar Bulus mafi gajarta kuma mafi nuna dangantaka ta kai, an rubuta ta daga kurkuku zuwa ga Filemon, wani shugaban Kirista a Kolossi, ƙaramin gari a lardin Roma na Asiya mai nisan kimanin mil 120 (kilomita 193) a gabashin Afisa. Ta shafi Onesimus, wanda da alama bawansa ne da ya gudu. Bisa al’ada ana sa ta a 60–62 B.H., daga Roma, amma tana iya zama da wuri, 53–56 B.H., daga Afisa.

    Dokar Roma ta bukaci a mayar da bayin da suka gudu idan aka kama su, kuma iyayengiji suna iya yi musu bulala, su yi musu lamba da ƙarfe mai zafi, ko ma su kashe su. Ikkilisiyar tana taruwa a gidan Filemon; Affiya mai yiwuwa matarsa ce, Arkiffus kuma mai yiwuwa ɗansa ne. Onesimus yana nufin mai amfani, kuma Bulus yana wasa da sunan. Bulus yawanci yakan sa a rubuta wasiƙunsa yana faɗa, amma ya rubuta wannan alkawarin biya da hannunsa. Mai yiwuwa an kai wannan wasiƙa da Kolossiyawa tare.

85. Rana ta 85

    Jerin gwarzayen bangaskiya

    Ibraniyawa 11

    Game da littafin. Ibraniyawa huɗuba ce a salon wasiƙa wadda ba a san marubucinta ba. Mai yiwuwa an rubuta ta a farkon shekarun 60 B.H., ko da yake lokaci bayan 70 B.H. yana yiwuwa ma, mai yiwuwa ga ikkilisiyoyin gida a Roma da suke fuskantar tsanani. Al’ummar Girkawa da Romawa ta riƙa zargin Yahudawa da Kiristoci duka, tana kiransu marasa addini domin sun ƙi alloli.

    Babin dogon jerin mutane ne daga tarihin Isra’ila, daga Habila zuwa annabawa, kowanne an gabatar da shi da furci ɗaya, ta wurin bangaskiya, sa’an nan wani aiki da sakamakonsa. Wani ɗan bayani game da sandar Yaƙub ya fito daga fassarar Girkanci ta Tsohon Alkawari. Sabuwar Masarautar Masar (kimanin 1550–1069 K.H.) zamani ne na arziki mai yawa. Azabar mai yiwuwa tana tuna da Yahudawa masu shahada na shekarun 170 da 160 K.H.

86. Rana ta 86

    Gwaji da hikima

    Yaƙub 1

    Game da littafin. Wasiƙar Yaƙub koyarwa ce ta aiki game da yadda za a yi rayuwa, wadda ta fi mai da hankali kan halaye fiye da kowane littafi a Sabon Alkawari. Bisa al’ada Yaƙub, ɗan’uwan Ubangiji kuma shugaban ikkilisiyar Urushalima, ne ya rubuta ta. Waɗansu suna sa ta wajen 46 B.H., mai yiwuwa daga Urushalima, zuwa ga masu bi Yahudawa da suka warwatsu bayan tsanani ya fara.

    Yaƙub (Girkanci Iakobos) yana da sunan babban kakan nan Yaƙub. Waɗanda suka warwatsu (Girkanci diaspora) Yahudawa ne da suke zama a wajen ƙasar tun daga zaman bauta a Assuriya da Babilon. Gaisuwar chairein ita ce aka saba a wasiƙun Girkanci, kuma Yaƙub ya danganta ta da farin ciki (chara). Kalmarsa don mai zuciya biyu mai yiwuwa shi ne ya ƙirƙiro ta. Yawancin mutane ba sa iya karatu, sai dai su ji ana karanta Nassi da babbar murya. Marayu da gwauraye ba su da mai taimakonsu.

87. Rana ta 87

    Zuwa ga baƙi da suka warwatsu

    1 Bitrus 1

    Game da littafin. 1 Bitrus wasiƙar manzo Bitrus ce zuwa ga masu bi a larduna biyar na Roma a arewacin Ƙaramar Asiya, yanzu Turkiyya. Ana sa ta a farkon shekarun 60 B.H., kusa da ƙarshen rayuwar Bitrus. Masu karatunta sun fuskanci ƙiyayya, tun da yake maƙwabta da yawa suna ganin Kiristoci baƙin mutane ne, masu ɓoye-ɓoye, marasa aminci ga al’ummar Romawa.

    Fontus, Galatiya, Kaffadokiya, Asiya, da Bitiniya lardunan Roma ne, mai yiwuwa an lissafa su bisa tsarin da manzo zai bi a tafiyarsa. Kiran masu karatun baƙi da suka warwatsu yana amfani da kwatancin mutanen da suke zaune nesa da gida. Shirya hankali don aiki a zahiri yana nufin yin ɗamara: cusa doguwar riga a cikin ɗamara don a yi aiki ko a yi gudu. Fansa ita ce kuɗin da ake biya don a ’yanta kamamme ko bawa.

88. Rana ta 88

    Ƙauna da koyarwa ta gaskiya

    1 Yohanna 4

    Game da littafin. 1 Yohanna wasiƙa ce, bisa al’ada mai yiwuwa daga manzo Yohanna, zuwa ga ikkilisiyoyi a lardin Roma na Asiya (yanzu yammacin Turkiyya), da aka rubuta wajen 85–90 B.H. Wata ƙungiya ta rabu da al’ummar ba da daɗewa ba, tana yaɗa koyarwa game da Yesu wadda wasiƙar ta ƙi.

    Malaman da suka tafi sun ce suna magana kamar annabawa. Waɗansunsu sun koyar cewa Yesu kamar yana da jikin mutum ne kawai, ra’ayin da daga baya aka kira Docetism, daga kalmar Girkanci don “kamar”. Wani malami na wancan lokaci, Cerinthus, ya ce Kiristi na allahntaka ya sauko a kan mutumin nan Yesu a baftismarsa ya kuma bar shi kafin mutuwarsa. Kalmar Girkanci da aka fassara cikakke tana nufin balagagge ko kammalalle maimakon marar aibi ko kaɗan.

89. Rana ta 89

    Wahayin Yohanna a Fatmos

    Ru’uya ta Yohanna 1

    Game da littafin. Ru’uya ta Yohanna littafin wahayoyi ne da Yohanna, bisa al’ada manzon nan, ya rubuta yayin da aka kai shi zaman gudun hijira a tsibirin Fatmos. Mai yiwuwa an rubuta shi a shekarun 90 B.H., wataƙila a shekarun 60, zuwa ga ikkilisiyoyi bakwai a lardin Roma na Asiya (yanzu yammacin Turkiyya), inda ƙin girmama sarkin Roma yana iya jawo tsanani mai zafi.

    Girkanci apokalupsis yana nufin buɗewa, kuma sunan wani irin rubutu ne da yake magana ta alamu, lambobi, da kwatance. Littafin ya buɗe ta hanyoyi uku: gabatarwa, gaisuwa a salon wasiƙar Girkanci, da yanayin tarihi. Fatmos yana da kagara ta Roma da ake ajiye ɗaurarru da waɗanda aka kora a ciki. Alfa da Omega su ne harafi na farko da na ƙarshe na haruffan Girkanci. Alkukan fitilu bakwai suna tuna da menorah.

90. Rana ta 90

    Sabuwar Urushalima

    Ru’uya ta Yohanna 21

    Wahayin ƙarshe na Ru’uya ta Yohanna ya samo asali daga tsofaffin kwatance: sabon sama da sabuwar ƙasa daga Ishaya, birni da aka auna daga Ezekiyel, da duwatsu masu daraja goma sha biyu kamar waɗanda suke a ƙyallen ƙirjin babban firist. A kwatancin dā teku tana wakiltar hargitsi, wani lokaci kuma ana kwatanta ta kamar dodo. Birnin amarya ya bambanta da Babilon, wadda ake yawan ɗauka tana nufin Roma, wadda aka kwatanta tun da farko kamar karuwa. Birnin yana da siffar akwati mai tsawo, faɗi da tsayi daidai, kowane gefe stadiya 12,000 (kimanin mil 1,400), da katanga mai kamu 144 (kimanin ƙafa 216). Waɗannan ninki na goma sha biyu suna tuna da kabilu goma sha biyu da manzanni goma sha biyu. Ƙofofin birane na dā ana rufe su da dare saboda abokan gāba; waɗannan ba sa rufewa har abada.

A cikin manhajar, tsarin yana tuna inda ka tsaya, yana yi wa ranakun da ka karanta alama kuma yana tunatar da kai kowace rana. Littafi Mai Tsarki, Sabon Rai Don Kowa.

• Jerin lokaci da taswirakwana 60
• Kalmomin asalikwana 30