Bíbélì › Ètò kíkà › Kíkà pẹ̀lú àlàyé

Ẹ̀kọ́ · ọjọ́ 90

Kíkà pẹ̀lú àlàyé

Orí pàtàkì 90, ìkọ̀ọ̀kan pẹ̀lú àkíyèsí kúkúrú lórí ìtàn àti àyíká rẹ̀.

Ọjọ́ 1
Ní ìbẹ̀rẹ̀
Gẹnẹsisi 1
Nípa ìwé náà. Gẹnẹsisi ni ìwé àwọn ìbẹ̀rẹ̀: ti ayé, ti ọmọ ènìyàn, àti ti ìdílé Abrahamu, Isaaki àti Jakọbu. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, Mose ni ó kọ ọ́. Ó sọ nípa àwọn ìgbà àkọ́kọ́ àti àsìkò àwọn baba ńlá (nǹkan bí 2100–1700 ṣáájú Kristi), ní Mesopotamia, Kenaani àti Ejibiti. Àwọn apá rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àkọlé Heberu toledoth, “èyí ni ìtàn”.
Ọ̀rọ̀ Heberu tí a sábà máa ń lò fún Ọlọ́run, elohim, jẹ́ ọ̀pọ̀ ní ìrísí, ṣùgbọ́n ọ̀rọ̀-ìṣe ẹyọ ni ó máa ń bá a rìn, nínú Májẹ̀mú Láéláé sì ni Ọlọ́run nìkan ló máa ń jẹ́ olùṣe ọ̀rọ̀-ìṣe bara (dá). “Ní rúdurùdu, ó sì ṣófo” túmọ̀ tohu àti bohu, ní ìtumọ̀ bí “ẹgàn àti ahoro”. A ṣàpèjúwe òfúrufú bí abọ́ tí a dojú rẹ̀ dé láàrín àwọn omi. Oòrùn àti òṣùpá, tí àwọn aládùúgbò Israẹli ń sìn, kò tilẹ̀ ní orúkọ níbí. Ọjọ́ àwọn Heberu máa ń bẹ̀rẹ̀ nígbà tí oòrùn bá wọ̀.
Ọjọ́ 2
Ejò àti ọgbà náà
Gẹnẹsisi 3
Ọ̀rọ̀ Heberu fún àrékérekè ejò, arum, dún bí arummim, “ìhòhò”, ní òpin orí tó ṣáájú: ọkùnrin àti obìnrin náà wà ní ìhòhò, wọn kò sì ní ààbò, ejò sì jẹ́ alárékérekè. Gbólóhùn tí a sábà máa ń túmọ̀ sí “nígbà tí ojú ọjọ́ tura” jọ pé ó túmọ̀ sí afẹ́fẹ́ ìrọ̀lẹ́, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn kan kà á sí ìró ìjì tí ń kéde wíwà Ọlọ́run. Orúkọ Efa (khawah) dún bí ọ̀rọ̀-ìṣe Heberu “láti fún ní ìyè”. Àwọn kérúbù, olùṣọ́ abìyẹ́ ti ibi tí Ọlọ́run wà, dí ọ̀nà ìpadàbọ̀. Nínú Gẹnẹsisi, lílọ sí ìlà-oòrùn sábà máa ń túmọ̀ sí jíjìnnà sí ibi tí Ọlọ́run wà tàbí sí ìbùkún rẹ̀.
Ọjọ́ 3
Ìkún omi
Gẹnẹsisi 7
Ìtàn náà sọ ọjọ́ tí ìkún omi bẹ̀rẹ̀ ní pàtó, ọjọ́ kẹtàdínlógún oṣù kejì, èyí sì mú kí ó dún bí àkọsílẹ̀. Omi wá láti ìsàlẹ̀ àti láti òkè, ó sì tú ààlà tí a pa nínú ìtàn ìṣẹ̀dá ká, nígbà tí a ya àwọn omi sọ́tọ̀ tí ilẹ̀ gbígbẹ sì farahàn. Ọ̀rọ̀-ìṣe tí a lò fún omi tí ń ga sókè, “pọ̀ sí i”, ni èyí kan náà tí a lò nígbà ìṣẹ̀dá fún àwọn ohun alààyè tí ń kún ayé. Àwọn ẹranko “mímọ́” tí ó ṣẹ́kù wà fún oúnjẹ àti fún ẹbọ Noa, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn òfin oúnjẹ ní kíkún dé lẹ́yìn náà ní Sinai. Ogójì jẹ́ iye tí Bíbélì sábà máa ń so mọ́ ìdánwò.
Ọjọ́ 4
Ilé-ìṣọ́ Babeli
Gẹnẹsisi 11
Ìtàn náà wáyé ní ilẹ̀ Babeli, ní gúúsù Mesopotamia, níbi tí òkúta ti ṣọ̀wọ́n, nítorí náà àwọn akọ́lé lo bíríkì tí a sun pẹ̀lú ọ̀dà tí a ṣe láti inú bitumen àdánidá; Kenaani, ní ọ̀nà kejì, ní òkúta lọ́pọ̀lọpọ̀. Ilé-ìṣọ́ náà jọ pé ó jẹ́ ziggurat, ilé-ìṣọ́ ilé òrìṣà onípele-pele tí àwọn ará Babeli kà sí òkè mímọ́ níbi tí àwọn ọlọ́run ti ń sọ̀kalẹ̀ wá sí ayé. Orúkọ Babeli dún bí ọ̀rọ̀ Heberu fún “dà rú”. Lẹ́yìn náà orí náà tẹ̀lé ìran Ṣemu títí dé Tẹra, ẹni tí ìdílé rẹ̀ kúrò ní Uri, ìlú pàtàkì kan ní Sumeri nítòsí Ìyawọlẹ̀ Omi Persia, lọ sí Harani, ibùdó ìṣòwò kan tí ó tó nǹkan bí 550 máìlì sí ìhà àríwá-ìwọ̀-oòrùn, tí a mọ̀ fún sísin òṣùpá.
Ọjọ́ 5
Abramu kúrò lọ sí Kenaani
Gẹnẹsisi 12
Abramu dé Kenaani, ṣùgbọ́n ó gbé ibẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àtìpó, ó ń ṣí ibùdó rẹ̀ kiri nítorí àwọn ará Kenaani ló ni ilẹ̀ ọlọ́ràá. Igi ńlá More ní Ṣekemu jọ pé ó jẹ́ ibi mímọ́ àwọn ará Kenaani: More túmọ̀ sí “olùkọ́”, àwọn igbó igi sì sábà máa ń jẹ́ ibi mímọ́ ní Kenaani. Abramu tẹ́ pẹpẹ níbẹ̀ àti nítòsí Beteli. Nígbà tí ìyàn mú, ó lọ sí Ejibiti, tí odò Naili ń bomi rin, tí ó sì sábà máa ń jẹ́ ilẹ̀ tí ìyàn máa ń dé kẹ́yìn. “Farao” jẹ́ orúkọ oyè, kì í ṣe orúkọ ènìyàn. Pípe Sarai ní arábìnrin rẹ̀ lè fi àṣà kan hàn nínú èyí tí arákùnrin máa ń ṣètò ìgbéyàwó arábìnrin rẹ̀. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí jọ ìgbà tí Israẹli gbé ní Ejibiti lẹ́yìn náà gidigidi.
Ọjọ́ 6
Májẹ̀mú pẹ̀lú Abramu
Gẹnẹsisi 15
Abramu tí kò bímọ bẹ̀rù pé ìríjú rẹ̀, Elieseri ará Damasku, ni yóò jogún ohun ìní rẹ̀, bí àṣà ti rí nígbà tí ọkùnrin kò bá ní ọmọkùnrin; èdè Heberu ṣeré pẹ̀lú ìró “Damasku” àti ọ̀rọ̀ fún “ajogún”. Ayẹyẹ náà fi ọ̀nà ìgbàanì kan hàn láti fi ìdí ìbúra múlẹ̀: a gé àwọn ẹranko sí méjì, ẹni tí ń ṣèlérí sì fi ẹ̀mí ara rẹ̀ dúró fún ọ̀rọ̀ rẹ̀ (fi wé Jeremiah 34). Ní èdè Heberu, a máa ń “gé” májẹ̀mú ní tààrà. Irínwó ọdún ìnilára jọ pé ó jẹ́ iye àkópọ̀, kì í ṣe iye pàtó. Gẹ́gẹ́ bí ìṣirò ọdún nínú ọ̀rọ̀ Heberu, Ìjádelọ ṣẹlẹ̀ ní nǹkan bí 1446 ṣáájú Kristi, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀ ọ̀mọ̀wé fi í sí nǹkan bí 1270 ṣáájú Kristi.
Ọjọ́ 7
Abrahamu àti Isaaki lórí Moria
Gẹnẹsisi 22
Ìwé Kronika so ilẹ̀ Moria mọ́ òkè tí Tẹmpili ní Jerusalẹmu dúró sí lẹ́yìn náà, àwọn ọmọ Israẹli ìgbà tí ó tẹ̀lé e sì ka ìtàn yìí ní ìmọ́lẹ̀ ìsìn wọn níbẹ̀. Orúkọ tí Abrahamu fún ibẹ̀, Jehofah Jire, túmọ̀ sí “Olúwa yóò pèsè”; àwọn ìtàn àwọn baba ńlá sábà máa ń fi kókó ọ̀rọ̀ wọn sínú orúkọ kan. Lẹ́yìn náà òfin Israẹli dá fífi ọmọ rúbọ lẹ́bi pátápátá. Orí náà parí pẹ̀lú ìròyìn láti ọ̀dọ̀ Nahori arákùnrin Abrahamu ní ìlà-oòrùn, tí ìdílé rẹ̀ ní Rebeka, ẹni tí yóò di aya Isaaki, àti ọmọkùnrin kan tí ń jẹ́ Usi, tí ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ baba ńlá Jobu.
Ọjọ́ 8
Àlá Jakọbu ní Beteli
Gẹnẹsisi 28
Jakọbu rìnrìn-àjò lọ sí àríwá sí ọ̀dọ̀ ìdílé ìyá rẹ̀ láti fẹ́ aya nínú ẹbí, bí ìdílé Abrahamu ti ṣe ṣáájú. Isaaki súre fún un ní orúkọ El-Shaddai, tí a máa ń túmọ̀ sí “Ọlọ́run Olódùmarè” gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́. Ọ̀rọ̀ Heberu fún “àtẹ̀gùn” (tí a sábà máa ń pè ní “àkàsọ̀”) kò sí níbòmíràn nínú Bíbélì; ó ṣeé ṣe kí ó rán wọn létí ọ̀nà gígùn tàbí àtẹ̀gùn tí ó gun ziggurat, ilé-ìṣọ́ ilé òrìṣà tí a kà sí ìsopọ̀ láàrín ọ̀run àti ayé. Òkúta tí ó wà lẹ́gbẹ̀ẹ́ orí Jakọbu jọ pé ó tóbi, fún ààbò ju fún ìrọ̀rí lọ. Dída òróró sórí nǹkan yà á sọ́tọ̀ fún ìlò mímọ́, Beteli (“ilé Ọlọ́run”) sì di ibi mímọ́ pàtàkì ní Israẹli lẹ́yìn náà.
Ọjọ́ 9
A ta Josẹfu sí Ejibiti
Gẹnẹsisi 37
Orí yìí bẹ̀rẹ̀ ìtàn Josẹfu, ìtàn kan ṣoṣo tí ó ń bá a lọ láìdáwọ́dúró, tí ohùn rẹ̀ yàtọ̀ sí ti àwọn apá Gẹnẹsisi tó ṣáájú. Josẹfu jẹ́ ọmọ ọdún mẹ́tàdínlógún, ọmọkùnrin àkọ́kọ́ Rakeli, aya tí Jakọbu fẹ́ràn jù. Aṣọ dáradára náà fi hàn pé baba rẹ̀ fẹ́ fún un ní ìpín ogún tí ó tóbi jù; ìyípadà aṣọ ń fi ìyípadà ipò hàn jákèjádò ìtàn náà. A ka àlá sí iṣẹ́ pàtàkì láti ọ̀dọ̀ Ọlọ́run, pàápàá nígbà tí ó bá tún wáyé lẹ́ẹ̀kejì. Àwọn arákùnrin náà ń da agbo ẹran wọn jìnnà sí ilé: Ṣekemu wà ní nǹkan bí àádọ́ta máìlì sí àríwá Hebroni, Dotani sì tún jìnnà sí i ní nǹkan bí máìlì mẹ́ẹ̀ẹ́dógún. A pe àwọn oníṣòwò náà ní ará Iṣmaeli àti ará Midiani; “ará Iṣmaeli” lè jẹ́ orúkọ gbogbogbò fún àwọn ẹ̀yà aṣálẹ̀.
Ọjọ́ 10
A sin Jakọbu àti Josẹfu
Gẹnẹsisi 50
A fi òògùn tọ́jú òkú Jakọbu ní ọ̀nà àwọn ará Ejibiti, Ejibiti sì ṣọ̀fọ̀ rẹ̀ fún àádọ́rin ọjọ́, ọjọ́ méjì péré ni ó fi kéré sí ọ̀fọ̀ fún Farao. Josẹfu nílò àṣẹ Farao láti fi ipò rẹ̀ sílẹ̀ kí ó lọ sin baba rẹ̀ ní Kenaani, ìgbà àkọ́kọ́ tí yóò padà sí ilé ní ọdún mọ́kàndínlógójì. Gbólóhùn náà “a sì gbé le eékún Josẹfu” ṣàpèjúwe ìṣe àmì kan: fífi ọmọ tuntun sórí eékún ẹni ń kéde pé ti ìdílé náà ni. Josẹfu béèrè pé kí a kó egungun òun jáde kúrò ní Ejibiti lọ́jọ́ kan; gẹ́gẹ́ bí ìwé Joṣua ti sọ, a sin wọ́n sí Ṣekemu lẹ́yìn náà. Ikú rẹ̀ parí àsìkò àwọn baba ńlá.
Ọjọ́ 11
Oko ẹrú ní Ejibiti
Eksodu 1
Nípa ìwé náà. Eksodu sọ bí a ṣe dá àwọn ọmọ Israẹli sílẹ̀ kúrò ní oko ẹrú ní Ejibiti, bí wọ́n ṣe gba májẹ̀mú ní òkè Sinai, àti bí wọ́n ṣe kọ́ Àgọ́ Àjọ. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, Mose ni ó kọ ọ́, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọ̀pọ̀ ọ̀mọ̀wé ń ṣiyèméjì nípa èyí. A sábà máa ń fi àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ náà sí nǹkan bí 1446 ṣáájú Kristi tàbí nǹkan bí 1270 ṣáájú Kristi. Orúkọ náà wá láti inú ọ̀rọ̀ Giriki exodos, “ọ̀nà àbájáde”.
Láti nǹkan bí 1650 sí 1550 ṣáájú Kristi, àwọn ajagun Semitiki tí a ń pè ní Hyksos ló ṣàkóso àríwá Ejibiti; lẹ́yìn tí a lé wọn jáde, ó ṣeé ṣe kí àwọn alákòóso tuntun má fọkàn tán gbogbo àwọn ará Semitiki, títí kan àwọn ọmọ Israẹli. A so Pitomi àti Ramesesi mọ́ àwọn ibi tí a kọ́ ní Ìgbà Idẹ Ìkẹyìn. Òkúta ṣọ̀wọ́n ní àríwá, nítorí náà bíríkì tí a sá gbẹ nínú oòrùn tí a pò mọ́ koríko ni a fi kọ́ ọ̀pọ̀ jùlọ àwọn ilé. Ibi tí ọ̀rọ̀ náà “Heberu” ti wá kò ṣe kedere.
Ọjọ́ 12
Igbó tí ń jó
Eksodu 3
Mose pàdé Ọlọ́run ní òkè tí a pè ní Horebu níbí, tí a sábà máa ń pè ní Sinai níbòmíràn; ó ṣeé ṣe kí orúkọ méjèèjì tọ́ka sí òkè kan náà. “Tí ó ń sàn fún wàrà àti oyin” ṣàpèjúwe ilẹ̀ ọlọ́ràá tí ó ní pápá oko fún agbo ẹran àti òdòdó fún oyin. Kenaani, ilẹ̀ tóóró kan láàrín Òkun Mẹditaréníà àti Aṣálẹ̀ Arabia, jẹ́ ìkóríta ìṣòwò láàrín Ejibiti àti ìyókù ilẹ̀ Ìlà-oòrùn Àárín, a sì ń jà gidigidi lórí rẹ̀. Orúkọ Ọlọ́run náà Yahweh jọ pé ó jẹ́ ìrísí kan ti ọ̀rọ̀-ìṣe Heberu “láti jẹ́”. Àwọn Júù ìgbà tí ó tẹ̀lé e kò pè é sókè, wọ́n máa ń ka adonay (“olúwa”) dípò rẹ̀; a kò mọ bí a ṣe ń pè é gan-an, “Jehofah” sì jẹ́ àdàlù àtọwọ́dá ti méjèèjì.
Ọjọ́ 13
Ìrékọjá àkọ́kọ́
Eksodu 12
Oṣù Ìrékọjá, Abibu, tí a pè ní Nisani lẹ́yìn náà ní orúkọ ti Babeli, bọ́ sí oṣù Kẹta àti oṣù Kẹrin, nígbà tí ọ̀pọ̀ àwọn ènìyàn ìgbàanì máa ń ṣe àjọ̀dún ìgbà ìrúwé. Hísópù, igi kékeré kan tí ẹ̀ka rẹ̀ le, tí ó sì dì pọ̀, ni a fi ṣe búrọ́ọ̀ṣì. Àkàrà aláìwú ń rán wọn létí àwọn ènìyàn tí ó jáde kánkán, a sì jẹ oúnjẹ náà ní ìmúra ìrìnàjò. Àwọn Júù ṣì ń pa Ìrékọjá mọ́ títí di òní. Àríyànjiyàn wà lórí iye 600,000 ọkùnrin: ó lè jẹ́ iye gidi tàbí àmì, tàbí kí ọ̀rọ̀ Heberu elep (“ẹgbẹ̀rún”) túmọ̀ sí ẹgbẹ́ ọmọ-ogun kan. Ẹ̀dà Giriki àti ẹ̀dà ti àwọn ará Samaria ka 430 ọdún náà láti ìgbà Abrahamu.
Ọjọ́ 14
Lílà òkun kọjá
Eksodu 14
A kò mọ ibi tí Pi-Hahirotu, Migdoli àti Baali-Ṣefoni wà gan-an lónìí, níbi tí Israẹli pàgọ́ sí lẹ́bàá òkun. Ejibiti ni agbára ológun tí ó tóbi jù ní àkókò náà, kẹ̀kẹ́ ogun rẹ̀ tí kò wúwo sì ni ohun ìjà tí ó gbéṣẹ́ jù: ó yára, ó sì rọrùn láti darí, ó sábà máa ń gbé awakọ̀ kan àti jagunjagun kan, èyí sì lè jẹ́ ìdí tí ọ̀rọ̀ náà fi mẹ́nu kan àwọn olórí ogun. Ọ̀rọ̀ Heberu fún “ògo” Ọlọ́run, kabod, ní ìtumọ̀ ìwúwo àti ìjẹ́pàtàkì. Àwọn ẹ̀dà ìgbàanì lóye gbólóhùn nípa àgbá kẹ̀kẹ́ ogun àwọn ará Ejibiti lọ́nà ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀; bóyá àwọn àgbá tí kò wúwo náà ṣẹ́ nínú iyanrìn jíjìn níbi tí omi ti wà.
Ọjọ́ 15
Òfin Mẹ́wàá
Eksodu 20
Májẹ̀mú ní Sinai tẹ̀lé ìrísí àwọn àdéhùn ìgbàanì ní Ìlà-oòrùn Àárín, nínú èyí tí ọba ńlá kan máa ń fi òfin lélẹ̀ fún àwọn ènìyàn tí ó wà lábẹ́ rẹ̀: orúkọ ọba náà, àtúnyẹ̀wò àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tó ti kọjá, àwọn òfin, ẹ̀dà tí a kọ sílẹ̀, àwọn ẹlẹ́rìí, àti ìbùkún àti ègún. Níbí, ìbẹ̀rẹ̀ dárúkọ Ọba náà, ó sì rántí ìgbàlà kúrò ní Ejibiti. Níbòmíràn, ọ̀rọ̀ Heberu pe àwọn àṣẹ wọ̀nyí ní “Ọ̀rọ̀ Mẹ́wàá”. Ọ̀rọ̀-ìṣe nínú àṣẹ tí ó lòdì sí ìpànìyàn túmọ̀ sí pípa ènìyàn lọ́nà àìtọ́, kì í ṣe gbogbo irú pípa. A gbọ́dọ̀ fi erùpẹ̀ tàbí òkúta tí a kò gbẹ́ ṣe pẹpẹ, láìsí àtẹ̀gùn, bóyá láti ya ìsìn Israẹli sọ́tọ̀ kúrò nínú àwọn ààtò àwọn ará Kenaani.
Ọjọ́ 16
Ẹgbọrọ màlúù wúrà
Eksodu 32
Ère náà lè jẹ́ akọ màlúù kékeré, àmì agbára àti ìbímọ tí ó wọ́pọ̀, bí àwọn ère tí àwọn ènìyàn náà ti mọ̀ ní Ejibiti; pípè é ní “ẹgbọrọ màlúù” lè jẹ́ ọ̀rọ̀ ẹ̀gàn. Aaroni kéde àjọ̀dún kan fún Olúwa, ó sì da ère náà pọ̀ mọ́ Ọlọ́run Israẹli. Ọ̀rọ̀ Heberu fún “ṣeré” àwọn ènìyàn náà lè ní ìtumọ̀ ìbálòpọ̀, ìsìn ìbímọ sì sábà máa ń ní irú ààtò bẹ́ẹ̀. Lílọ wúrà náà di lẹ́búlẹ́bú àti mímú kí àwọn ènìyàn mu ún sọ ère náà di àìmọ́. Fífọ́ àwọn wàláà náà lè jẹ́ àmì pé a ti da májẹ̀mú náà. Àwọn ọmọ Lefi dúró ti Mose.
Ọjọ́ 17
Ọjọ́ Ètùtù
Lefitiku 16
Nípa ìwé náà. Lefitiku jẹ́ ìwé ìlànà fún ìsìn Israẹli: àwọn ẹbọ, iṣẹ́ àlùfáà ti ẹ̀yà Lefi, àwọn ọjọ́ mímọ́ àti ìwà mímọ́ nínú ààtò. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, láti ọ̀dọ̀ Mose ni ó ti wá. Ó wáyé ní ẹsẹ̀ òkè Sinai, lẹ́yìn tí a kọ́ Àgọ́ Àjọ tán àti ṣáájú ìrìnàjò nínú aginjù, ní nǹkan bí 1446 ṣáájú Kristi tàbí 1270 ṣáájú Kristi.
Ọjọ́ Ètùtù, ní ọjọ́ kẹwàá oṣù keje, ni ọjọ́ tí ó lọ́wọ̀ jùlọ ní Israẹli, òun nìkan sì ni ààwẹ̀ tí òfin pa láṣẹ; a ń pa á mọ́ lónìí gẹ́gẹ́ bí Yom Kippur. Olórí àlùfáà nìkan, tí ó wọ aṣọ ọ̀gbọ̀ lásán, ló máa ń wọ inú yàrá tí ó wà ní inú pátápátá nínú ibi mímọ́, tí a ṣàpèjúwe bí yàrá ìtẹ́ ọba. Ìtumọ̀ Azazel kò dájú: bóyá “ewúrẹ́ tí ó lọ kúrò”, ẹ̀mí èṣù aṣálẹ̀ kan, “ìmúkúrò pátápátá”, tàbí ọ̀gbun àpáta kan.
Ọjọ́ 18
Amí méjìlá ní Kenaani
Numeri 13
Nípa ìwé náà. Numeri sọ nípa ìrìnàjò Israẹli láti òkè Sinai la aginjù kọjá dé pẹ̀tẹ́lẹ̀ Moabu, ní òdìkejì Jordani sí Kenaani, bí ìran kan ti ń kú tán tí èkejì sì ń dàgbà. Orúkọ rẹ̀ wá láti inú àkọsílẹ̀ ìkànìyàn méjì. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, láti ọ̀dọ̀ Mose ni ó ti wá, pẹ̀lú iṣẹ́ àwọn akọ̀wé àti olóòtú ìgbà tí ó tẹ̀lé e. A fi àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ náà sí nǹkan bí 1445–1406 ṣáájú Kristi tàbí 1269–1230 ṣáájú Kristi.
Àwọn amí náà rìn nǹkan bí 275 máìlì, láti aginjù Sini ní gúúsù dé Lebo-Hamati ní Siria. Wọ́n kọjá ní Hebroni, níbi tí ìdílé Abrahamu ti gbé; Ṣoani, tí a pè ní Tanis lẹ́yìn náà, jẹ́ ìlú olókìkí ní agbègbè ẹnu odò Naili ní Ejibiti. Èso àjàrà àkọ́kọ́ máa ń pọ́n ní ìparí oṣù Keje tàbí ní oṣù Kẹjọ. A sábà máa ń so Kadeṣi mọ́ orísun omi Ain el-Qudeirat, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ọ̀mọ̀wé kan fi í sí ibòmíràn.
Ọjọ́ 19
Shema
Deuteronomi 6
Nípa ìwé náà. Deuteronomi ni ọ̀rọ̀ ìdágbére Mose ní pẹ̀tẹ́lẹ̀ Moabu, ní òdìkejì Jordani sí Jeriko, ogójì ọdún lẹ́yìn Ìjádelọ. Ó tún májẹ̀mú Sinai sọ, ó sì mú un gbòòrò sí i fún àwọn ènìyàn tí ó fẹ́ tẹ̀dó sí Kenaani, ní ìrísí bí àwọn àdéhùn ìgbàanì ní Ìlà-oòrùn Àárín, pàápàá ti àwọn ará Hiti. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, Mose ni òǹkọ̀wé rẹ̀; àkókò rẹ̀ jẹ́ nǹkan bí 1406 tàbí 1230 ṣáájú Kristi.
Orí yìí ní Shema nínú, tí a sọ ní orúkọ ọ̀rọ̀ Heberu àkọ́kọ́ rẹ̀, shema (“gbọ́”), gbólóhùn pàtàkì jùlọ nípa ìgbàgbọ́ Israẹli, tí a ṣì ń kà nínú ẹ̀sìn àwọn Júù. Lẹ́yìn náà, àṣà àwọn Júù mú àṣẹ láti so ọ̀rọ̀ Ọlọ́run mọ́ ọwọ́ àti iwájú orí ṣẹ ní tààrà pẹ̀lú tefillin (phylacteries), àwọn àpótí kéékèèké tí ó ní àwọn ẹsẹ Torah nínú, àti àṣẹ nípa òpó ìlẹ̀kùn pẹ̀lú mezuzah, àpò kékeré kan tí a kàn mọ́ férémù ìlẹ̀kùn.
Ọjọ́ 20
Ìṣubú Jeriko
Joṣua 6
Nípa ìwé náà. Joṣua sọ bí Israẹli, lábẹ́ ìdarí Joṣua arọ́pò Mose, ṣe la Jordani kọjá, tí wọ́n gba ilẹ̀ olókè Kenaani, tí wọ́n sì pín ilẹ̀ náà fún ẹ̀yà méjìlá. A kò mọ ẹni tí ó kọ ọ́. A fi àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ náà sí nǹkan bí 1406–1376 ṣáájú Kristi tàbí nǹkan bí 1230–1200 ṣáájú Kristi, nígbà tí Kenaani jẹ́ àkójọpọ̀ àwọn ìlú-ìjọba kéékèèké, tí ọ̀kọ̀ọ̀kan ní ọba tirẹ̀.
Jeriko, nítòsí Jordani, ń ṣọ́ ọ̀nà pàtàkì méjì tí ó wọ ilẹ̀ olókè àárín, nítorí náà a gbọ́dọ̀ kọ́kọ́ gbà á. Ìwo àgbò (ní èdè Heberu shofar) lè fọn ọ̀pọ̀ ohùn láti fi ṣe àmì ogun tàbí ìsìn, àwọn jagunjagun sì máa ń kígbe láti gbé ọkàn ara wọn sókè àti láti dẹ́rùbà ọ̀tá. A ya ìlú náà sọ́tọ̀ pátápátá fún Ọlọ́run, nítorí náà àwọn irin rẹ̀ lọ sí ilé ìṣúra ibi mímọ́.
Ọjọ́ 21
Ìpè Gideoni
Onidajọ 6
Nípa ìwé náà. Onidajọ sọ nípa àkókò láàrín Joṣua àti àwọn ọba àkọ́kọ́, nígbà tí àwọn ẹ̀yà Israẹli kò ní ìjọba àárín, tí àwọn aládùúgbò sì ń ni wọ́n lára léraléra. Àwọn akọni àdúgbò, tí a ń pè ní onídàájọ́, ló darí wọn ní àkókò ìṣòro. A kò mọ ẹni tí ó kọ ọ́. A fi àkókò náà sí nǹkan bí 1376–1050 ṣáájú Kristi tàbí nǹkan bí 1200–1050 ṣáájú Kristi.
Àwọn ará Midiani, tí a ti rò nígbà kan pé alárìnkiri lásán ni wọ́n, ni a mọ̀ nísinsin yìí pé wọ́n kọ́ ìlú, wọ́n sì jẹ gàba lórí àwọn apá kan Arabia àti gúúsù ilẹ̀ òdìkejì Jordani. Ìkọlù wọn ní àsìkò-àsìkò lè wà lára àkọsílẹ̀ àkọ́kọ́ tí ó fi ràkúnmí hàn nínú ẹgbẹ́ ọmọ-ogun ńlá. Baali ni ọlọ́run ìjì àti ìbímọ àwọn ará Kenaani, a sì sábà máa ń fi igi mímọ́ tàbí òpó ṣàpẹẹrẹ Aṣerah; baba Gideoni ló ń tọ́jú ojúbọ Baali àdúgbò.
Ọjọ́ 22
Rutu dúró ti Naomi
Rutu 1
Nípa ìwé náà. Rutu jẹ́ ìtàn kúkúrú láti àkókò àwọn onídàájọ́, nǹkan bí 1100 ṣáájú Kristi, nípa opó ará Moabu kan tí ó dúró ṣinṣin ti ìyá ọkọ rẹ̀ ọmọ Israẹli, tí ó sì di ìyá baba baba Dafidi ọba. A kò mọ ẹni tí ó kọ ọ́. Láìdàbí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ oníjàgídíjàgan inú Onidajọ, ó fi ìgbésí ayé ìdílé àti oko lásán hàn ní Bẹtilẹhẹmu.
Ìyàn ní ilẹ̀ olókè Israẹli sábà máa ń wá látinú ọ̀dá, Moabu, ní gúúsù-ìlà-oòrùn Juda, sì máa ń rí òjò nígbà mìíràn nígbà tí Juda kò rí. A gbà pé orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan ní ọlọ́run ilẹ̀ tirẹ̀, nítorí náà pípadà sí Moabu túmọ̀ sí pípadà sí àwọn ọlọ́run rẹ̀. Naomi pe Ọlọ́run ní shadday (“Olódùmarè”), ọ̀rọ̀ tí ó ń fi agbára àti ìpèsè hàn. Ìkórè ọkà barle bẹ̀rẹ̀ láàrín ìparí oṣù Kẹta àti àárín oṣù Kẹrin.
Ọjọ́ 23
Olúwa pe Samuẹli
1 Samuẹli 3
Nípa ìwé náà. 1 Samuẹli sọ bí Israẹli ṣe yípadà láti àjọṣepọ̀ àwọn ẹ̀yà tí kò dì mọ́ra, tí àwọn onídàájọ́ ń darí, di ìjọba, nípasẹ̀ ìtàn Samuẹli, Saulu àti Dafidi ọ̀dọ́. A kò mọ ẹni tí ó kọ ọ́. Ó sọ nípa àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ ní nǹkan bí 1050–1011 ṣáájú Kristi. Nínú Bíbélì Heberu, 1 àti 2 Samuẹli jẹ́ ìwé kan ṣoṣo ní ìbẹ̀rẹ̀.
Samuẹli sìn ní ọmọdé ní ibi mímọ́ ní Ṣilo, níbi tí a ń tọ́jú Àpótí Ẹ̀rí sí. Àwọn àlùfáà gbọ́dọ̀ jẹ́ kí fìtílà ibi mímọ́ máa jó ní gbogbo òru. Pípe orúkọ lẹ́ẹ̀mejì ń fi àkókò ọ̀wọ̀ hàn, bí ó ti rí pẹ̀lú Abrahamu àti Mose. Ní òpin, a mọ Samuẹli gẹ́gẹ́ bí wòlíì “láti Dani títí dé Beerṣeba”, gbólóhùn àtọwọ́dọ́wọ́ fún gbogbo ilẹ̀ náà, láti àríwá dé gúúsù.
Ọjọ́ 24
Dafidi àti Goliati
1 Samuẹli 17
Àwọn ọmọ-ogun méjèèjì dojú kọ ara wọn ní òdìkejì àfonífojì Ela, àfonífojì ọlọ́ràá kan tí ó tó nǹkan bí máìlì mẹ́ẹ̀ẹ́dógún sí gúúsù-ìwọ̀-oòrùn Bẹtilẹhẹmu, lójú ọ̀nà sí ilẹ̀ àwọn Filistini. Nínú ogun ìgbàanì, ẹ̀gbẹ́ méjèèjì máa ń jẹ́ kí àwọn akọni tí a yàn pinnu ogun nígbà mìíràn láti dín àdánù kù. Goliati wá láti Gati, ọ̀kan nínú ìlú márùn-ún àwọn Filistini. Kànnàkànnà jẹ́ àpò awọ lórí okùn méjì; nígbà tí a bá yí i, tí a sì tú u sílẹ̀, ó máa ń ju òkúta pẹ̀lú agbára tí ó lè pa ènìyàn, àwọn ọmọ-ogun pẹ̀lú sì máa ń lò ó. Goliati fi àwọn ọlọ́run rẹ̀ bú Dafidi; Dagoni ni olórí ọlọ́run àwọn Filistini. Jerusalẹmu kò tí ì di ìlú Israẹli.
Ọjọ́ 25
Dafidi gba Jerusalẹmu
2 Samuẹli 5
Nípa ìwé náà. 2 Samuẹli sọ nípa ìjọba Dafidi lẹ́yìn ikú Saulu: ogun abẹ́lé, ìṣọ̀kan àwọn ẹ̀yà, ogun pẹ̀lú àwọn aládùúgbò, àti wàhálà nínú ìdílé òun fúnra rẹ̀. A kò mọ ẹni tí ó kọ ọ́. Ó sọ nípa nǹkan bí 1011–971 ṣáájú Kristi. Nínú Bíbélì Heberu, òun àti 1 Samuẹli jẹ́ ìwé kan.
Jerusalẹmu, tí ó wà lọ́wọ́ àwọn ará Jebusi, jẹ́ ìlú olódi kékeré kan nígbà náà, bóyá éékà mẹ́sàn-án sí méjìlá. Ní ààlà láàrín Juda àti àwọn ẹ̀yà àríwá, ó di olú-ìlú àárín tí kò sí lábẹ́ ẹ̀yà kankan, tí ó ní ààbò àdánidá àti orísun omi. Àríyànjiyàn wà lórí bí Dafidi ṣe gbà á: ọ̀rọ̀ kan tí ó ṣọ̀wọ́n, tí a sábà máa ń túmọ̀ sí “ọ̀nà omi abẹ́lẹ̀”, lè túmọ̀ sí kànga inaro, tàbí kí ó jẹ́ àfiwé. Àfonífojì Refaimu wà láàrín Bẹtilẹhẹmu àti Jerusalẹmu.
Ọjọ́ 26
Ìlérí Ọlọ́run fún Dafidi
2 Samuẹli 7
Dafidi, tí ó ń gbé nínú ààfin òkúta tí a fi igi kedari bò nísinsin yìí, fẹ́ kọ́ tẹmpili tí yóò wà títí fún Àpótí náà, tí a ṣì ń tọ́jú sínú àgọ́. Títí di ìgbà náà, ibi ìsìn ni Àgọ́ Àjọ, ojúbọ àgọ́ tí a lè gbé kiri. Orí yìí ṣeré pẹ̀lú ọ̀rọ̀ náà “ilé”: Dafidi fẹ́ kọ́ ilé (tẹmpili) fún Ọlọ́run, ṣùgbọ́n Ọlọ́run ṣèlérí ilé (ìran àwọn ọba) fún Dafidi. A sábà máa ń pe àwọn ọba ní Ìlà-oòrùn Àárín ìgbàanì ní olùṣọ́-àgùntàn, èyí tí ó bá Dafidi mu, ẹni tí ó ti jẹ́ olùṣọ́-àgùntàn rí. Wòlíì Natani farahàn níbí fún ìgbà àkọ́kọ́ nínú ìgbà mẹ́ta nínú ìtàn Dafidi. Solomoni ọmọ Dafidi ni yóò kọ́ Tẹmpili lẹ́yìn náà.
Ọjọ́ 27
Solomoni ya Tẹmpili sí mímọ́
1 Ọba 8
Nípa ìwé náà. 1 Ọba tẹ̀lé ìjọba Solomoni, pípín ìjọba rẹ̀ sí Israẹli ní àríwá àti Juda ní gúúsù lẹ́yìn ikú rẹ̀ ní 931 ṣáájú Kristi, àti àwọn ọba tí ó tẹ̀lé e títí dé Ahabu. A kò mọ ẹni tí ó kọ ọ́. Ó sọ nípa nǹkan bí 973–853 ṣáájú Kristi, nígbà tí àwọn agbára àtijọ́ Ejibiti, Asiria àti àwọn ará Hiti kò lágbára mọ́.
Ó dàbí pé Solomoni dúró fún ọdún kan ó fẹ́rẹ̀ tó lẹ́yìn tí a parí Tẹmpili, kí ìyàsímímọ́ rẹ̀ lè bọ́ sí Àjọ̀dún Àgọ́, àjọ̀dún ìkórè ìgbà ìwọ́wé. Àwọn àlùfáà gbé Àpótí náà wọlé, tí a ti ń tọ́jú sínú àgọ́ títí di ìgbà náà, pẹ̀lú àwọn ọ̀pá rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí òfin ti béèrè. Solomoni gbàdúrà pẹ̀lú ọwọ́ tí ó gbé sókè sí ọ̀run. Ọ̀pọ̀ ènìyàn náà wá láti Lebo-Hamati ní àríwá dé odò Ejibiti (Wadi al-Arish) ní gúúsù.
Ọjọ́ 28
Ìjọba pín sí méjì
1 Ọba 12
Lẹ́yìn ikú Solomoni, Rehoboamu ọmọ rẹ̀, tí ó jọba láti 931 sí 913 ṣáájú Kristi, lọ sí Ṣekemu, ibùdó òṣèlú àti ẹ̀sìn àtijọ́ ti àwọn ẹ̀yà àríwá, kí wọ́n lè gbà á gẹ́gẹ́ bí ọba. Àríwá béèrè ìtura kúrò nínú iṣẹ́ àfipámúṣe àti owó orí wúwo ti Solomoni. “Àkéekèe” jọ pé ó túmọ̀ sí pàṣán tí ó ní ẹ̀gún tàbí ìṣó. Rehoboamu rán Adoniramu, alábòójútó iṣẹ́ àfipámúṣe, wọ́n sì sọ ọ́ ní òkúta pa. Ọba àríwá tuntun, Jeroboamu, gbé àwọn ẹgbọrọ màlúù wúrà kalẹ̀ ní Beteli, ní gúúsù ìjọba rẹ̀, àti ní Dani ní àríwá jíjìnnà, ibi méjèèjì tí ó ní àṣà ẹ̀sìn tí ó ti pẹ́; àwọn awalẹ̀pìtàn ní Dani ti rí pèpéle ibi mímọ́ kan, tàbí “ibi gíga”.
Ọjọ́ 29
Elijah lórí òkè Karmeli
1 Ọba 18
Nígbà ọ̀dá, Ahabu wá koríko kiri láti mú kí àwọn ẹṣin rẹ̀ wà láàyè, ẹṣin sì ṣe pàtàkì: àkọlé kan ti Ṣalamaneseri Kẹta ọba Asiria sọ pé Ahabu kó nǹkan bí 2,000 kẹ̀kẹ́ ogun wá sí Ogun Qarqar ní 853 ṣáájú Kristi. Òkè Karmeli, òkè gígùn kan tí ó nà dé etí Òkun Mẹditaréníà, jẹ́ olókìkí fún ìsìn àwọn ará Kenaani, Baali sì ni ọlọ́run ìjì àwọn ará Kenaani, tí a gbà pé òun ló ń fúnni ní òjò. Ọ̀rọ̀ Heberu fún “ṣiyèméjì” àwọn ènìyàn náà túmọ̀ sí láti tiro, bóyá ó tún ń tọ́ka sí ijó àwọn wòlíì Baali. Ẹ̀gàn Elijah fi àwọn ọlọ́run tí a ṣàpèjúwe bí ẹni tí ó ní àìní ènìyàn ṣẹ̀sín. Jesreeli wà ní nǹkan bí máìlì mẹ́tàdínlógún sí Karmeli.
Ọjọ́ 30
A wo Naamani sàn
2 Ọba 5
Nípa ìwé náà. 2 Ọba ń bá ìtàn àwọn ìjọba méjèèjì lọ, Israẹli ní àríwá àti Juda ní gúúsù, láti nǹkan bí 853 ṣáájú Kristi títí dé ìṣubú Samaria ní 722 ṣáájú Kristi àti ti Jerusalẹmu ní 586 ṣáájú Kristi. A kò mọ ẹni tí ó kọ ọ́. Àwọn orí rẹ̀ àkọ́kọ́ dá lé wòlíì Eliṣa.
Naamani ló ń darí ọmọ-ogun Aramu, aládùúgbò Israẹli tí ó sábà máa ń jẹ́ ọ̀tá rẹ̀. “Ẹ̀tẹ̀” rẹ̀ kò jọ àrùn Hansen ti òde òní, ó jọ àrùn awọ ara mìíràn tí ó le, nítorí ó ń rìn fàlàlà láàrín àwùjọ. Àwọn ènìyàn so ọlọ́run kan mọ́ erùpẹ̀ ilẹ̀ rẹ̀, nítorí náà Naamani béèrè fún erùpẹ̀ Israẹli. Rimoni ni Ramman, ọlọ́run ìjì àwọn ará Aramu (“ẹni tí ń sán ààrá”); bí a ṣe kọ ọ́ ní èdè Heberu túmọ̀ sí “èso pomegranate”, bóyá ẹ̀fẹ̀ ẹ̀gàn ni.
Ọjọ́ 31
Ìṣubú Samaria
2 Ọba 17
Hosea, ọba Israẹli tí ó kẹ́yìn, bẹ̀rẹ̀ sí jọba ní nǹkan bí 732 ṣáájú Kristi gẹ́gẹ́ bí ọba abẹ́ Asiria. Nígbà tí Ṣalamaneseri Karùn-ún gun orí ìtẹ́ Asiria ní 726 ṣáájú Kristi, Hosea dẹ́kun sísan owó òde, ó sì béèrè ìrànlọ́wọ́ lọ́wọ́ Ejibiti. Ó ṣòro láti mọ ẹni tí ọba Ejibiti náà jẹ́, tí a pè ní So ní èdè Heberu; àwọn ọ̀mọ̀wé dábàá Osorkon Kẹrin, Piankhy, tàbí ìlú Sais. Samaria ṣubú ní 722 ṣáájú Kristi, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Sagoni Kejì, ọba tí ó tẹ̀lé e, pẹ̀lú sọ pé òun ló gbà á. Asiria kó àwọn ọmọ Israẹli lọ sí Hala, Gosani àti odò Habori, níbi tí àkọsílẹ̀ Asiria ti dárúkọ àwọn orúkọ ọmọ Israẹli, ó sì mú àwọn ènìyàn mìíràn tẹ̀dó sí agbègbè tuntun Samaria. Àwọn tuntun wọ̀nyí fi ìsìn Ọlọ́run Israẹli kún ìsìn àwọn ọlọ́run tiwọn, bí Nergali.
Ọjọ́ 32
Jerusalẹmu ṣubú sí ọwọ́ Babeli
2 Ọba 25
Àwọn ará Babeli mọ òkìtì ìdótì ti Jerusalẹmu, wọ́n sì wọ inú ògiri rẹ̀. Sedekiah ọba sá ní òru sí ọ̀nà àfonífojì Jordani, ṣùgbọ́n wọ́n mú un, wọ́n sì mú un wá sí Ribla, ibùdó ogun Nebukadnessari, níbi tí wọ́n ti fọ́ ojú rẹ̀, ìyà tí ó wọ́pọ̀ fún àwọn alákòóso ọlọ̀tẹ̀. Nebusaradani, ìjòyè kan tí a tún dárúkọ nínú àkọlé Babeli kan, sun àwọn ilé pàtàkì, ó wó àwọn ògiri lulẹ̀, ó sì kó idẹ Tẹmpili lọ sí Babeli. Àwọn tálákà jùlọ nìkan ló dúró láti ṣe iṣẹ́ oko. Gedaliah, láti ìdílé àwọn ìjòyè ọba, di baálẹ̀ ní Mispa; àmì èdìdì kan láti Lakiṣi fi ìdí ipò gíga rẹ̀ múlẹ̀. Lẹ́yìn tí a pa á, ọ̀pọ̀ sá lọ sí Ejibiti. Àkọsílẹ̀ Babeli dárúkọ oúnjẹ tí a ń fún Jehoiakini ọba tí ó wà nígbèkùn.
Ọjọ́ 33
Àṣẹ Kirusi
Esra 1
Nípa ìwé náà. Esra sọ bí àwọn Júù tí ó wà nígbèkùn ṣe padà láti Babeli sí Jerusalẹmu lábẹ́ ìjọba Persia, bí wọ́n ṣe tún Tẹmpili kọ́, àti bí wọ́n ṣe làkàkà láti pa ìdánimọ̀ wọn mọ́ láàrín àwọn aládùúgbò tí ẹ̀sìn wọn jẹ́ àdàlù. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, Esra akọ̀wé ni ó kọ ọ́. Ó sọ nípa nǹkan bí 538 sí 457 ṣáájú Kristi, láti ìpadàbọ̀ àkọ́kọ́ títí dé ìgbà tí Esra fúnra rẹ̀ dé Jerusalẹmu.
Kirusi Kejì ti Persia gba Babeli ní 539 ṣáájú Kristi. Láìdàbí àwọn ará Asiria àti àwọn ará Babeli, tí wọ́n tú àwọn ènìyàn tí wọ́n ṣẹ́gun ká, àwọn ará Persia jẹ́ kí àwọn ìgbèkùn padà sí ilé, wọ́n sì retí ìdúróṣinṣin àti owó orí ní ìpadàbọ̀. Ó sọ irú ọ̀rọ̀ kan náà fún àwọn ará Babeli nípa ọlọ́run wọn Merodaki. Ọ̀pọ̀ Júù dúró ní Babeli, wọ́n sì ran àwọn tí ó lọ lọ́wọ́. Ṣeṣbassari, baálẹ̀ tí Persia yàn, kó àwọn ohun èlò Tẹmpili tí Nebukadnessari ti kó lọ padà wá.
Ọjọ́ 34
Àyẹ̀wò Nehemiah ní òru
Nehemiah 2
Nípa ìwé náà. Nehemiah sọ bí agbọ́tí ọba Persia ṣe wá sí Jerusalẹmu láti tún ògiri rẹ̀ kọ́ láìka àtakò àwọn ará àdúgbò sí, tí ó sì tún bójútó àwọn ìṣòro ọrọ̀-ajé àti ẹ̀sìn. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, Esra ni ó kọ ìwé náà. Ó sọ nípa nǹkan bí 445 títí di lẹ́yìn 432 ṣáájú Kristi, láti ọdún ogún dé ọdún kejìlélọ́gbọ̀n Artasasta Kìn-ín-ní.
Ìránṣẹ́ ọba kò gbọdọ̀ fajú ro níwájú ọba láé, Artasasta sì ti dá títún Jerusalẹmu kọ́ dúró tẹ́lẹ̀, nítorí náà ẹ̀rù ba Nehemiah. Ó ṣeé ṣe kí ọba náà rí ètò náà bí ọ̀nà láti fi ọwọ́ agbára mú agbègbè kan tí kò fi ara balẹ̀. Sanballati, olórí alátakò, jọ pé ó wá láti Beti-Horoni ní àríwá-ìwọ̀-oòrùn Jerusalẹmu; ìwé kan tí a rí ní Ejibiti fi hàn pé ó di baálẹ̀ Samaria lẹ́yìn náà. Nehemiah ṣàyẹ̀wò ògiri gúúsù ní ìkọ̀kọ̀ ní òru.
Ọjọ́ 35
Ìpinnu eléwu Esteri
Esteri 4
Nípa ìwé náà. Ìtàn Esteri wáyé ní Susa, olú-ìlú Persia, lábẹ́ Ahaswerusi ọba (486–465 ṣáájú Kristi), láàrín àwọn Júù tí ó dúró ní ìlà-oòrùn lẹ́yìn tí àwọn mìíràn padà sí Judea. Obìnrin Júù kan di ayaba, ó sì ṣèrànwọ́ láti gba àwọn ènìyàn rẹ̀ là kúrò nínú ìparun; ìwé náà ṣàlàyé ìbẹ̀rẹ̀ Àjọ̀dún Purimu. A kò mọ ẹni tí ó kọ ọ́.
Ọ̀fọ̀ Mordekai ní gbangba fi ìbànújẹ́ tí ó pọ̀ jọjọ hàn, kò sì sí ẹni tí ó wọ aṣọ ọ̀fọ̀ tí ó lè wọ ẹnu ibodè ààfin. Gẹ́gẹ́ bí òfin ààfin, ẹnikẹ́ni tí ó bá wá síwájú ọba láìjẹ́ pé a pè é ni a lè pa, a kò sì tí ì pe Esteri fún ọgbọ̀n ọjọ́. Ó ní kí àwọn Júù gbààwẹ̀ fún ọjọ́ mẹ́ta láìjẹ, láìmu, ju ààwẹ̀ ọjọ́ kan tí ó wọ́pọ̀ lọ. A kò dárúkọ Ọlọ́run nínú orí yìí.
Ọjọ́ 36
Jobu àti àdánù rẹ̀
Jobu 1
Nípa ìwé náà. Jobu jẹ́ àṣàrò ní ọ̀nà ewì nípa ìjìyà, tí ó bi ìgbàgbọ́ náà léèrè pé ìwà rere máa ń mú aásìkí wá nígbà gbogbo. A kò mọ ẹni tí ó kọ ọ́ tàbí ìgbà tí a kọ ọ́. Ìtàn náà wáyé ní ìgbà àtijọ́, ní àsìkò àwọn baba ńlá, bóyá ní Edomu: ọrọ̀ Jobu wà nínú agbo ẹran àti ìránṣẹ́, ó ń rú ẹbọ fún ìdílé rẹ̀ fúnra rẹ̀, ọjọ́ ayé rẹ̀ sì gùn púpọ̀.
Ọ̀rọ̀ ìbẹ̀rẹ̀ ìtàn náà lè bẹ̀rẹ̀ òwe-àkàwé tàbí ìtàn gidi. Ilẹ̀ Usi wà ní ìlà-oòrùn Jordani, yálà ní Edomu ní gúúsù tàbí ní Aramu ní àríwá, nítorí náà Jobu kì í ṣe ọmọ Israẹli. Àwọn iye àkópọ̀ bí méje àti mẹ́ta ń tọ́ka sí ìbùkún pípé. Àwọn ará Sabeani jẹ́ olè aṣálẹ̀ nígbà náà. Fífa aṣọ ẹni ya àti fífá orí jẹ́ àmì ìbànújẹ́ tí ó wọ́pọ̀.
Ọjọ́ 37
Olúwa dáhùn láti inú ìjì
Jobu 38
Lẹ́yìn àríyànjiyàn gígùn pẹ̀lú àwọn ọ̀rẹ́ rẹ̀, Ọlọ́run dáhùn Jobu níkẹyìn, ó ń sọ̀rọ̀ láti inú ìjì àjàyíká; nínú Májẹ̀mú Láéláé, ìjì sábà máa ń bá wíwà Ọlọ́run rìn. Ó béèrè ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbéèrè nípa ìṣẹ̀dá. Àwọn ìràwọ̀ òwúrọ̀ ń kọrin bí ènìyàn lẹ́gbẹ̀ẹ́ àwọn ẹ̀dá ọ̀run. A fi òkun hàn bí ẹ̀dá eléwu tí a tì mọ́ lẹ́yìn ìlẹ̀kùn. Yìnyín àti òjò yìnyín ń dúró nínú ilé ìṣúra ọ̀run, afẹ́fẹ́ ìlà-oòrùn sì ń fẹ́ gbígbóná láti aṣálẹ̀. Ọ̀rọ̀ Heberu méjì tí a sábà máa ń túmọ̀ sí “ọkàn” àti “èrò inú” lè túmọ̀ sí “ẹyẹ ibis” àti “àkùkọ” dípò bẹ́ẹ̀: àwọn ará Ejibiti gbà pé ẹyẹ ibis mọ ìgbà tí odò Naili yóò kún, àwọn rabbi ìgbà tí ó tẹ̀lé e sì gbà pé àkùkọ lè sọ tẹ́lẹ̀ pé òjò yóò rọ̀.
Ọjọ́ 38
Ọ̀nà ìgbésí ayé méjì
Saamu 1
Nípa ìwé náà. Saamu jẹ́ àkójọ àwọn orin àti àdúrà tí a ń lò nínú ìsìn Israẹli: ìyìn, ẹkún, ọpẹ́ àti ọgbọ́n. Ó fẹ́rẹ̀ tó ìdajì wọn tí a so mọ́ Dafidi; àwọn mìíràn wá láti ọ̀dọ̀ onírúurú òǹkọ̀wé. Àwọn akéwì kọ wọ́n láàrín ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún, àwọn olóòtú sì kó àwọn àkójọ kéékèèké jọ díẹ̀díẹ̀ sí ìwé márùn-ún, iṣẹ́ tí ó jọ pé a parí lẹ́yìn ìgbèkùn Babeli.
A fi Saamu 1 àti 2 sí iwájú láti ṣe ìfihàn gbogbo ìwé náà. Saamu 1 jẹ́ saamu ọgbọ́n tí ó fi ọ̀nà ìgbésí ayé méjì wéra. Ọ̀rọ̀ rẹ̀ àkọ́kọ́, ashrey ní èdè Heberu (báwo ni inú ẹni náà ti dùn tó), farahàn ní ìgbà mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n nínú Saamu; ó yàtọ̀ sí barak, ọ̀rọ̀ tí a sábà máa ń lò fún ìbùkún. Ọ̀rọ̀ náà torah túmọ̀ sí ìtọ́ni tàbí ẹ̀kọ́, kì í ṣe òfin nìkan. A fi igi tí a bomi rin dáradára, tí ó ń so èso, wé ìyàngbò tí afẹ́fẹ́ ń fẹ́ lọ.
Ọjọ́ 39
Olúwa gẹ́gẹ́ bí olùṣọ́-àgùntàn
Saamu 23
Ní Ìlà-oòrùn Àárín ìgbàanì, a sábà máa ń pe àwọn ọba àti alákòóso ní olùṣọ́-àgùntàn àwọn ènìyàn wọn, nítorí náà saamu yìí lo àwòrán tí wọ́n mọ̀ dáradára. Olùṣọ́-àgùntàn máa ń jẹ́ kí àwọn àgùntàn rẹ̀ dùbúlẹ̀ lẹ́yìn tí wọ́n ti jẹ yó, ó sì máa ń wá odò tí ó parọ́rọ́, nítorí àgùntàn máa ń mu omi tí kò ṣàn nìkan. Ọ̀gọ àti ọ̀pá rẹ̀ jẹ́ irinṣẹ́ láti lé ẹranko búburú àti ewu mìíràn sẹ́yìn. Lẹ́yìn náà ìran náà yípadà sí àsè. Olùgbàlejò máa ń bọlá fún àwọn àlejò rẹ̀, ó sì máa ń tù wọ́n lára nípa fífi òróró pa orí wọn, níbí sì ni àwọn ọ̀tá lè wò nìkan. Saamu 23 sí 28 jọ ní àwọn kókó ọ̀rọ̀ ìtọ́sọ́nà, oore Ọlọ́run àti gbígbé nínú ilé Ọlọ́run.
Ọjọ́ 40
Àdúrà fún ọkàn mímọ́
Saamu 51
Ẹkún yìí jẹ́wọ́ ìwà àìtọ́, ó sì bẹ̀bẹ̀ fún àánú. Àkọlé rẹ̀ so ó mọ́ Dafidi lẹ́yìn àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tí a sọ nínú 2 Samuẹli 11. Nígbà tí onísáàmù sọ pé Ọlọ́run nìkan ni òun ṣẹ̀ sí, ọ̀nà ọ̀rọ̀ líle ni èyí, nítorí àwọn mìíràn pẹ̀lú farapa. Hísópù jẹ́ ewéko kékeré tí a ń lò láti wọ́n nǹkan nínú ààtò ìwẹ̀mọ́, bí ti Ìrékọjá àkọ́kọ́. Gbólóhùn nípa ìtàjẹ̀sílẹ̀ lè bo ìwà àìṣòdodo ńlá èyíkéyìí, kì í ṣe ìpànìyàn nìkan. Àwọn ìlà ìparí nípa títún ògiri Jerusalẹmu kọ́ ni ó jọ pé a fi kún un lẹ́yìn ìgbèkùn, nígbà tí gbogbo àwùjọ ń gba saamu yìí bí àdúrà tiwọn.
Ọjọ́ 41
Lẹ́bàá odò Babeli
Saamu 137
Saamu yìí wá láti ìgbèkùn Babeli, lẹ́yìn tí a pa Jerusalẹmu run. Àwọn orin Jerusalẹmu so mọ́ ayọ̀ ìgbésí ayé ní ilẹ̀ náà, nítorí náà nígbà tí àwọn tí ó kó wọn lẹ́rú béèrè pé kí àwọn ìgbèkùn kọ wọ́n, ìbànújẹ́ kò jẹ́ kí ó ṣeé ṣe, wọ́n sì so dùùrù wọn kọ́ sórí igi. Onísáàmù jẹ́jẹ̀ẹ́ pé òun kì yóò gbàgbé Jerusalẹmu láé. Àwọn ìlà ìparí kíkorò dojú kọ Edomu, aládùúgbò Juda àti orogún rẹ̀ láti ìgbà pípẹ́. Ní ọjọ́ ìkẹyìn Juda, àwọn ará Edomu fa àwọn ará Juda lé àwọn ará Babeli lọ́wọ́, wọ́n sì yọ̀ nígbà tí Jerusalẹmu ṣubú. Irú àdúrà ẹ̀san bẹ́ẹ̀ ni a ń pè ní ègún; kódà àwọn òǹkàwé ìgbàanì rí i pé ó yani lẹ́nu gidigidi.
Ọjọ́ 42
Ẹ̀kọ́ àkọ́kọ́ baba
Òwe 1
Nípa ìwé náà. Òwe ni àkójọ ọ̀rọ̀ ọgbọ́n, ìmọ̀ràn àti ìkìlọ̀ fún ìgbésí ayé ojoojúmọ́ ti Israẹli ìgbàanì. A ka ọ̀pọ̀ ọ̀rọ̀ wọ̀nyí sí ti Solomoni, ṣùgbọ́n a dárúkọ àwọn òǹkọ̀wé mìíràn pẹ̀lú. A kọ ìwé náà, a sì kó o jọ láàrín ọ̀rúndún mélòó kan, láti ìjọba Solomoni (971–931 ṣáájú Kristi) títí dé ti Hesekiah ó kéré tán (728–686 ṣáájú Kristi). Ọ̀pọ̀ nínú rẹ̀ ń bá ọ̀dọ́mọkùnrin tí ń bẹ̀rẹ̀ ìgbésí ayé sọ̀rọ̀.
Bí ó ti rí nínú àwọn ìwé ọgbọ́n mìíràn ní Ìlà-oòrùn Àárín ìgbàanì, àwọn orí ìbẹ̀rẹ̀ jẹ́ ẹ̀kọ́ baba fún ọmọ rẹ̀. Ọ̀rọ̀ Heberu khidoth túmọ̀ sí àlọ́ tí ó nílò ìtumọ̀. A ṣàpèjúwe ọgbọ́n bí obìnrin tí ń pe ènìyàn ní ìgboro; ọ̀rọ̀ Heberu fún ọgbọ́n, khokmah, jẹ́ abo. Irú ènìyàn mẹ́ta ló ń kọ̀ ọ́: òpè (pethim), aṣiwèrè (kesilim) àti ẹlẹ́gàn (latsonim). Sheol ni orúkọ Heberu fún ibi àwọn òkú.
Ọjọ́ 43
Ìgbà fún ohun gbogbo
Oniwaasu 3
Nípa ìwé náà. Oniwaasu ṣe àṣàrò lórí ìtumọ̀ ìgbésí ayé àti gbígbádùn rẹ̀. Olùsọ̀rọ̀ rẹ̀, Oníwàásù (ní èdè Heberu Qoheleth, ẹni tí ń kó àpéjọ jọ), ni a ṣàpèjúwe bí ọba àti ọmọ Dafidi, èyí tí ó tọ́ka sí Solomoni; olóòtú kan ló fi ọ̀rọ̀ yí ọ̀rọ̀ rẹ̀ ká. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, a fi ìwé náà sí ìjọba Solomoni (971–931 ṣáájú Kristi). Ọ̀rọ̀ pàtàkì rẹ̀, hebel, túmọ̀ sí ìkùukùu tàbí èémí.
Ewì olókìkí kan ka àwọn ìṣe tí ó lòdì sí ara wọn ní méjì-méjì, ọ̀kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú àkókò tirẹ̀. Gbígbìn àti ìkórè tẹ̀lé àwọn àsìkò ìṣẹ̀dá. Ní Israẹli ìgbàanì, ìgbà láti pa túmọ̀ sí ogun àti ìdájọ́ ikú, fífa aṣọ ẹni ya sì jẹ́ àmì ọ̀fọ̀ tí ó wọ́pọ̀. Ilé ẹjọ́ tí a mẹ́nu kàn lẹ́yìn náà jẹ́ “ibi ìdájọ́” ní tààrà: àwọn àgbààgbà ló máa ń gbọ́ ẹjọ́ àdúgbò ní ẹnu ibodè ìlú.
Ọjọ́ 44
Ìran Isaiah nínú Tẹmpili
Isaiah 6
Nípa ìwé náà. Isaiah kó àwọn iṣẹ́ wòlíì Isaiah jọ, ẹni tí a kà sí òǹkọ̀wé rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, tí ó sọ̀rọ̀ ní Jerusalẹmu láti nǹkan bí 740 sí 685 ṣáájú Kristi. Ó kìlọ̀ fún Juda nípa ìdájọ́ tí ń bọ̀, ó sì fún ìyókù tí yóò là á já ní ìrètí. Àyíká rẹ̀ ni ìdìde Asiria, tí ó ṣẹ́gun ìjọba àríwá Israẹli, tí ó sì halẹ̀ mọ́ Juda.
Nígbà tí Ussiah ọba kú, ní nǹkan bí 740 ṣáájú Kristi, Asiria tún ń gbòòrò sí i. Àwọn ọ̀mọ̀wé ń jiyàn bóyá ìran yìí ni ìpè àkọ́kọ́ Isaiah, tí a fi síbí nítorí ìdí ìtàn-kíkọ, tàbí iṣẹ́ tí a fún un lẹ́yìn náà. Àwọn Serafu jẹ́ ẹ̀dá ọ̀run tí a rí níbí nìkan; orúkọ wọn lè ní í ṣe pẹ̀lú iná. Igbe àwọn Serafu kò ní ọ̀rọ̀-ìṣe ní èdè Heberu, nítorí náà ó lè túmọ̀ sí pé ayé kún fún ògo Ọlọ́run nísinsin yìí tàbí pé yóò kún.
Ọjọ́ 45
Ìtùnú fún àwọn ìgbèkùn
Isaiah 40
Orí yìí bẹ̀rẹ̀ apá ńlá tí ó kẹ́yìn nínú Isaiah, orí 40 sí 66, tí àyíká rẹ̀ jẹ́ ìgbèkùn Babeli. Àwòrán ọ̀nà òpópó la aginjù já yí orí 35 padà, níbi tí àwọn ènìyàn ti ń rìn lọ sí Sioni; níbí, Olúwa ló ń bọ̀ wá sọ́dọ̀ àwọn ènìyàn rẹ̀. A ka Lebanoni sí iyebíye nítorí igbó àti ẹranko rẹ̀. Ọ̀rọ̀ tí àwọn ìtumọ̀ kan túmọ̀ sí “gbogbo ayé” túmọ̀ sí etí òkun tàbí erékùṣù ní tààrà. Ewì náà fi àwọn ère tí a gbọ́dọ̀ fi ìṣọ́ra kọ́ kí wọ́n má baà ṣubú ṣẹ̀sín. Àwọn ará Babeli àti àwọn ará Ejibiti gbà gbọ́ káàkiri pé ọlọ́run ni oòrùn, òṣùpá àti àwọn ìràwọ̀; orí yìí fi wọ́n hàn bí ohun tí a dá. Àwòrán fífi ìyẹ́ fò lókè bí idì rán wa létí Ìjádelọ.
Ọjọ́ 46
Ìránṣẹ́ tí ó jìyà
Isaiah 53
Ewì yìí nípa ìránṣẹ́ Olúwa bẹ̀rẹ̀ nítòsí òpin orí 52. Àwọn olùtúmọ̀ ń jiyàn nípa ẹni tí ń sọ̀rọ̀ níbí: ìyókù olóòtítọ́ ti Israẹli, tàbí wòlíì pẹ̀lú àwọn ènìyàn rẹ̀. A ṣàpèjúwe ìránṣẹ́ náà bí irúgbìn ẹlẹgẹ́ tí ó hù nínú ilẹ̀ gbígbẹ, láìsí ògo ọba. Rírún, lílù àti nínà jẹ́ ìyà fún ẹ̀ṣẹ̀ ọ̀daràn. Ọ̀rọ̀ Heberu shalom, tí a sábà máa ń túmọ̀ sí “àlàáfíà”, túmọ̀ sí ìpé ara, ọkàn àti ìbáṣepọ̀. Ní Israẹli, kíkú ní àárín ọjọ́ ayé ni a kà sí àmì ìdájọ́, nígbà tí ọ̀pọ̀ irú-ọmọ àti ẹ̀mí gígùn jẹ́ èrè ìgbésí ayé ọlọ́gbọ́n. Ìlà nípa ìsìnkú sọ ní tààrà pé “pẹ̀lú àwọn ọlọ́rọ̀ ní ikú rẹ̀”.
Ọjọ́ 47
Ìpè Jeremiah
Jeremiah 1
Nípa ìwé náà. Jeremiah kó àwọn iṣẹ́ wòlíì tí ó kìlọ̀ fún Juda nípa ìparun tí ń bọ̀ ní àwọn ẹ̀wádún rẹ̀ tí ó kẹ́yìn jọ. Ọ̀rọ̀ inú rẹ̀ wá láti ọ̀dọ̀ Jeremiah fúnra rẹ̀, ó sì ṣeé ṣe kí Baruku akọ̀wé rẹ̀ kọ ọ́ sílẹ̀. Ó sọ nípa nǹkan bí 627 sí 580 ṣáájú Kristi: àwọn ọdún ìkẹyìn ìjọba náà, ìparun Jerusalẹmu láti ọwọ́ Babeli, àti àwọn ọdún àkọ́kọ́ ìgbèkùn.
Ó jọ pé ọ̀dọ́ ni Jeremiah nígbà tí a pè é. Àkọsílẹ̀ àwọn ọba ní ìbẹ̀rẹ̀ fi Jehoahasi àti Jehoiakini sílẹ̀, tí ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn jọba fún ohun tí kò tó oṣù mẹ́ta. Ẹ̀ka igi almondi jẹ́ eré ọ̀rọ̀ ní èdè Heberu: almondi (shaqed), igi àkọ́kọ́ tí ń yọ òdòdó, dún bí ṣíṣọ́ (shoqed). Babeli wà ní ìlà-oòrùn Juda ní tààrà, ṣùgbọ́n nítorí aṣálẹ̀ tí ó wà láàrín wọn, láti àríwá ni àwọn ọmọ-ogun rẹ̀ ti wá.
Ọjọ́ 48
Lẹ́tà sí àwọn ìgbèkùn
Jeremiah 29
Lẹ́tà yìí lọ sí ọ̀dọ̀ àwọn ará Juda tí a kó lọ sí Babeli ní 597 ṣáájú Kristi. Nítorí pé àwọn ìgbèkùn ń gbé ní àwọn ìletò tí ó fọ́n ká, ó ṣeé ṣe kí a ka á sókè láti ibì kan dé ibòmíràn. Ní ìlòdì sí àwọn wòlíì tí ń ṣèlérí ìpadàbọ̀ kíákíá, Jeremiah sọ fún àwọn ìgbèkùn pé kí wọ́n kọ́ ilé, kí wọ́n gbin ọgbà, kí wọ́n dá ìdílé sílẹ̀, kí wọ́n sì wá àlàáfíà àwọn ìlú Babeli tí wọ́n ń gbé, nítorí ìgbèkùn náà yóò gba àádọ́rin ọdún, gẹ́gẹ́ bí ó ti sọ tẹ́lẹ̀. A dárúkọ wòlíì méjì láàrín àwọn ìgbèkùn gẹ́gẹ́ bí òpùrọ́. Lẹ́yìn náà wòlíì kan ní Babeli tí ń jẹ́ Ṣemaiah kọ̀wé sí Sefaniah àlùfáà ní Jerusalẹmu, ó ń rọ̀ ọ́ pé kí ó gbé ìgbésẹ̀ lòdì sí Jeremiah. Sefaniah fi í han Jeremiah, ẹni tí ó fi lẹ́tà dáhùn, nítorí náà iṣẹ́ ń lọ, ó sì ń bọ̀ ní ọ̀nà méjèèjì.
Ọjọ́ 49
Jerusalẹmu, ìlú tí ó dá wà
Ẹkún Jeremiah 1
Nípa ìwé náà. Ẹkún Jeremiah jẹ́ àkójọ ewì márùn-ún tí ń ṣọ̀fọ̀ ìparun Jerusalẹmu láti ọwọ́ àwọn ará Babeli ní nǹkan bí 586 ṣáájú Kristi. A kò dárúkọ òǹkọ̀wé rẹ̀; ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ Jeremiah. Ewì mẹ́rin àkọ́kọ́ jẹ́ ewì álífábẹ́ẹ̀tì: ẹsẹ kọ̀ọ̀kan bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú lẹ́tà tí ó tẹ̀lé e nínú álífábẹ́ẹ̀tì Heberu oní-lẹ́tà-méjìlélógún, ohun kan tí ó máa ń sọnù nínú ìtumọ̀.
A ṣàpèjúwe Jerusalẹmu bí ọmọ-ọba obìnrin tí ó ti di ẹrú. “Àwọn olólùfẹ́” rẹ̀ jọ pé wọ́n jẹ́ àwọn ọlọ́run ìbímọ Baali àti Aṣerah, “àwọn ọ̀rẹ́” rẹ̀ sì jẹ́ àwọn alájọṣepọ̀ bí Ejibiti, tí kò ràn án lọ́wọ́. A kó àwọn ènìyàn lẹ́rú ní ìgbà mélòó kan: 605, 597, 586 àti 581 ṣáájú Kristi. Sioni jẹ́ orúkọ ewì fún Jerusalẹmu. Ìdótì náà gbà láti oṣù Kìn-ín-ní 588 sí oṣù Keje 586 ṣáájú Kristi, ebi sì pa ọ̀pọ̀ ènìyàn kú.
Ọjọ́ 50
Àfonífojì egungun gbígbẹ
Esekiẹli 37
Nípa ìwé náà. A kó Esekiẹli lọ sí Babeli pẹ̀lú àwọn aṣáájú Juda mìíràn ní 597 ṣáájú Kristi, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí rí ìran níbẹ̀ ní 593 ṣáájú Kristi, nígbà tí ó jẹ́ ọmọ ọgbọ̀n ọdún. Ìwé rẹ̀, tí a fi sí nǹkan bí 593 sí 571 ṣáájú Kristi, kìlọ̀ nípa ìdájọ́ ṣáájú ìṣubú Jerusalẹmu ní 586 ṣáájú Kristi, ó sì fúnni ní ìrètí ìmúpadàbọ̀sípò lẹ́yìn rẹ̀.
Àwọn egungun tí ó fọ́n ká, tí ó ti gbẹ pátápátá, ṣàpẹẹrẹ àwọn ìgbèkùn, tí wọ́n rò pé ìrètí wọn ti kú. Ọ̀rọ̀ Heberu ruach lè túmọ̀ sí èémí, afẹ́fẹ́ tàbí ẹ̀mí, orí náà sì ṣeré pẹ̀lú ìtumọ̀ mẹ́tẹ̀ẹ̀ta. Ìdajì kejì jẹ́ ìṣe àmì: wòlíì náà so igi méjì pọ̀ di ọ̀kan láti ṣàpẹẹrẹ ìṣọ̀kan ìjọba àríwá àti ti gúúsù, tí ó ti pín lẹ́yìn ikú Solomoni.
Ọjọ́ 51
Daniẹli ní ààfin Babeli
Daniẹli 1
Nípa ìwé náà. Daniẹli sọ nípa àwọn ìgbèkùn Júù tí ń sìn ní ààfin ọba ní Babeli, ó sì kọ àwọn ìran nípa ọjọ́ iwájú sílẹ̀. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, Daniẹli fúnra rẹ̀ ni ó kọ ọ́; àwọn ọ̀mọ̀wé kò fohùn ṣọ̀kan nípa ìgbà tí ìwé náà gba ìrísí rẹ̀ ìkẹyìn. Àwọn ìtàn rẹ̀ bo nǹkan bí 605 sí 535 ṣáájú Kristi, láti ọ̀dọ̀ àwọn ìgbèkùn àkọ́kọ́ títí dé àkókò àṣẹ Kirusi tí ó jẹ́ kí àwọn Júù padà.
Ní 605 ṣáájú Kristi, Nebukadnessari kó àwọn ọ̀dọ́kùnrin láti ìdílé ọba Juda lọ sí Babeli. Ọ̀rọ̀ Heberu saris, tí a sábà máa ń túmọ̀ sí “ìwẹ̀fà”, jọ pé ó túmọ̀ sí àwọn ìjòyè gíga níbí. Ẹ̀kọ́ wọn bo ìwé-kíkọ Babeli tí ó pọ̀ jọjọ, ní èdè àjèjì. Orúkọ tuntun wọn bọlá fún àwọn ọlọ́run Babeli: Daniẹli (Ọlọ́run ni onídàájọ́ mi) di Belteṣassari (Beli dáàbò bo ẹ̀mí rẹ̀). Oúnjẹ ọba lè ní ẹran ẹlẹ́dẹ̀ nínú, a sì lè ti fi rúbọ sí àwọn òrìṣà.
Ọjọ́ 52
Daniẹli nínú ihò kìnnìún
Daniẹli 6
Àwọn ìjòyè agbègbè máa ń jábọ̀ fún olórí alákòóso mẹ́ta, tí wọ́n gbọ́dọ̀ dáàbò bo ọba kúrò lọ́wọ́ ọ̀tẹ̀. Daniẹli, tí ó ti tó nǹkan bí ọmọ ọgọ́rin ọdún nígbà náà, ni a fẹ́ fi ṣe olórí gbogbo ìjọba náà. A mọ àṣẹ ọba Persia fún pé a kò lè yí i padà, bí ìwé Esteri pẹ̀lú ti fi hàn. Daniẹli gbàdúrà sí ìhà Jerusalẹmu bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Tẹmpili ti di àlàpà. Fífi èdìdì ọba àti èdìdì àwọn ìjòyè dí ihò náà túmọ̀ sí pé kò sí ẹni tí ó lè ṣí i ní ìkọ̀kọ̀. A tún lè ka ìlà ìkẹyìn sí “Dariusi, èyíinì ni, Kirusi ará Persia”, nítorí “àti” sábà máa ń ní ìtumọ̀ yìí ní èdè Aramaiki, èdè apá yìí nínú Daniẹli; ọ̀pọ̀ gbà pé orúkọ méjèèjì tọ́ka sí ọkùnrin kan náà.
Ọjọ́ 53
Ọlọ́run bí òbí onífẹ̀ẹ́
Hosea 11
Nípa ìwé náà. Hosea wàásù ní ìjọba àríwá Israẹli láti nǹkan bí 760 ṣáájú Kristi títí di ìgbà díẹ̀ ṣáájú kí Asiria tó pa á run ní 722 ṣáájú Kristi. Ó bẹ̀rẹ̀ ní òpin ìjọba aásìkí Jeroboamu Kejì; ní ọgbọ̀n ọdún tí ó tẹ̀lé e, ọba mẹ́fà jọba, a sì pa mẹ́rin nínú wọn. Ìgbéyàwó rẹ̀ pẹ̀lú aya aláìṣòótọ́, Gomeri, ṣàpẹẹrẹ bí Israẹli ṣe ń sin àwọn ọlọ́run àwọn ará Kenaani.
Ewì náà ṣàpèjúwe Ọlọ́run bí òbí tí ń kọ́ ọmọ kékeré kan, Israẹli, láti rìn, láti ìgbà Ìjádelọ. Lábẹ́ òfin, ọmọkùnrin ọlọ̀tẹ̀ lè jìyà ikú. Adma àti Seboimu jẹ́ ìlú nítòsí Sodomu àti Gomorra tí a pa run pẹ̀lú wọn. Nínú èrò àwọn Heberu, ọkàn ni ibùdó èrò àti ìfẹ́-inú, kì í ṣe ti ìmọ̀lára nìkan. Olúwa tí ń ké ramúramù bí kìnnìún tún farahàn nínú Amosi.
Ọjọ́ 54
Jẹ́ kí ìdájọ́ òdodo ṣàn
Amosi 5
Nípa ìwé náà. Amosi, olùṣọ́-àgùntàn kan láti Tekoa ní Juda, tí kì í ṣe wòlíì oníṣẹ́, lọ sí àríwá láti wàásù ní ojúbọ Beteli ní nǹkan bí 755 ṣáájú Kristi, lábẹ́ Jeroboamu Kejì. Ní àkókò aásìkí, àwọn ọlọ́rọ̀ ń lọ́rọ̀ sí i nígbà tí a ń ni àwọn tálákà lára, a sì ń da ìsìn Olúwa pọ̀ mọ́ ìsìn àwọn ọlọ́run àdúgbò.
Ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú qinah, orin ìsìnkú Heberu tí ó ní ìlù 3+2, bí ẹni pé Israẹli ti kú tán. Beteli, Gilgali àti Beerṣeba jẹ́ ojúbọ tí a so mọ́ àwọn baba ńlá; ìlà nípa Gilgali jẹ́ eré ìró ní èdè Heberu. Àwọn àgbẹ̀ máa ń fi bíríkì amọ̀ kọ́lé, nítorí náà ilé òkúta gbígbẹ́ jẹ́ àmì ọlọ́rọ̀. Àwọn ènìyàn aládùúgbò ń sin ìràwọ̀ Pleiadesi àti Orioni bí ọlọ́run. Àwọn odò ìgbà-òjò ní ilẹ̀ gbígbẹ máa ń ní omi nìkan ní àsìkò òjò.
Ọjọ́ 55
Ninefe gbọ́
Jona 3
Nípa ìwé náà. Jona sọ nípa wòlíì kan láti ìjọba àríwá Israẹli tí a rán láti kìlọ̀ fún Ninefe, ìlú ńlá Asiria. A kò mọ ẹni tí ó kọ ọ́. Ìtàn náà wáyé ní nǹkan bí 755 ṣáájú Kristi, ní ìjọba Jeroboamu Kejì, nígbà tí agbára Asiria ti rẹ̀ fún ìgbà díẹ̀. Lẹ́yìn náà Asiria pa Israẹli run ní 722 ṣáájú Kristi, Babeli sì pa Ninefe run ní 612 ṣáájú Kristi.
Ninefe jẹ́ ìlú pàtàkì kan nínú ilẹ̀ ọba Asiria. Ọ̀rọ̀ náà pé ó gba ọjọ́ mẹ́ta láti rí gbogbo rẹ̀ lè túmọ̀ sí àkókò tí Jona nílò láti tan iṣẹ́ rẹ̀ ká, tàbí kí ó ka àwọn ìletò àyíká kún un. Gbígbààwẹ̀ àti jíjókòó nínú aṣọ ọ̀fọ̀ àti eérú jẹ́ àmì ọ̀fọ̀, ó sì dàbí pé àwọn ará Asiria ní irú àṣà bẹ́ẹ̀. Fífi àwọn ẹranko kún ààwẹ̀ náà fi hàn pé ìṣòro ńlá pátápátá ni.
Ọjọ́ 56
Ohun tí Olúwa ń béèrè
Mika 6
Nípa ìwé náà. Mika sọ àsọtẹ́lẹ̀ ní Juda lábẹ́ Jotamu, Ahasi àti Hesekiah ọba, nǹkan bí 735 sí 686 ṣáájú Kristi, nígbà tí Asiria pa ìjọba àríwá run, tí ó sì halẹ̀ mọ́ Jerusalẹmu. Ó dá ìwà ìbàjẹ́ àti ìnilára àwọn tálákà lẹ́bi ní Samaria àti ní Jerusalẹmu, ó sì tún sọ nípa ìmúpadàbọ̀sípò ní ọjọ́ iwájú.
A ṣe orí náà bí ẹjọ́ ní ilé ẹjọ́. A pe àwọn òkè ńlá àti àwọn òkè kéékèèké gẹ́gẹ́ bí ẹlẹ́rìí, bí a ti máa ń pe àwọn ọlọ́run nínú àwọn àdéhùn mìíràn ní Ìlà-oòrùn Àárín ìgbàanì. Ṣittimu, ní ìlà-oòrùn Jordani, ni ibùdó Israẹli ìkẹyìn kí wọ́n tó kọjá sí Gilgali. Àwọn ọ̀rọ̀ Heberu pàtàkì ni mishpat (ìdájọ́ òdodo) àti khesed (ìfẹ́ olóòótọ́). Omri àti Ahabu dá ìran ọba kan sílẹ̀ ní àríwá (885–841 ṣáájú Kristi).
Ọjọ́ 57
Ẹ tún ilé náà kọ́
Hagai 1
Nípa ìwé náà. Hagai ní iṣẹ́ mẹ́rin tí a fi fúnni ní Jerusalẹmu ní 520 ṣáájú Kristi, ọdún kejì Dariusi Kìn-ín-ní ọba Persia. Wọ́n wà lára àwọn àsọtẹ́lẹ̀ tí a kọ ọjọ́ wọn sílẹ̀ ní pàtó jùlọ nínú Májẹ̀mú Láéláé. Ó fẹ́rẹ̀ tó ogún ọdún lẹ́yìn tí àwọn ìgbèkùn àkọ́kọ́ padà, Tẹmpili ṣì wà ní àlàpà. Hagai rọ àwọn ènìyàn láti tún un kọ́; a parí rẹ̀ ní 515 ṣáájú Kristi.
Serubbabeli ni baálẹ̀ Juda tí Persia yàn, Jeṣua sì ni olórí àlùfáà. Ọ̀dá àti ìkórè tí ó kùnà ti sọ ọrọ̀-ajé Juda di aláìlágbára. Ilé àwọn ènìyàn tí a fi pákó ṣe lọ́ṣọ̀ọ́ yàtọ̀ sí Tẹmpili tí ó wà ní àlàpà. Àwọn igi àdúgbò kò tó fún iṣẹ́ ìkọ́lé náà. Ní èdè Heberu, “ọ̀dá” (khoreb) dún bí “àlàpà” (khareb).
Ọjọ́ 58
Iná ẹni tí ń da fàdákà
Malaki 3
Nípa ìwé náà. Malaki wàásù fún àwọn Júù ní agbègbè Judea lábẹ́ Persia, ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ní àwọn ọdún 400 ṣáájú Kristi, lẹ́yìn tí a ti tún Tẹmpili kọ́. Àwọn àlùfáà jẹ́ aláìbìkítà, ìsìn kò ní ọkàn, ọ̀pọ̀ sì rò pé Ọlọ́run ti já wọn kulẹ̀. A kọ́ ìwé náà bí ọ̀wọ́ àríyànjiyàn láàrín Ọlọ́run àti àwọn ènìyàn.
Ní èdè Heberu, “ìránṣẹ́ mi” ni malaki, bákan náà bí orúkọ Malaki. Àwòrán iná àti ọṣẹ wá láti inú yíyọ́ irin àti fífọ aṣọ; ọṣẹ líle náà jẹ́ ohun ìfọṣọ alkali tí a ṣe láti inú ewéko. Àwọn oṣó máa ń ṣe idán tàbí àfọ̀ṣẹ fún èrè. “Ìwé ìrántí” rán wa létí àṣà àwọn ará Persia ti kíkọ orúkọ àti ìṣẹ̀lẹ̀ sílẹ̀. Ìdámẹ́wàá jẹ́ ìdá kan nínú mẹ́wàá ìkórè àti agbo ẹran, tí a fún àwọn ọmọ Lefi àti àwọn àlùfáà, àti ní gbogbo ọdún kẹta, fún àwọn tálákà; ní ìgbà Malaki, a ń kó o wá sí àwọn yàrá ìṣúra nínú Tẹmpili.
Ọjọ́ 59
Àwọn amòye láti ìlà-oòrùn
Matiu 2
Nípa ìwé náà. Matiu jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn Ìyìnrere mẹ́rin, tí ó sọ nípa ìgbésí ayé, ẹ̀kọ́, ikú àti àjíǹde Jesu. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, Matiu, tí a tún ń pè ní Lefi, ọ̀kan nínú àwọn aposteli méjìlá, ni ó kọ ọ́; ó ṣeé ṣe kí a kọ ọ́ láàrín ọdún 65 sí 80 lẹ́yìn Kristi. Ó dàbí pé a kọ ọ́ fún àwọn Kristiani Júù tí ń gbìyànjú láti mọ bí ìgbàgbọ́ wọn ṣe tan mọ́ ẹ̀sìn àwọn Júù.
Àwọn amòye náà ń wo ìràwọ̀, nítorí náà ó ṣeé ṣe kí wọ́n jẹ́ awòràwọ̀, bóyá láti ilẹ̀ Babeli, níbi tí ọ̀pọ̀ Júù ń gbé. Herodu Ńlá ṣàkóso Galili, Judea àti Samaria (37–4 ṣáájú Kristi) gẹ́gẹ́ bí alájọṣepọ̀ olóòótọ́ ti Romu; ó lókìkí fún ìkọ́lé àti fún pípa àwọn ẹbí rẹ̀. Àtọwọ́dọ́wọ́ ka amòye mẹ́ta láti inú ẹ̀bùn mẹ́ta náà; ọ̀rọ̀ Bíbélì kò sọ iye wọn. Lẹ́yìn ikú Herodu, a pín ìjọba rẹ̀ láàrín àwọn ọmọ rẹ̀.
Ọjọ́ 60
Ìwàásù lórí Òkè bẹ̀rẹ̀
Matiu 5
Ìwàásù lórí Òkè ni àkọ́kọ́ nínú ìdìpọ̀ ẹ̀kọ́ gígùn márùn-ún nínú Matiu. Gbólóhùn náà “a ó tù wọ́n nínú” lo ìrísí tí kò dárúkọ olùṣe, ọ̀nà tí àwọn Júù fi ń sọ nípa iṣẹ́ Ọlọ́run láìdárúkọ Ọlọ́run. A tún lè túmọ̀ “ayé” sí “ilẹ̀ náà”, èyí tí ó rán wa létí ilẹ̀ tí a ṣèlérí fún Abrahamu. A ń lo iyọ̀ láti tọ́jú oúnjẹ, láti fún un ní adùn, àti nínú dídá májẹ̀mú. Ráákà jẹ́ ọ̀rọ̀ èébú ní èdè Aramaiki tí ó túmọ̀ sí bí “orí òfìfo”. Ọ̀rọ̀ fún ọ̀run àpáàdì, Gehenna, wá láti orúkọ àfonífojì kan lẹ́yìn odi Jerusalẹmu, níbi tí àwọn ọba Juda kan ti fi ènìyàn rúbọ nínú iná. Iṣẹ́ àfipámúṣe fún àwọn ọmọ-ogun Romu jẹ́ apá ìtìjú kan nínú bí Romu ṣe gba ilẹ̀ náà.
Ọjọ́ 61
Òwe létí adágún
Matiu 13
Èyí ni ìdìpọ̀ ẹ̀kọ́ ńlá kẹta nínú Matiu. Jesu ń kọ́ni ní òwe (ní èdè Giriki parabole, àfiwé): ìtàn kúkúrú tí ó fi ìran ojoojúmọ́ wé òtítọ́ kan nípa Ìjọba Ọlọ́run. Òwe kan sábà máa ń dá lórí kókó kan ṣoṣo, nítorí náà kì í ṣe gbogbo kúlẹ̀kúlẹ̀ ló nílò ìtumọ̀ tí ó farasin. Èpò láàrín alikama jọ pé ó jẹ́ darnel onírùngbọ̀n, tí ó jọ alikama gan-an títí yóò fi pọ́n; gbígbìn ín sínú oko ọkùnrin mìíràn jẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ tí a ń fìyà jẹ. Àwọn ènìyàn máa ń bo ohun iyebíye mọ́lẹ̀ nínú oko láti fi pamọ́ fún àwọn olè àti àwọn ọmọ-ogun. Ní Nasareti, a mọ Jesu gẹ́gẹ́ bí “ọmọ gbẹ́nàgbẹ́nà”; ọ̀rọ̀ Giriki náà tọ́ka sí oníṣẹ́ ọwọ́ tí ń ṣiṣẹ́ igi, irin tàbí òkúta.
Ọjọ́ 62
Ìbẹ̀rẹ̀ ìyìnrere
Marku 1
Nípa ìwé náà. A gbà ní gbogbogbò pé Marku ni Ìyìnrere tí ó kọ́kọ́ wà. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́ ìjọ àkọ́kọ́, Johanu Marku kọ ohun tí aposteli Peteru rántí sílẹ̀ ní ìbéèrè ìjọ ní Romu lẹ́yìn ikú Peteru. Ó ṣeé ṣe kí a kọ ọ́ ní òpin àwọn ọdún 60 lẹ́yìn Kristi, nígbà tí àwọn Kristiani ń dojú kọ inúnibíni, tí ìparun Jerusalẹmu sì ń súnmọ́ tòsí.
Messia (ní èdè Heberu mashiakh) àti Kristi (ní èdè Giriki christos) túmọ̀ sí ẹni àmì òróró; a máa ń fi òróró yan àwọn ọba, àlùfáà àti wòlíì. Johanu Onítẹ̀bọmi ń ṣiṣẹ́ ní aginjù nítòsí Jordani, ní àríwá Òkun Iyọ̀, ó wọ aṣọ bí wòlíì Elijah, ó sì ń jẹ eṣú, tí Òfin gbà láàyè gẹ́gẹ́ bí oúnjẹ. Galili, tí Herodu Antipa ń ṣàkóso, tó nǹkan bí 40 máìlì ní gígùn àti 25 máìlì ní fífẹ̀ (65 nípa 40 km). Ẹ̀tẹ̀ bo ọ̀pọ̀ àrùn awọ ara, ó sì túmọ̀ sí ìyàsọ́tọ̀ kúrò láàrín àwùjọ.
Ọjọ́ 63
Níwájú Pilatu àti ní Gọlgọta
Marku 15
Ìgbẹ́jọ́ àwọn ará Romu sábà máa ń bẹ̀rẹ̀ ní àfẹ̀mọ́júmọ́. Ìgbìmọ̀ gíga àwọn Júù kò lè mú ìdájọ́ ikú ṣẹ, nítorí náà wọ́n mú Jesu wá sọ́dọ̀ Pọntiu Pilatu, gómìnà Romu ní Judea láti ọdún 26 sí 36 lẹ́yìn Kristi, tí ó sábà máa ń gbé ní Kesarea ṣùgbọ́n tí ó wá sí Jerusalẹmu fún Àjọ Ìrékọjá. Nínà pẹ̀lú okùn awọ tí a so irin tàbí egungun mọ́ ló máa ń ṣáájú kíkàn mọ́ àgbélébùú, ó sì lè pa ènìyàn fúnra rẹ̀. Ẹni tí a dá lẹ́bi sábà máa ń ru igi ìdábùú àgbélébùú; Simoni wá láti Kirene ní Àríwá Áfíríkà. Gọlgọta jẹ́ èdè Aramaiki fún Ibi Agbárí (ní èdè Látìn calvaria, láti ibẹ̀ ni orúkọ Kalfari ti wá), ó sì wà lẹ́yìn odi ìlú. Igbe Jesu, “Eli, Eli”, jẹ́ èdè Aramaiki, ìró rẹ̀ sì mú kí àwọn kan rò pé ó ń pe Elijah.
Ọjọ́ 64
A bí i ní Bẹtilẹhẹmu
Luku 2
Nípa ìwé náà. Ìyìnrere Luku, tí ìwé Ìṣe àwọn Aposteli ń bá a lọ, fẹ́ fúnni ní àkọsílẹ̀ tí ó péye, tí ó wà létòlétò nípa ìgbésí ayé Jesu. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, Luku ni ó kọ ọ́, oníṣègùn kan tí ó máa ń bá Paulu rìn nígbà mìíràn. Ó lè jẹ́ láti nǹkan bí ọdún 59–63 lẹ́yìn Kristi, nígbà tí Paulu wà ní ẹ̀wọ̀n ní Romu, tàbí láti ọdún 70–90 lẹ́yìn Kristi, tí ó gbára lé Marku. Ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ọ̀rọ̀ ìṣáájú onípò-ẹ̀yẹ ní ọ̀nà àwọn ará Giriki àti Romu.
Augustu jọba ní Romu láti 27 ṣáájú Kristi dé ọdún 14 lẹ́yìn Kristi; ìkànìyàn kan kọ orúkọ àwọn ènìyàn sílẹ̀ fún owó orí. A bí Jesu ní nǹkan bí 6–4 ṣáájú Kristi, kí Herodu Ńlá tó kú. Bẹtilẹhẹmu jẹ́ abúlé kékeré kan tí ó jẹ́ máìlì márùn-ún sí gúúsù Jerusalẹmu. Ọ̀rọ̀ tí a sábà máa ń túmọ̀ sí “ilé èrò” ṣeé ṣe kí ó túmọ̀ sí yàrá àlejò tàbí ibùwọ̀ àwọn arìnrìn-àjò. Ẹbọ ẹyẹ méjì tí ìdílé náà mú wá ni èyí tí Òfin là sílẹ̀ fún àwọn ìdílé tálákà lẹ́yìn ìbímọ.
Ọjọ́ 65
Ohun tí ó sọnù tí a rí
Luku 15
A kẹ́gàn àwọn agbowó òde gẹ́gẹ́ bí aṣojú Romu tí a mọ̀ fún ìwà ìbàjẹ́. Ọgọ́rùn-ún àgùntàn jẹ́ agbo ẹran àròpín fún olùṣọ́-àgùntàn tí kò ní ọrọ̀ púpọ̀. Owó fàdákà mẹ́wàá náà lè jẹ́ apá kan ẹ̀bùn ìgbéyàwó obìnrin kan, ilé sì ṣókùnkùn, pẹ̀lú ilẹ̀ erùpẹ̀ tàbí ti òkúta. Kí ọmọ béèrè fún ogún rẹ̀ ṣáájú àkókò jẹ́ àbùkù ńlá, pípàdánù ohun ìní ìdílé láàrín àwọn kèfèrí ní ìlú òkèèrè sì jẹ́ ìtìjú. Ẹlẹ́dẹ̀ jẹ́ ẹranko àìmọ́ lábẹ́ òfin àwọn Júù. Baálé ilé tí ó ní iyì kì í sáré. Ààyò aṣọ, òrùka àti ẹgbọrọ màlúù àbọ́pa fi hàn pé ọmọ náà jẹ́ ọmọ ilé tí a bọlá fún.
Ọjọ́ 66
Ọ̀nà Emmausi
Luku 24
Ó ṣeé ṣe kí a fi òkúta ńlá roboto tí a ń yí lórí ipa ọ̀nà dí ẹnu ibojì náà. Jesu jíǹde ní ọjọ́ kẹta gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà ìkàyé tí ó wọ́pọ̀, pẹ̀lú ọjọ́ Ẹtì gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ kìn-ín-ní. A kò mọ nǹkan mìíràn nípa Kileopa àti ẹni tí ó bá a rìn, bóyá aya rẹ̀; ó ṣeé ṣe kí wọ́n máa padà sí ilé lẹ́yìn Àjọ Ìrékọjá. Àwọn ará Romu máa ń kan àwọn ènìyàn mọ́ àgbélébùú ní ibi gbangba tí èrò pọ̀ sí gẹ́gẹ́ bí ìkìlọ̀, nítorí náà ó dàbí ohun tí kò ṣeé ṣe pé arìnrìn-àjò ìsìn kan kò gbọ́. Àṣà àlejò ṣíṣe ní Àárín Ìlà-oòrùn béèrè pé kí a fún àlejò ní oúnjẹ àti ibùsùn fún òru. Òfin, àwọn Wòlíì àti Saamu ni orúkọ apá mẹ́ta Ìwé Mímọ́ Heberu. Lẹ́yìn náà àwọn ọmọ-ẹ̀yìn ń bá ìsìn lọ nínú Tẹmpili gẹ́gẹ́ bí Júù.
Ọjọ́ 67
Ọ̀rọ̀ náà àti ẹ̀rí Johanu
Johanu 1
Nípa ìwé náà. Ìyìnrere Johanu, Ìyìnrere kẹrin, ni a kọ kí àwọn òǹkàwé lè gbà Jesu gbọ́ gẹ́gẹ́ bí Messia àti Ọmọ Ọlọ́run. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, ó wá láti ọ̀dọ̀ ọmọ-ẹ̀yìn tí Jesu fẹ́ràn, tí a mọ̀ sí Johanu ọmọ Sebede, tí ó kọ ọ́ ní ọjọ́ ogbó rẹ̀ ní nǹkan bí ọdún 90 lẹ́yìn Kristi, ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ní Efesu, nígbà tí àwọn ọmọlẹ́yìn Jesu níbẹ̀ ní ìjà pẹ̀lú àwọn Sinagọgu àdúgbò.
Ọ̀rọ̀ Giriki logos (ọ̀rọ̀) ní ìtumọ̀ tí ó jinlẹ̀: fún àwọn onímọ̀ ọgbọ́n Giriki, òye tí ó ń ṣe ètò àgbáyé; fún àwọn Júù, ọ̀rọ̀ Ọlọ́run, ọgbọ́n, àti agbára ìṣẹ̀dá rẹ̀. Ọ̀rọ̀-ìṣe fún bí Ọ̀rọ̀ náà ṣe ń gbé láàrín ènìyàn túmọ̀ sí pa àgọ́ ní tààrà, èyí tí ó rán wa létí Àgọ́ Àjọ. Betisaida, ilé ìpẹja, wà ní etí àríwá Òkun Galili. Filipi jẹ́ orúkọ Giriki, Natanaeli sì jẹ́ orúkọ Heberu, èyí tí ó fi àdàlù àṣà Galili hàn.
Ọjọ́ 68
Níbi kànga Jakọbu
Johanu 4
Àwọn Júù tí ń rìnrìn-àjò láàrín Judea àti Galili sábà máa ń yẹra fún Samaria, wọ́n ń gba Jeriko àti àfonífojì Jordani, nítorí ọ̀tá gígùn àti kíkorò láàrín àwọn Júù àti àwọn ará Samaria. Sikari wà nítòsí Ṣekemu, níbi tí Jakọbu ti ní ilẹ̀, kànga rẹ̀ sì jìn ju 100 ẹsẹ̀ bàtà lọ (mítà 30). Àwọn obìnrin sábà máa ń pọn omi ní òwúrọ̀ tàbí ìrọ̀lẹ́ tí ojú ọjọ́ tutù, àṣà àwùjọ kò sì jẹ́ kí olùkọ́ Júù bá obìnrin ará Samaria sọ̀rọ̀. Omi ìyè túmọ̀ sí omi tuntun tí ń ṣàn, Ṣekemu kò sì ní odò. Àwọn ará Samaria ń sìn lórí òkè Gerisimu, tí ó ga sókè lórí Ṣekemu. Orí náà parí ní Kana, níbi tí Jesu ti wo ọmọ ìjòyè kan sàn láti ọ̀nà jíjìn, iṣẹ́ àmì rẹ̀ kejì ní Galili.
Ọjọ́ 69
Lasaru ará Betani
Johanu 11
Lasaru jẹ́ ìkékúrú orúkọ Heberu náà Eleasari, “Ọlọ́run ń ṣèrànwọ́”, orúkọ tí ó wọ́pọ̀ gan-an nígbà náà. Betani jẹ́ abúlé kékeré kan ní ìlà-oòrùn Jerusalẹmu, ní òdìkejì òkè Olifi. A máa ń sin òkú ní ọjọ́ tí ó kú, àwọn ẹbí àti aládùúgbò sì máa ń péjọ fún ọjọ́ méje ọ̀fọ̀ pẹ̀lú ẹkún kíkankíkan. A gbẹ́ ibojì sínú òkè àpáta, pẹ̀lú ìjókòó òkúta nínú àti òkúta tí a ń yí ní ẹnu ọ̀nà. Ìgbìmọ̀ náà bẹ̀rù pé ẹgbẹ́ Messia kan yóò mú agbára Romu wá sórí Tẹmpili àti orílẹ̀-èdè náà. Kaiafa jẹ́ olórí àlùfáà láti ọdún 18 sí 36 lẹ́yìn Kristi. Efraimu jẹ́ abúlé kan tí ó tó nǹkan bí máìlì méjìlá sí àríwá Jerusalẹmu.
Ọjọ́ 70
Ibojì òfìfo
Johanu 20
Maria Magdalene wá láti parí ìsìnkú náà. Òkúta tí a ń yí ni a fi dí ọ̀pọ̀ ibojì ní Judea, olè jíjà ní ibojì kò sì ṣàjèjì, nítorí náà ó kọ́kọ́ rò pé a ti gbé òkú náà lọ. A fi aṣọ ọ̀gbọ̀ wé òkú náà, a sì so aṣọ mìíràn mọ́ orí; a rí méjèèjì tí a fi sílẹ̀ lórí ìjókòó ìsìnkú. A mọ ọmọ-ẹ̀yìn kejì náà sí Johanu gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́. Jesu kí àwọn ọmọ-ẹ̀yìn pẹ̀lú ìkíni àlàáfíà (shalom) tí ó wọ́pọ̀ láàrín àwọn Júù. Ìpàdé pẹ̀lú Tomasi wáyé ní ọjọ́ Àìkú tí ó tẹ̀lé e; ìkàyé ìgbàanì ka ọjọ́ ìbẹ̀rẹ̀ kún un, èyí tí ó mú kí ó jẹ́ ọjọ́ mẹ́jọ. Ọ̀pọ̀ ọ̀mọ̀wé rí òpin orí yìí bí ìparí Ìyìnrere náà ní ìbẹ̀rẹ̀, pẹ̀lú orí tí ó tẹ̀lé e gẹ́gẹ́ bí àfikún.
Ọjọ́ 71
Pentikosti ní Jerusalẹmu
Ìṣe àwọn Aposteli 2
Nípa ìwé náà. Ìṣe àwọn Aposteli ń bá Ìyìnrere Luku lọ, ó sọ bí iṣẹ́ nípa Jesu ṣe tàn kálẹ̀ láti Jerusalẹmu jákèjádò ayé Romu, pẹ̀lú Peteru àti lẹ́yìn náà Paulu ní àárín. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, Luku ni ó kọ ọ́, oníṣègùn àti alábàárìn Paulu. Ìtàn rẹ̀ parí ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 60 lẹ́yìn Kristi; a kọ ọ́ nígbà náà tàbí, bí ọ̀pọ̀ ti rò, lẹ́yìn náà, títí di àárín àwọn ọdún 80.
Pentikosti, àjọ̀dún ìkórè, jẹ́ ọ̀kan nínú àjọ̀dún mẹ́ta lọ́dọọdún tí àwọn ènìyàn máa ń rìnrìn-àjò lọ fún ìsìn, nítorí náà àwọn Júù láti ọ̀pọ̀ ilẹ̀ kún Jerusalẹmu. Àkọsílẹ̀ àwọn ènìyàn náà bẹ̀rẹ̀ láti Partia àti Elamu ní Iran òde òní, la Mesopotamia àti àwọn agbègbè Romu ní Asia Kékeré (Turkey báyìí) kọjá, dé Ejibiti, Libia, Romu, Krete àti Arabia. Ọ̀rọ̀ Peteru ni àkọ́kọ́ nínú nǹkan bí ọgbọ̀n ọ̀rọ̀ nínú Ìṣe àwọn Aposteli. Ọ̀rọ̀ Giriki koinonia túmọ̀ sí ìgbésí ayé tí ó súnmọ́ra, tí a jọ ń ṣàjọpín.
Ọjọ́ 72
Saulu lójú ọ̀nà Damasku
Ìṣe àwọn Aposteli 9
Luku sọ ìtàn yìí ní ìgbà mẹ́ta nínú Ìṣe àwọn Aposteli, Paulu sì tọ́ka sí i nínú àwọn lẹ́tà rẹ̀. Sinagọgu (ní èdè Giriki synagoge, ibi ìpéjọpọ̀) ni ibi ìpàdé àdúgbò àwọn Júù fún kíka Òfin àti àwọn Wòlíì, fún àdúrà àti ẹ̀kọ́, àṣà tí ó bẹ̀rẹ̀ lẹ́yìn Ìgbèkùn. Damasku, olú-ìlú Siria, ni ìlú ńlá tí ó súnmọ́ jùlọ lẹ́yìn ilẹ̀ Israẹli, ìrìn ọjọ́ mẹ́rin sí mẹ́fà láti Jerusalẹmu. A pe àwọn ọmọlẹ́yìn Jesu ní ènìyàn Ọ̀nà náà. Sísá Paulu nínú agbọ̀n tí a sọ̀ kalẹ̀ láti ara odi ìlú ni a tún sọ nínú 2 Kọrinti. Tarsu, ìlú ìbí rẹ̀, ni olú-ìlú Kilikia. Ní ojú àwọn Júù, iṣẹ́ awọ fífọ̀ jẹ́ iṣẹ́ àìmọ́.
Ọjọ́ 73
Paulu ní Tẹsalonika àti Ateni
Ìṣe àwọn Aposteli 17
Amfipoli àti Apollonia wà lórí Ọ̀nà Egnatia, ọ̀nà Romu tí ó la Makedonia já. Ní Tẹsalonika, àwọn alátakò Paulu fi ẹ̀sùn ọ̀tẹ̀ sí Kesari kan àwọn onígbàgbọ́, Jasoni tí ó gbà wọ́n lálejò sì ní láti san owó ìdúró. Berea wà ní nǹkan bí 50 máìlì (80 km) síwájú sí ìwọ̀-oòrùn. Àwọn Epikure, ọmọlẹ́yìn Epicurus (341–270 ṣáájú Kristi), ń wá ìgbésí ayé tí ó parọ́rọ́ láìsí ìbẹ̀rù àwọn ọlọ́run; àwọn Stoiki, tí Zeno dá ilé-ẹ̀kọ́ wọn sílẹ̀ (335–263 ṣáájú Kristi), rí àgbáyé bí ohun tí Òye àtọ̀runwá ń ṣàkóso. Paulu bẹ̀rẹ̀ láti ara pẹpẹ kan tí a kọ àkọlé sí fún ọlọ́run àìmọ̀, ó sì fa ọ̀rọ̀ àwọn akéwì Giriki yọ, lára wọn Aratus ará Kilikia tí ó jẹ́ Stoiki. Àjíǹde dún bí ọ̀rọ̀ òmùgọ̀ ní etí àwọn Giriki. Dionisiu jẹ́ ọ̀kan nínú Areopagu, ìgbìmọ̀ gíga jùlọ ìlú náà.
Ọjọ́ 74
Ìjì àti ọkọ̀ rírì
Ìṣe àwọn Aposteli 27
Èyí jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn àkọsílẹ̀ ìgbàanì tí ó ní kúlẹ̀kúlẹ̀ jùlọ nípa ìrìnàjò ojú òkun, tí a sọ ní ọ̀nà “àwa”, gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́ láti ọ̀dọ̀ Luku gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan nínú àwọn tí ó wà nínú ọkọ̀. Paulu wọ ọkọ̀ lábẹ́ ìṣọ́ Juliusi, balógun ọ̀rún kan, ní Mira wọ́n sì wọ ọkọ̀ ọkà Ejibiti kan tí ń lọ sí Itali. Ìparí ìgbà ìwọ́wé jẹ́ àsìkò eléwu fún ìrìnàjò ojú òkun. Èbùté Yíyanjú, ní etí gúúsù Krete, kò dára fún lílo ìgbà òtútù, nítorí náà àwọn atukọ̀ gbìyànjú láti dé Fonike. Ìjì líle láti àríwá-ìlà-oòrùn gbá wọn kọjá erékùṣù kékeré Kauda; wọ́n fi okùn di ara ọkọ̀ náà mú kí ó má baà fọ́. Ènìyàn 276 tí ó wà nínú ọkọ̀ bá ohun tí a mọ̀ nípa àwọn ọkọ̀ ọkà mu.
Ọjọ́ 75
Lẹ́tà sí Romu
Romu 1
Nípa ìwé náà. Romu ni lẹ́tà Paulu sí àwọn Kristiani ní Romu, ìjọ tí kì í ṣe òun ló dá a sílẹ̀, tí kò sì tí ì bẹ̀ wò. Ó ṣeé ṣe kí ó kọ ọ́ ní Kọrinti ní nǹkan bí ọdún 57 lẹ́yìn Kristi, ní òpin ìrìnàjò ìhìnrere rẹ̀ kẹta, nígbà tí ó ń gbèrò láti mú ẹ̀bùn lọ sí Jerusalẹmu, kí ó sì bẹ Romu wò lójú ọ̀nà rẹ̀ sí Spania. Ìjọ náà ní àwọn onígbàgbọ́ Júù àti àwọn kèfèrí nínú.
Ní ọdún 49 lẹ́yìn Kristi, Ọba-ńlá Kilaudiu lé àwọn Júù jáde kúrò ní Romu, títí kan àwọn Kristiani Júù, àwọn onígbàgbọ́ kèfèrí sì gba aṣáájú; nígbà tí àwọn Júù padà, aáwọ̀ tẹ̀lé e. Ìbẹ̀rẹ̀ lẹ́tà náà tẹ̀lé ìlànà àwọn lẹ́tà ìgbàanì: òǹkọ̀wé, àwọn òǹkàwé, ọpẹ́, kókó ọ̀rọ̀. Àwọn Giriki pe àwọn àjèjì ní barbaroi (“aláìgbédè”), wọ́n ń fi èdè wọn ṣẹ̀sín bí “bar bar”. Àkọsílẹ̀ àwọn ìwà àìtọ́ tẹ̀lé àkọsílẹ̀ ìwà búburú, ìrísí ìwé-kíkọ tí ó wọ́pọ̀ láàrín àwọn Giriki.
Ọjọ́ 76
Ẹ̀yà púpọ̀, ara kan
Romu 12
Níbí lẹ́tà náà yí padà láti ẹ̀kọ́ sí ìtọ́ni ìgbésí ayé, apá kan nínú rẹ̀ sì wá látinú aáwọ̀ inú ìjọ Romu. Àwọn Júù sábà máa ń pín ìtàn sí àsìkò méjì, àsìkò yìí àti àsìkò tí ń bọ̀, ọ̀rọ̀ Paulu fún ayé yìí sì túmọ̀ sí àsìkò yìí ní tààrà. Àwòrán àwùjọ bí ara kan tí ó ní ẹ̀yà púpọ̀ jẹ́ ohun tí a mọ̀ dáadáa nínú ayé ìgbàanì; òpìtàn Romu Livy àti olùkọ́ Stoiki Epictetus pẹ̀lú lò ó. Ọ̀rọ̀ Giriki analogia (ìwọ̀n) wá láti inú ìṣirò àti ẹ̀kọ́ ìrònú. Ọ̀pọ̀ ìtọ́ni jọ ọ̀rọ̀ Jesu gidigidi, pàápàá nípa sísúre fún àwọn tí ń ṣe inúnibíni sí yín. Ìpè láti gbé ní ìrẹ́pọ̀ sọ ní tààrà pé “ẹ máa ro ohun kan náà”.
Ọjọ́ 77
Ọ̀nà ìfẹ́
1 Kọrinti 13
Nípa ìwé náà. 1 Kọrinti ni lẹ́tà Paulu tí ó dáhùn àwọn ìbéèrè àti ìṣòro tí a ròyìn láti ìjọ tí ó dá sílẹ̀ ní Kọrinti, níbi tí ó kọ́kọ́ gbé fún oṣù méjìdínlógún ní nǹkan bí ọdún 50–52 lẹ́yìn Kristi. Ó kọ ọ́ láti Efesu nígbà ìrìnàjò ìhìnrere rẹ̀ kẹta, ní nǹkan bí ọdún 53–56 lẹ́yìn Kristi. Kọrinti jẹ́ ìlú àdúgbò Romu tí ọwọ́ rẹ̀ dí, tí oríṣiríṣi ènìyàn ń gbé, lórí ilẹ̀ tóóró tí ó so Gíríìsì àárín mọ́ Peloponnese.
Orí yìí dá ọ̀rọ̀ Paulu nípa àwọn ẹ̀bùn ẹ̀mí dúró, èyí tí ó ń bá a lọ ní orí tí ó tẹ̀lé e. Sísọ̀rọ̀ ní èdè àìmọ̀ ni ẹ̀bùn tí àwọn ará Kọrinti kà sí iyebíye jùlọ. Àwọn ìwé àfọwọ́kọ yàtọ̀ síra nípa fífi ara ẹni sílẹ̀: àwọn kan sọ nípa fífi í fúnni láti sun, àwọn mìíràn nípa fífi í fúnni láti lè ṣògo; ní èdè Giriki, ọ̀nà kíkà méjèèjì yàtọ̀ síra ní lẹ́tà kan ṣoṣo. Dígí sábà máa ń jẹ́ idẹ dídán, ó sì máa ń fi àwòrán bàìbàì hàn nìkan.
Ọjọ́ 78
Ìbéèrè nípa àjíǹde
1 Kọrinti 15
Àwọn kan ní Kọrinti ń ṣiyèméjì nípa àjíǹde ọjọ́ iwájú. Nínú ayé àwọn Giriki àti Romu, ọ̀pọ̀ gbà gbọ́ pé ọkàn kì í kú, ṣùgbọ́n àjíǹde ara jẹ́ èrò àwọn Júù tí ó dàbí àjèjì. Paulu fi àkópọ̀ ohun tí ó ti gbà lé wọn lọ́wọ́, ó ka àwọn tí ó rí Jesu tí ó jíǹde, títí kan àwọn tí ó ju 500 lẹ́ẹ̀kan náà, ìṣẹ̀lẹ̀ tí a kò mọ̀ láti orísun mìíràn, àti Jakọbu, tí a mọ̀ sí arákùnrin Olúwa, tí ó di aṣáájú ìjọ Jerusalẹmu lẹ́yìn náà. A ṣàpèjúwe àwọn ọba aṣẹ́gun pẹ̀lú ẹsẹ̀ wọn lórí àwọn ọ̀tá tí wọ́n ṣẹ́gun. Wíwo àwọn ẹlẹ́wọ̀n tí a dá lẹ́bi tí ń bá ẹranko ẹhànnà jà jẹ́ eré ìnàjú tí ó gbajúmọ̀, Paulu sì fa ọ̀rọ̀ kan yọ nípa ẹgbẹ́ búburú láti ọ̀dọ̀ akéwì Giriki Menander.
Ọjọ́ 79
Kò sí iṣẹ́ mìíràn
Galatia 1
Nípa ìwé náà. Galatia ni lẹ́tà Paulu sí àwọn ìjọ ní agbègbè Romu ti Galatia ní Asia Kékeré (Turkey báyìí), ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ àwọn tí òun àti Barnaba dá sílẹ̀ ní ìrìnàjò ìhìnrere rẹ̀ àkọ́kọ́. Ó ṣeé ṣe kí a kọ ọ́ ní ọdún 48 tàbí 49 lẹ́yìn Kristi, ṣáájú ìpàdé ìgbìmọ̀ ní Jerusalẹmu, lẹ́yìn tí àwọn olùkọ́ mìíràn rọ àwọn onígbàgbọ́ kèfèrí láti kọlà kí wọ́n sì pa òfin àwọn Júù mọ́.
Àwọn lẹ́tà ìgbàanì máa ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìkíni, wọ́n sì sábà máa ń ní ọpẹ́; Paulu fo ọpẹ́ náà, ó sì lọ tààrà sí ìbáwí. Ìkíni rẹ̀ so charis (oore-ọ̀fẹ́) ní èdè Giriki, tí ó dún bí chairein (ìkíni) tí ó wọ́pọ̀, pọ̀ mọ́ shalom (àlàáfíà) ní èdè Heberu. Anathema túmọ̀ kherem ní èdè Heberu, ohun tí a yà sọ́tọ̀ fún ìparun. Àkókò tí Paulu lò ní Arabia ni a mọ̀ láti inú lẹ́tà yìí nìkan. Ìbẹ̀wò ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún rẹ̀ sọ́dọ̀ Peteru ṣeé ṣe kí ó jẹ́ èyí tí ó wà nínú Ìṣe àwọn Aposteli 9.
Ọjọ́ 80
Ìdílé àti ìhámọ́ra
Efesu 6
Nípa ìwé náà. Efesu jẹ́ lẹ́tà tí Paulu kọ láti ẹ̀wọ̀n, ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ní Romu tàbí ní Efesu, bóyá fún ọ̀pọ̀ ìjọ tuntun ní agbègbè Romu ti Asia, tí olú-ìlú rẹ̀, Efesu, jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ìlú tí ó tóbi jùlọ nínú ilẹ̀ ọba náà. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, a fi í sí ọdún 60–62 lẹ́yìn Kristi, ṣùgbọ́n ó lè ti ṣáájú, ní nǹkan bí ọdún 53–56 lẹ́yìn Kristi. Ó tẹnu mọ́ ìṣọ̀kan àwọn onígbàgbọ́ Júù àti kèfèrí.
Ìtọ́ni fún àwọn ará ilé, tí a darí sí àwọn ọmọ àti òbí, àti sí àwọn ẹrú àti ọ̀gá ní ọ̀kọ̀ọ̀kan, jẹ́ ìrísí tí a mọ̀ dáadáa nínú ìwé ìwà rere àwọn Giriki. Oko ẹrú jẹ́ apá kan ìgbésí ayé nínú ayé Romu, Paulu sì bá ẹ̀gbẹ́ méjèèjì sọ̀rọ̀. Àwòrán ìhámọ́ra náà wá láti inú ohun ìjà ọmọ-ogun Romu, tí ọ̀pọ̀ rẹ̀ jẹ́ fún ààbò; nígbà mìíràn a máa ń ki ọfà bọ ọ̀dà, a sì máa ń dáná sí i. Ọ̀rọ̀ Giriki fún arákùnrin bo ọkùnrin àti obìnrin.
Ọjọ́ 81
Ìrẹ̀lẹ̀ àti ìránṣẹ́ méjì
Filipi 2
Nípa ìwé náà. Filipi jẹ́ lẹ́tà onífẹ̀ẹ́ tí Paulu kọ láti ẹ̀wọ̀n sí ìjọ ní Filipi, ìlú àdúgbò Romu ní Makedonia lórí Via Egnatia, tí ó dá sílẹ̀ ní nǹkan bí ọdún 50 lẹ́yìn Kristi. Ó dúpẹ́ lọ́wọ́ ìjọ náà fún ẹ̀bùn tí Epafiroditu mú wá. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, a fi í sí ọdún 60–62 lẹ́yìn Kristi, ṣùgbọ́n ó lè ti ṣáájú, ní nǹkan bí ọdún 53–56 lẹ́yìn Kristi.
Ọ̀pọ̀ rí apá àárín rẹ̀ bí orin ìyìn àwọn Kristiani àkọ́kọ́. Ọ̀rọ̀ Giriki rẹ̀ sọ ní tààrà pé ó sọ ara rẹ̀ di òfìfo. Kíkàn mọ́ àgbélébùú jẹ́ ìyà ìkà àti ìtìjú tí Romu fi ń jẹ àwọn ọ̀daràn. Àwọn Júù àti àwọn abọ̀rìṣà bákan náà máa ń da wáìnì sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ọrẹ níbi pẹpẹ, Paulu sì lo àwòrán náà fún ikú tí ó lè dé bá òun nígbà tí ó ń dúró de àbájáde ẹjọ́ rẹ̀. Epafiroditu fẹ́rẹ̀ kú nítorí àìsàn, ó sì ṣeé ṣe kí ó mú lẹ́tà yìí padà sí ilé.
Ọjọ́ 82
Ìgbàgbọ́ tí ó di mímọ̀
1 Tẹsalonika 1
Nípa ìwé náà. 1 Tẹsalonika jẹ́ lẹ́tà láti ọ̀dọ̀ Paulu, pẹ̀lú Sila àti Timotiu, sí ìjọ tuntun ní Tẹsalonika, ìlú pàtàkì kan ní Makedonia tí Romu ṣojúrere sí: kò san owó orí Romu, ó ń ṣe owó ẹyọ tirẹ̀, kò sì sí ẹgbẹ́ ọmọ-ogun Romu nínú odi rẹ̀. Paulu kọ ọ́ láti Kọrinti ní nǹkan bí ọdún 50 lẹ́yìn Kristi, lẹ́yìn tí Timotiu mú ìròyìn rere wá fún un.
Àwọn lẹ́tà ìgbàanì máa ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú orúkọ òǹkọ̀wé, àwọn tí a kọ ọ́ sí àti ìkíni, bí èyí ti ṣe. Paulu, Sila àti Timotiu ti dá ìjọ yìí sílẹ̀, ṣùgbọ́n a fi agbára mú wọn kúrò lẹ́yìn ìgbà díẹ̀. Ọ̀pọ̀ jùlọ àwọn onígbàgbọ́ tuntun jẹ́ kèfèrí tí ó ti kọ àwọn òrìṣà sílẹ̀; nínú ayé tí ó kún fún ọlọ́run púpọ̀, kíkọ àwọn ọlọ́run àwọn baba ńlá sílẹ̀ kò wọ́pọ̀, ó sì mú ìjìyà wá. Makedonia àti Akaia ni agbègbè Romu ní àríwá àti gúúsù Gíríìsì.
Ọjọ́ 83
Ọ̀rọ̀ ìkẹyìn Paulu
2 Timotiu 4
Nípa ìwé náà. 2 Timotiu ni lẹ́tà ìdágbére Paulu sí Timotiu, alábàáṣiṣẹ́ àti aṣojú rẹ̀, tí ó ṣeé ṣe kí ó wà ní Efesu nígbà náà. Ó ṣeé ṣe kí a kọ ọ́ láti ẹ̀wọ̀n ní Romu nígbà ẹ̀wọ̀n kejì, bóyá ní nǹkan bí ọdún 64 lẹ́yìn Kristi, ní ìgbà díẹ̀ ṣáájú ikú Paulu, tí ó ń retí láìpẹ́.
Paulu ṣàpèjúwe ikú rẹ̀ tí ń bọ̀ bí ọrẹ ohun mímu tí a dà sílẹ̀. Titu ti lọ sí Dalimatia, ní etí ìlà-oòrùn Òkun Adriatic. Paulu béèrè fún aṣọ òtútù, ìwé àti ìwé-awọ tí ó fi sílẹ̀ ní èbúté Troasi. Àkọlé kan tí a rí ní Kọrinti dárúkọ Erastu kan, olùtọ́jú ìṣúra ìlú, ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ọkùnrin kan náà. Ìrìnàjò ojú òkun máa ń dúró láti oṣù Kọkànlá sí oṣù Kẹta, nítorí náà Timotiu gbọ́dọ̀ wá ṣáájú ìgbà òtútù.
Ọjọ́ 84
Lẹ́tà fún Onesimu
Filemoni 1
Nípa ìwé náà. Filemoni, lẹ́tà Paulu tí ó kúrú jùlọ, tí ó sì jẹ́ ti ara ẹni jùlọ, ni a kọ láti ẹ̀wọ̀n sí Filemoni, aṣáájú Kristiani kan ní Kolose, ìlú kékeré kan ní agbègbè Romu ti Asia, tí ó tó nǹkan bí 120 máìlì (193 km) sí ìlà-oòrùn Efesu. Ó jẹ mọ́ Onesimu, tí ó dàbí pé ó jẹ́ ẹrú rẹ̀ tí ó sá lọ. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, a fi í sí ọdún 60–62 lẹ́yìn Kristi, láti Romu; ó lè ti ṣáájú, ọdún 53–56 lẹ́yìn Kristi, láti Efesu.
Òfin Romu béèrè pé kí a dá àwọn ẹrú tí ó sá lọ tí a mú padà, àwọn olówó wọn sì lè nà wọ́n, fi irin gbígbóná sàmì sí wọn, tàbí kódà pa wọ́n. Ìjọ ń pàdé nínú ilé Filemoni; Affia ṣeé ṣe kí ó jẹ́ aya rẹ̀, Arkippu sì ṣeé ṣe kí ó jẹ́ ọmọ rẹ̀. Onesimu túmọ̀ sí wúlò, Paulu sì ṣeré pẹ̀lú orúkọ náà. Paulu sábà máa ń jẹ́ kí ẹlòmíràn kọ lẹ́tà rẹ̀ bí ó ti ń sọ ọ́, ṣùgbọ́n ó fi ọwọ́ ara rẹ̀ kọ ìlérí yìí. Ó ṣeé ṣe kí a mú lẹ́tà yìí àti Kolose dé papọ̀.
Ọjọ́ 85
Àkójọ àwọn akọni ìgbàgbọ́
Heberu 11
Nípa ìwé náà. Heberu jẹ́ ìwàásù ní ìrísí lẹ́tà, tí a kò mọ ẹni tí ó kọ ọ́. Ó ṣeé ṣe jùlọ kí a kọ ọ́ ní ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 60 lẹ́yìn Kristi, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ọjọ́ kan lẹ́yìn ọdún 70 lẹ́yìn Kristi náà ṣeé ṣe, ó sì ṣeé ṣe kí ó jẹ́ sí àwọn ìjọ ilé ní Romu tí ń dojú kọ inúnibíni. Àwùjọ àwọn Giriki àti Romu kò fọkàn tán àwọn Júù àti àwọn Kristiani bákan náà, wọ́n ń pè wọ́n ní aláìgbọlọ́run nítorí wọ́n kọ àwọn ọlọ́run sílẹ̀.
Orí náà jẹ́ àkójọ gígùn àwọn ènìyàn láti inú ìtàn Israẹli, láti Abeli dé àwọn wòlíì, tí a fi gbólóhùn kan náà, “nípa ìgbàgbọ́”, ṣe ìfihàn ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn, tí ìṣe kan àti àbájáde rẹ̀ tẹ̀lé e. Kúlẹ̀kúlẹ̀ kan nípa ọ̀pá Jakọbu wá láti inú ìtumọ̀ Giriki ti Májẹ̀mú Láéláé. Ìjọba Tuntun ti Ejibiti (nǹkan bí 1550–1069 ṣáájú Kristi) jẹ́ àsìkò ọrọ̀ ńlá. Àwọn ìdálóró náà lè rán wa létí àwọn ajẹ́rìíkú Júù ti àwọn ọdún 170 àti 160 ṣáájú Kristi.
Ọjọ́ 86
Ìdánwò àti ọgbọ́n
Jakọbu 1
Nípa ìwé náà. Lẹ́tà Jakọbu jẹ́ ẹ̀kọ́ ìgbésí ayé nípa bí a ṣe ń gbé, tí ó dá lé ìwà híhù ju ìwé mìíràn èyíkéyìí nínú Májẹ̀mú Tuntun. Gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, Jakọbu, arákùnrin Olúwa àti aṣáájú ìjọ Jerusalẹmu, ni ó kọ ọ́. Àwọn kan fi í sí nǹkan bí ọdún 46 lẹ́yìn Kristi, ó ṣeé ṣe kí ó jẹ́ láti Jerusalẹmu, sí àwọn onígbàgbọ́ Júù tí ó fọ́n ká sí òkèèrè lẹ́yìn tí inúnibíni bẹ̀rẹ̀.
Orúkọ Jakọbu (ní èdè Giriki Iakobos) jẹ́ orúkọ kan náà pẹ̀lú ti baba ńlá náà Jakọbu. Àwọn tí ó fọ́n ká (ní èdè Giriki diaspora) jẹ́ àwọn Júù tí ń gbé lẹ́yìn ilẹ̀ náà láti ìgbà ìgbèkùn Asiria àti Babeli. Ìkíni náà chairein wọ́pọ̀ nínú àwọn lẹ́tà Giriki, Jakọbu sì so ó mọ́ ayọ̀ (chara). Ọ̀rọ̀ rẹ̀ fún oníyèméjì lè jẹ́ ọ̀rọ̀ tí òun fúnra rẹ̀ ṣẹ̀dá. Ọ̀pọ̀ jùlọ ènìyàn kò lè kàwé, wọ́n sì ń gbọ́ bí a ti ń ka Ìwé Mímọ́ sókè. Àwọn ọmọ òrukàn àti àwọn opó kò ní ẹni tí yóò gbọ́ bùkátà wọn.
Ọjọ́ 87
Sí àwọn àtìpó tí ó fọ́n ká
1 Peteru 1
Nípa ìwé náà. 1 Peteru ni lẹ́tà aposteli Peteru sí àwọn onígbàgbọ́ ní agbègbè Romu márùn-ún ní àríwá Asia Kékeré, Turkey báyìí. A fi í sí ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 60 lẹ́yìn Kristi, nítòsí òpin ìgbésí ayé Peteru. Àwọn òǹkàwé rẹ̀ dojú kọ ìkórìíra, nítorí ọ̀pọ̀ aládùúgbò rí àwọn Kristiani bí àjèjì, onínú-ìkọ̀kọ̀ àti aláìṣòótọ́ sí àwùjọ Romu.
Pọntu, Galatia, Kappadokia, Asia àti Bitinia jẹ́ agbègbè Romu, bóyá tí a kà ní ọ̀nà tí ìránṣẹ́ kan yóò gbà rìn. Pípe àwọn òǹkàwé ní àtìpó tí ó fọ́n ká lo àwòrán àwọn ènìyàn tí ń gbé jìnnà sí ilé. Mímúra ọkàn sílẹ̀ fún iṣẹ́ túmọ̀ sí dídi àmùrè ní tààrà: kíká aṣọ gígùn sínú àmùrè láti ṣiṣẹ́ tàbí láti sáré. Ìràpadà ni iye owó tí a san láti dá ẹlẹ́wọ̀n tàbí ẹrú sílẹ̀.
Ọjọ́ 88
Ìfẹ́ àti ẹ̀kọ́ òtítọ́
1 Johanu 4
Nípa ìwé náà. 1 Johanu jẹ́ lẹ́tà, tí ó ṣeé ṣe kí ó wá láti ọ̀dọ̀ aposteli Johanu gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, sí àwọn ìjọ ní agbègbè Romu ti Asia (ìwọ̀-oòrùn Turkey báyìí), tí a kọ ní nǹkan bí ọdún 85–90 lẹ́yìn Kristi. Ẹgbẹ́ kan ti yapa kúrò nínú àwùjọ náà láìpẹ́, wọ́n ń tan ẹ̀kọ́ nípa Jesu tí lẹ́tà náà kọ̀.
Àwọn olùkọ́ tí ó lọ náà sọ pé àwọn ń sọ̀rọ̀ gẹ́gẹ́ bí wòlíì. Àwọn kan kọ́ni pé Jesu dàbí ẹni pé ó ní ara ènìyàn nìkan, èrò tí a pè ní Docetism lẹ́yìn náà, láti inú ọ̀rọ̀ Giriki fún “dàbí”. Olùkọ́ mìíràn ní àkókò náà, Cerinthus, sọ pé Kristi àtọ̀runwá wá sórí Jesu ọkùnrin náà nígbà ìtẹ̀bọmi rẹ̀, ó sì fi í sílẹ̀ ṣáájú ikú rẹ̀. Ọ̀rọ̀ Giriki tí a túmọ̀ sí pípé túmọ̀ sí èyí tí ó dàgbà tàbí tí ó pé pérépéré, kì í ṣe aláìlábùkù.
Ọjọ́ 89
Ìran Johanu ní Patmo
Ìfihàn 1
Nípa ìwé náà. Ìfihàn jẹ́ ìwé ìran tí Johanu kọ, aposteli náà gẹ́gẹ́ bí àtọwọ́dọ́wọ́, nígbà tí ó wà nígbèkùn ní erékùṣù Patmo. Ó ṣeé ṣe jùlọ kí a kọ ọ́ ní àwọn ọdún 90 lẹ́yìn Kristi, bóyá ní àwọn ọdún 60, sí ìjọ méje ní agbègbè Romu ti Asia (ìwọ̀-oòrùn Turkey báyìí), níbi tí kíkọ̀ láti bọlá fún ọba-ńlá lè mú inúnibíni líle wá.
Ọ̀rọ̀ Giriki apokalupsis túmọ̀ sí ṣíṣí ìbòjú, ó sì ń dárúkọ irú ìwé-kíkọ kan tí ń sọ̀rọ̀ nípasẹ̀ àmì, iye àti àwòrán ọ̀rọ̀. Ìwé náà bẹ̀rẹ̀ ní ọ̀nà mẹ́ta: ọ̀rọ̀ ìṣáájú, ìkíni ní ọ̀nà lẹ́tà Giriki, àti àyíká ìtàn. Patmo ní ibùdó ológun Romu tí ó ń ṣọ́ àwọn ẹlẹ́wọ̀n àti ìgbèkùn. Alfa àti Omega ni lẹ́tà àkọ́kọ́ àti ìkẹyìn nínú álífábẹ́ẹ̀tì Giriki. Ọ̀pá fìtílà méje náà rán wa létí menorah.
Ọjọ́ 90
Jerusalẹmu tuntun
Ìfihàn 21
Ìran ìkẹyìn Ìfihàn gbé ara lé àwọn àwòrán àtijọ́: ọ̀run tuntun àti ayé tuntun láti inú Isaiah, ìlú tí a wọ̀n láti inú Esekiẹli, àti òkúta iyebíye méjìlá bí èyí tí ó wà lára ìgbàyà olórí àlùfáà. Nínú àwòrán ìgbàanì, òkun dúró fún rúdurùdu, a sì máa ń ṣàpèjúwe rẹ̀ nígbà mìíràn bí ẹ̀dá abàmì. Ìlú ìyàwó náà yàtọ̀ sí Babeli, tí a sábà máa ń kà sí Romu, tí a ṣàpèjúwe ṣáájú bí aṣẹ́wó. Ìlú náà rí bí àpótí onígun mẹ́rin dọ́gba, ìhà kọ̀ọ̀kan jẹ́ 12,000 ibùsọ̀ (nǹkan bí 1,400 máìlì), pẹ̀lú ògiri tí ó jẹ́ 144 ìgbọ̀nwọ́ (nǹkan bí 216 ẹsẹ̀ bàtà). Àwọn ìlọ́po méjìlá wọ̀nyí rán wa létí ẹ̀yà méjìlá àti aposteli méjìlá. A máa ń ti ẹnu ibodè ìlú ìgbàanì ní òru nítorí àwọn ọ̀tá; àwọn wọ̀nyí kì í tì láé.

Nínú àpù, ètò náà ń rántí ibi tí o dé, ó ń sàmì sí àwọn ọjọ́ tí o ti kà, ó sì ń rán ọ létí lójoojúmọ́. Bíbélì Mímọ́ ní Èdè Yorùbá Òde-Òní.

A mú un bá a mu láti Tyndale Open Study Notes: a yan àwọn àkíyèsí, a sì ké wọn kúrú (ìtàn àti àyíká nìkan), àti ní àwọn èdè yàtọ̀ sí Gẹ̀ẹ́sì, ẹ̀rọ ló túmọ̀ wọn. Iṣẹ́ àkọ́kọ́ ti Tyndale House Publishers wà lọ́fẹ̀ẹ́ ní tyndaleopenresources.com.

Ẹ̀kọ́

Ètò kíkà

Kíkà pẹ̀lú àlàyé

Ní ìbẹ̀rẹ̀

Ejò àti ọgbà náà

Ìkún omi

Ilé-ìṣọ́ Babeli

Abramu kúrò lọ sí Kenaani

Májẹ̀mú pẹ̀lú Abramu

Abrahamu àti Isaaki lórí Moria

Àlá Jakọbu ní Beteli

A ta Josẹfu sí Ejibiti

A sin Jakọbu àti Josẹfu

Oko ẹrú ní Ejibiti

Igbó tí ń jó

Ìrékọjá àkọ́kọ́

Lílà òkun kọjá

Òfin Mẹ́wàá

Ẹgbọrọ màlúù wúrà

Ọjọ́ Ètùtù

Amí méjìlá ní Kenaani

Shema

Ìṣubú Jeriko

Ìpè Gideoni

Rutu dúró ti Naomi

Olúwa pe Samuẹli

Dafidi àti Goliati

Dafidi gba Jerusalẹmu

Ìlérí Ọlọ́run fún Dafidi

Solomoni ya Tẹmpili sí mímọ́

Ìjọba pín sí méjì

Elijah lórí òkè Karmeli

A wo Naamani sàn

Ìṣubú Samaria

Jerusalẹmu ṣubú sí ọwọ́ Babeli

Àṣẹ Kirusi

Àyẹ̀wò Nehemiah ní òru

Ìpinnu eléwu Esteri

Jobu àti àdánù rẹ̀

Olúwa dáhùn láti inú ìjì

Ọ̀nà ìgbésí ayé méjì

Olúwa gẹ́gẹ́ bí olùṣọ́-àgùntàn

Àdúrà fún ọkàn mímọ́

Lẹ́bàá odò Babeli

Ẹ̀kọ́ àkọ́kọ́ baba

Ìgbà fún ohun gbogbo

Ìran Isaiah nínú Tẹmpili

Ìtùnú fún àwọn ìgbèkùn

Ìránṣẹ́ tí ó jìyà

Ìpè Jeremiah

Lẹ́tà sí àwọn ìgbèkùn

Jerusalẹmu, ìlú tí ó dá wà

Àfonífojì egungun gbígbẹ

Daniẹli ní ààfin Babeli

Daniẹli nínú ihò kìnnìún

Ọlọ́run bí òbí onífẹ̀ẹ́

Jẹ́ kí ìdájọ́ òdodo ṣàn

Ninefe gbọ́

Ohun tí Olúwa ń béèrè

Ẹ tún ilé náà kọ́

Iná ẹni tí ń da fàdákà

Àwọn amòye láti ìlà-oòrùn

Ìwàásù lórí Òkè bẹ̀rẹ̀

Òwe létí adágún

Ìbẹ̀rẹ̀ ìyìnrere

Níwájú Pilatu àti ní Gọlgọta

A bí i ní Bẹtilẹhẹmu

Ohun tí ó sọnù tí a rí

Ọ̀nà Emmausi

Ọ̀rọ̀ náà àti ẹ̀rí Johanu

Níbi kànga Jakọbu

Lasaru ará Betani

Ibojì òfìfo

Pentikosti ní Jerusalẹmu

Saulu lójú ọ̀nà Damasku

Paulu ní Tẹsalonika àti Ateni

Ìjì àti ọkọ̀ rírì

Lẹ́tà sí Romu

Ẹ̀yà púpọ̀, ara kan

Ọ̀nà ìfẹ́

Ìbéèrè nípa àjíǹde

Kò sí iṣẹ́ mìíràn