Baịbụl › Atụmatụ ọgụgụ › Gụọ ya na nkọwa

1. Ụbọchị 1

   Na mmalite

   Jenesis 1

   Banyere akwụkwọ ahụ. Jenesis bụ akwụkwọ mmalite: mmalite ụwa, mmalite mmadụ, na mmalite ezinaụlọ Ebraham, Aịzik na Jekọb. Dịka ọdịnala si dị, ọ bụ Mosis dere ya. Ọ na-akọ banyere oge ochie kachasị na oge ndị nna nna ochie (ihe dị ka 2100–1700 BC), na Mesopotamịa, Kenan na Ijipt. Akụkụ ya dị iche iche na-amalite site nʼisiokwu Hibru bụ toledoth, “nke a bụ akụkọ.”

   Okwu Hibru a na-ejikarị akpọ Chineke, elohim, nwere ụdị ọtụtụ, ma ngwaa ndị so ya na-adị nʼotu; nʼAgba Ochie kwa, ngwaa bara (ịke) na-enwe naanị Chineke dịka onye na-eme ya. Okwu ndị a bụ “na-enweghị ụdịdị ọbụla” na “tọgbọrọ nʼefu” na-asụgharị tohu na bohu, nke pụtara ihe dị ka “ọhịa na ọtọgbọ.” A na-egosi mbara eluigwe dịka mkpuchi gbagọrọ agbagọ nʼetiti mmiri. Anyanwụ na ọnwa, bụ ndị ndị agbataobi Izrel na-efe, ka a na-akpọghị aha ha ọbụladị. Ụbọchị ndị Hibru na-amalite mgbe anyanwụ dara.

2. Ụbọchị 2

   Agwọ na ogige ahụ

   Jenesis 3

   Okwu Hibru e ji kọwaa aghụghọ agwọ, arum, na-ada ka arummim, “gba ọtọ,” nke dị na njedebe isi nke bu ya ụzọ: nwoke na nwanyị ahụ gba ọtọ, ha enweghịkwa ihe nchebe, ma agwọ dị aghụghọ. Okwu a na-asụgharịkarị dịka “oge uhuruchi” nwere ike ịpụta ifufe mgbede, ọ bụ ezie na ụfọdụ na-aghọta ya dịka ụda oke ifufe na-ekwupụta na Chineke nọ ebe ahụ. Aha Iiv (khawah) na-ada ka ngwaa Hibru “inye ndụ.” Cherubim, ndị nche nwere nku na-eche ebe Chineke nọ, na-egbochi ụzọ nloghachi. Na Jenesis, ịga nʼọwụwa anyanwụ na-apụtakarị ịpụ nʼebe Chineke nọ maọbụ nʼebe ngọzị ya dị.

3. Ụbọchị 3

   Iju mmiri

   Jenesis 7

   Akụkọ a kọwara kpọmkwem ụbọchị iju mmiri bidoro, ya bụ ụbọchị nke iri na asaa nke ọnwa nke abụọ, nke na-eme ka ọ dị ka ndekọ. Mmiri ahụ si nʼokpuru na nʼelu bịa, na-emebi oke e debere nʼakụkọ okike, mgbe e kewapụrụ mmiri ndị ahụ, ala akọrọ apụta. Ngwaa e ji kọwaa mmiri na-arị elu, “na-aba ụba,” bụ otu ngwaa ahụ e ji kọwaa ihe ndị dị ndụ na-ejupụta ụwa nʼoge okike. Anụ ndị ọzọ “dị ọcha” ahụ bụ maka nri na maka aja Noa, ọ bụ ezie na iwu nri zuru ezu bịara emesịa na Saịnaị. Iri anọ bụ ọnụọgụgụ a na-ejikọkarị na ule nʼime Bible.

4. Ụbọchị 4

   Ụlọ elu Babel

   Jenesis 11

   Akụkọ a mere na Babilọnịa, na ndịda Mesopotamịa, ebe nkume dị ụkọ, nʼihi ya, ndị na-ewu ụlọ ji brik a ṅụrụ ọkụ na ụrọ ojii sitere na bitumen dị nʼala; ma Kenan nwere ọtụtụ nkume. Ụlọ elu ahụ nwere ike ịbụ ziggurat, ụlọ arụsị toro ogologo nwere steepụ, nke ndị Babilọn lere anya dịka ugwu dị nsọ ebe chi ha si agbada nʼụwa. Aha Babel na-ada ka okwu Hibru maka “ime ka ihe gbagwojuo anya.” Isi a na-esochi usoro agbụrụ Shem ruo Tera, onye ezinaụlọ ya hapụrụ Ụọ, otu nʼime isi obodo Sumer dị nso nʼỌwara Mmiri Peshịa, gaa Haran, ebe azụmahịa dị ihe dị ka maịl 550 nʼakụkụ ugwu ọdịda anyanwụ, nke a maara maka ofufe ọnwa.

5. Ụbọchị 5

   Ebram gara Kenan

   Jenesis 12

   Ebram rutere Kenan, ma o biri nʼebe ahụ dịka onye ọbịa, na-akwagharị ebe ọ na-ama ụlọ ikwu ya nʼihi na ndị Kenan nwe ala ọma ahụ. Osisi ukwu More nke dị na Shekem nwere ike ịbụ ebe nsọ ndị Kenan: More pụtara “onye nkuzi,” ọhịa osisi na-abụkarịkwa ebe nsọ na Kenan. Ebram wuru ebe ịchụ aja nʼebe ahụ na nso Betel. Mgbe ụnwụ dara, ọ gara Ijipt, nke osimiri Naịl na-enye mmiri, nke na-abụkarị ala ikpeazụ ụnwụ na-eru. “Fero” bụ aha ọkwa, ọ bụghị aha mmadụ. Ịkpọ Serai nwanne ya nwanyị nwere ike igosi omenala ebe nwanne nwoke na-ahazi alụmdi na nwunye nwanne ya nwanyị. Ihe a mere yiri nnọọ ọnọdụ ndị Izrel nʼIjipt emesịa.

6. Ụbọchị 6

   Ọgbụgba ndụ ya na Ebram

   Jenesis 15

   Ebram, onye na-enweghị nwa, tụrụ egwu na onye na-elekọta ụlọ ya, Elieza onye Damaskọs, ga-eketa akụ ya, dịka omenala si dị mgbe nwoke enweghị nwa nwoke; Hibru na-egwu egwu okwu nʼetiti ụda “Damaskọs” na okwu maka “onye nketa.” Emume ahụ na-egosi ụzọ ochie e si akwado iyi: a na-akpọwa anụmanụ abụọ, onye na-ekwe nkwa ejiri ndụ ya kwado okwu ya (tụlee Jeremaya 34). Okwu Hibru ahụ pụtara nʼezie “ịkpọwa” ọgbụgba ndụ. Narị afọ anọ nke mmegbu ahụ yiri ka ọ bụ ọnụọgụgụ a gbakọrọ agbakọ. Dịka ọgụgụ oge ndị Hibru si dị, Ọpụpụ mere ihe dị ka 1446 BC, ọ bụ ezie na ọtụtụ ndị ọkà mmụta na-etinye ya ihe dị ka 1270 BC.

7. Ụbọchị 7

   Ebraham na Aịzik nʼugwu Mọrịa

   Jenesis 22

   Akwụkwọ Ihe E Mere kọwara na ala Mọrịa bụ ugwu ebe Ụlọnsọ ukwu dị na Jerusalem guzoro emesịa, ndị Izrel nke oge sochiri ya na-agụkwa akụkọ a nʼanya ofufe ha nʼebe ahụ. Aha Ebraham kpọrọ ebe ahụ, Yahweh-Yireh, pụtara “Onyenwe anyị ga-arọpụta”; akụkọ ndị nna nna ochie na-ejikarị aha egosi isi okwu ha. Emesịa, iwu Izrel machiri ịchụ ụmụaka aja kpamkpam. Isi a na-akwụsị site nʼozi sitere nʼaka Nahọ, nwanne Ebraham nọ nʼọwụwa anyanwụ, onye ezinaụlọ ya gụnyere Ribeka, nwunye Aịzik nʼọdịnihu, na nwa nwoke aha ya bụ Uz, onye nwere ike ịbụ nna nna Job.

8. Ụbọchị 8

   Nrọ Jekọb na Betel

   Jenesis 28

   Jekọb gara nʼugwu, nʼebe ezinaụlọ nne ya nọ, ịchọ nwunye nʼime agbụrụ ya, dịka ezinaụlọ Ebraham mere na mbụ. Aịzik gọziri ya nʼaha El-Shaddai, nke a na-asụgharị dịka “Chineke Onye pụrụ ime ihe niile.” Okwu Hibru maka “mbube e ji arị elu” adịghị ebe ọzọ nʼime Bible; o nwere ike icheta ụzọ maọbụ steepụ a na-esi arị nʼelu ziggurat, ụlọ arụsị toro ogologo a na-ele anya dịka njikọ nʼetiti eluigwe na ụwa. Nkume dị nʼisi Jekọb nwere ike ịbụ nnukwu nkume, maka nchebe karịa dịka ihe nchịkwa isi. Ịwụkwasị ihe mmanụ na-edo ya nsọ maka ofufe, Betel (“ụlọ Chineke”) ghọkwara ebe nsọ dị ukwuu nʼIzrel emesịa.

9. Ụbọchị 9

   E rere Josef nʼIjipt

   Jenesis 37

   Isi a na-amalite akụkọ Josef, otu akụkọ na-aga nʼihu nke ụda ya dị iche na akụkụ Jenesis bu ya ụzọ. Josef gbara afọ iri na asaa, ọ bụkwa nwa mbụ Rechel, nwunye Jekọb kachasị hụ nʼanya. Uwe mwụda ahụ mara mma gosiri na nna ya chọrọ inye ya oke kachasị ukwuu nʼihe nketa; nʼakụkọ a niile, mgbanwe uwe na-egosi mgbanwe ọnọdụ. A na-ewere nrọ dịka ozi si nʼebe Chineke nọ, karịsịa mgbe ọ megharịrị. Ụmụnne ya na-azụ igwe anụ ha nʼebe dị anya site nʼụlọ: Shekem dị ihe dị ka maịl iri ise nʼugwu Hebrọn, Dọtan dịkwa ihe dị ka maịl iri na ise karịa ya. A na-akpọ ndị ahịa ahụ ndị Ishmel na ndị Midia; “ndị Ishmel” nwere ike ịbụ aha a na-akpọ ebo ndị ọzara nʼozuzu.

10. Ụbọchị 10

    E liri Jekọb na Josef

    Jenesis 50

    E jiri ụzọ ndị Ijipt kpachie ozu Jekọb, ndị Ijipt ruru ụjụ ya ụbọchị iri asaa, naanị ụbọchị abụọ ka ụjụ e ruuru Fero. Josef chọrọ ikike Fero ịhapụ ọrụ ya gaa lie nna ya na Kenan, nke bụ nloghachi mbụ ya nʼụlọ nʼime afọ iri atọ na itoolu. Okwu ahụ bụ “e kukwasịrị nʼikpere ya” na-akọwa omume nwere ihe ọ pụtara: itinye ụmụ ọhụrụ nʼikpere mmadụ na-egosi na ha so nʼusoro ezinaụlọ ya. Josef rịọrọ ka e bupụta ọkpụkpụ ya site nʼIjipt otu ụbọchị; dịka akwụkwọ Joshua si kọọ, e mesịrị lie ha na Shekem. Ọnwụ ya mechiri oge ndị nna nna ochie.

11. Ụbọchị 11

    Ịbụ ohu nʼIjipt

    Ọpụpụ 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ọpụpụ na-akọ otu e si napụta ndị Izrel site nʼịbụ ohu nʼIjipt, otu ha si nata ọgbụgba ndụ nʼUgwu Saịnaị, na otu ha si wuo ụlọ nzute. Dịka ọdịnala si dị, ọ bụ Mosis dere ya, ọ bụ ezie na ọtụtụ ndị ọkà mmụta na-enwe obi abụọ maka nke a. A na-etinyekarị ihe ndị ahụ mere ihe dị ka 1446 BC maọbụ ihe dị ka 1270 BC. Aha ya sitere na okwu Griik exodos, “ụzọ e si apụ.”

    Site nʼihe dị ka 1650 ruo 1550 BC, ndị mwakpo ndị Semitik a na-akpọ Hyksos chịrị ugwu Ijipt; mgbe a chụpụrụ ha, ndị ọchịchị ọhụrụ nwere ike ọ gaghị atụkwasị ndị Semitik niile obi, gụnyere ndị Izrel. A na-ejikọ Payitọm na Ramesis na ebe e wuru nʼOge Ọla Bronz Ikpeazụ. Nkume dị ụkọ nʼugwu, ya mere, e ji brik a mịrị nʼanwụ, nke e ji ahịhịa kpụọ, wuo ọtụtụ ụlọ. A maghị nke ọma ebe okwu “Hibru” si bịa.

12. Ụbọchị 12

    Osisi ọhịa na-ere ọkụ

    Ọpụpụ 3

    Mosis zutere Chineke nʼugwu a na-akpọ ebe a Horeb, nke a na-akpọkarị Saịnaị nʼebe ndị ọzọ; aha abụọ ahụ nwere ike ịbụ otu ugwu. “Ala mmiri ara ehi na mmanụ aṅụ na-eru na ya” na-akọwa ala bara ụba nwere ahịhịa maka igwe anụ na ifuru maka aṅụ. Kenan, mpaghara ala dị warara nʼetiti Oke Osimiri Mediterenịan na Ọzara Arebịa, bụ ebe ụzọ azụmahịa nʼetiti Ijipt na mba ndị ọzọ nke Ọwụwa Anyanwụ dị Nso zukọrọ, a na-alụkwa ọgụ siri ike maka ya. Aha Chineke bụ Yahweh nwere ike ịbụ ụdị ngwaa Hibru “ịdị.” Ndị Juu nke oge sochiri ya anaghị akpọ ya nʼolu, kama ha na-agụ adonay (“onyenwe”); a maghị kpọmkwem otu e si akpọ ya, “Jehova” bụkwa ngwakọta e mepụtara site nʼaha abụọ ahụ.

13. Ụbọchị 13

    Mmemme Ngabiga nke mbụ

    Ọpụpụ 12

    Ọnwa Mmemme Ngabiga, Abib, nke e mesịrị kpọọ aha Babilọn bụ Nisan, na-ada nʼọnwa Maachị na Eprel, mgbe ọtụtụ ndị ochie na-eme mmemme oge opupu ihe ubi. Hisọp, obere osisi nwere alaka siri ike na-adị nʼotu, ka e ji mee ihe ịte ọbara. Achịcha na-ekoghị eko na-echetara ha na ndị mmadụ ahụ pụrụ ngwangwa, e rikwara nri ahụ dịka ndị jikeere ije. Ndị Juu ka na-eme Mmemme Ngabiga taa. A na-arụrịta ụka maka ọnụọgụgụ ndị ikom 600,000: ọ nwere ike ịbụ eziokwu kpọmkwem maọbụ ihe atụ, maọbụ okwu Hibru elep (“puku”) nwere ike ịpụta otu ndị agha. Ederede Griik na nke ndị Sameria na-agụ afọ 430 ahụ site nʼoge Ebraham.

14. Ụbọchị 14

    Ịgafe osimiri

    Ọpụpụ 14

    Taa, a maghị kpọmkwem ebe Pi Hahirot, Migdol na Baal-Zefọn dị, ebe Izrel mara ụlọ ikwu nʼakụkụ osimiri. Ijipt bụ mba kachasị ike nʼagha nʼoge ahụ, ụgbọ agha ya dị mfe bụkwa ngwa agha kachasị nʼihu: ọ na-agba ọsọ, dịkwa mfe ịnya, ọ na-ebukarị onye na-anya ya na onye agha, nke nwere ike ịbụ ihe mere ederede ji kpọọ ndịisi agha aha. Okwu Hibru maka “ebube” Chineke, kabod, nwere echiche ịdị arọ na ịdị mkpa. Nsụgharị ochie ghọtara okwu banyere ụkwụ ụgbọ agha ndị Ijipt nʼụzọ dị iche iche; ikekwe ụkwụ ndị ahụ dị mfe gbajiri nʼaja miri emi ebe mmiri dị na mbụ.

15. Ụbọchị 15

    Iwu Iri ahụ

    Ọpụpụ 20

    Ọgbụgba ndụ dị na Saịnaị na-agbaso ụdị nkwekọrịta ochie nke Ọwụwa Anyanwụ dị Nso, ebe eze ukwu na-ekpebiri ndị nọ nʼokpuru ya usoro: aha eze ahụ, nchịkọta ihe ndị mere na mbụ, usoro ndị ahụ, ihe e dere ede, ndị akaebe, na ngọzị na ọbụbụ ọnụ. Ebe a, mmalite ya na-akpọ Eze ahụ aha, na-echetakwa ngọpụta site nʼIjipt. Nʼebe ndị ọzọ, ederede Hibru na-akpọ iwu ndị a “Okwu Iri.” Ngwaa dị nʼiwu megide igbu mmadụ pụtara igbu mmadụ nʼụzọ megidere iwu, ọ bụghị ụdị igbu niile. A ga-eji ala maọbụ nkume a na-awaghị awa wuo ebe ịchụ aja, na-enweghị steepụ, ikekwe iji mee ka ofufe Izrel dị iche na emume ndị Kenan.

16. Ụbọchị 16

    Nwa oke ehi ọlaedo

    Ọpụpụ 32

    Arụsị ahụ nwere ike ịbụ nwa oke ehi, ihe ịrịba ama a ma ama nke ike na ọmụmụ, dịka ihe oyiyi ndị ahụ ndị mmadụ maara nʼIjipt; ịkpọ ya “nwa ehi” nwere ike ịbụ okwu ịkwa emo. Erọn kwupụtara mmemme nye Onyenwe anyị, na-agwakọta arụsị ahụ na Chineke Izrel. Okwu Hibru maka “egwu” ndị mmadụ ahụ nwere ike inwe isi mmekọahụ, ofufe ọmụmụ na-agụnyekarịkwa emume dị otu a. Ịgwe ọlaedo ahụ ka ọ ghọọ ntụ, mee ka ndị mmadụ ṅụọ ya, mere ka arụsị ahụ ghọọ ihe rụrụ arụ. Ịkụwa mbadamba nkume ahụ nwere ike igosi na e mebiri ọgbụgba ndụ ahụ. Ndị Livayị kwadoro Mosis.

17. Ụbọchị 17

    Ụbọchị Mkpuchi Mmehie

    Levitikọs 16

    Banyere akwụkwọ ahụ. Levitikọs bụ akwụkwọ ntụziaka maka ofufe Izrel: aja, ọrụ nchụaja nke ebo Livayị, ụbọchị nsọ na ịdị ọcha nʼemume. Dịka ọdịnala si dị, o sitere nʼaka Mosis. Ihe ndị ọ na-akọ mere nʼụkwụ Ugwu Saịnaị, mgbe e wuchara ụlọ nzute, tupu ije nʼọzara amalite, ma ihe dị ka 1446 BC ma ihe dị ka 1270 BC.

    Ụbọchị Mkpuchi Mmehie, nʼụbọchị nke iri nke ọnwa nke asaa, bụ ụbọchị kachasị nsọ nʼIzrel na naanị ụbọchị obubu ọnụ iwu nyere nʼiwu; a ka na-eme ya taa dịka Yom Kippur. Naanị onyeisi nchụaja, yi uwe linin dị mfe, na-abanye nʼime ụlọ kachasị nʼime ebe nsọ, nke a na-egosi dịka ụlọ ocheeze eze. Ihe Azazel pụtara edoghị anya: ikekwe “mkpi na-apụ,” mmụọ ọjọọ nke ọzara, “mwepụ kpamkpam,” maọbụ ugwu nkume dị elu.

18. Ụbọchị 18

    Ndị nnyocha iri na abụọ na Kenan

    Ọnụọgụgụ 13

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ọnụọgụgụ na-akọ ije Izrel site nʼUgwu Saịnaị gafee ọzara ruo na mbara ala Moab, nʼofe Jọdan site na Kenan, mgbe otu ọgbọ nwụchara, ọgbọ ọzọ etolite. Aha ya sitere na ndepụta ọgụgụ ọnụ abụọ. Dịka ọdịnala si dị, o sitere nʼaka Mosis, ndị ode akwụkwọ na ndị nhazi nke oge sochiri ya tinyekwara aka. A na-etinye ihe ndị ahụ mere ihe dị ka 1445–1406 BC maọbụ 1269–1230 BC.

    Ndị nnyocha ahụ jere ihe dị ka maịl 275, site nʼọzara Zin nʼakụkụ ndịda ruo Lebo Hamat dị na Siria. Ha gafere Hebrọn, ebe ezinaụlọ Ebraham biri na mbụ; Zoan, nke e mesịrị kpọọ Tanis, bụ obodo a ma ama nʼala mmiri Naịl dị nʼIjipt. Mkpụrụ vaịn mbụ chara acha na-apụta na njedebe Julaị maọbụ nʼỌgọst. A na-ejikọkarị Kadesh na isi iyi Ain el-Qudeirat, ọ bụ ezie na ụfọdụ ndị ọkà mmụta na-etinye ya nʼebe ọzọ.

19. Ụbọchị 19

    Shema

    Diuteronomi 6

    Banyere akwụkwọ ahụ. Diuteronomi bụ okwu ndụmọdụ ikpeazụ Mosis na mbara ala Moab, nʼofe Jọdan site na Jeriko, afọ iri anọ mgbe Ọpụpụ gasịrị. Ọ na-ekwughachi ma na-akọwasị ọgbụgba ndụ Saịnaị nye ndị mmadụ na-achọ ibi na Kenan, nʼụdị yiri nkwekọrịta ochie nke Ọwụwa Anyanwụ dị Nso, karịsịa nke ndị Het. Dịka ọdịnala si dị, Mosis bụ onye dere ya; oge ihe ndị a mere bụ ihe dị ka 1406 maọbụ 1230 BC.

    Isi a nwere Shema, nke e si nʼokwu Hibru mbụ ya, shema (“nụrụ”), kpọọ aha ya, bụ isi okwu nkwupụta okwukwe Izrel, nke a ka na-agụ nʼokpukpe ndị Juu. Emesịa, omenala ndị Juu mezuru iwu ahụ ịkenye okwu Chineke nʼaka na nʼegedege ihu kpọmkwem site na tefillin (phylacteries), obere igbe nwere akụkụ Torah nʼime ha, mezuokwa iwu banyere awara ọnụ ụzọ site na mezuzah, obere akpati e tinyere nʼawara ọnụ ụzọ.

20. Ụbọchị 20

    Ọdịda Jeriko

    Joshua 6

    Banyere akwụkwọ ahụ. Joshua na-akọ otu Izrel, nʼokpuru nduzi Joshua onye nọchiri Mosis, si gafee Jọdan, merie ala ugwu ugwu Kenan, kee ala ahụ nye ebo iri na abụọ. A maghị onye dere ya. A na-etinye ihe ndị ahụ mere ma ihe dị ka 1406–1376 BC ma ihe dị ka 1230–1200 BC, mgbe Kenan bụ ọtụtụ obere obodo eze, nke ọbụla nwere eze nke ya.

    Jeriko, nke dị nso na Jọdan, na-eche ụzọ abụọ bụ isi e si abanye nʼala ugwu ugwu dị nʼetiti, ya mere, a ghaghị ibu ụzọ merie ya. Opi mpi ebule (nʼasụsụ Hibru shofar) nwere ike ịfụ ụda dị iche iche iji kpọọ oku agha maọbụ ofufe, ndị agha na-etikwa mkpu iji kpalie obi ha ma tụọ ndị iro ụjọ. E nyefere obodo ahụ Chineke kpamkpam, ya mere, ọla ya niile gara nʼakụ ebe nsọ.

21. Ụbọchị 21

    Oku Gidiọn

    Ndị Ikpe 6

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ndị Ikpe na-akọ banyere oge dị nʼetiti Joshua na ndị eze mbụ, mgbe ebo Izrel enweghị ọchịchị etiti, ndị agbataobi ha na-emegbukwa ha ugboro ugboro. Ndị dike nke mpaghara, a na-akpọ ndị ikpe, duuru ha nʼoge nsogbu. A maghị onye dere ya. A na-etinye oge a ma ihe dị ka 1376–1050 BC ma ihe dị ka 1200–1050 BC.

    A na-eche na mbụ na ndị Midia bụ naanị ndị na-awagharị awagharị, ma ugbu a a maara na ha wuru obodo, chịakwa akụkụ ụfọdụ nke Arebịa na ndịda ala dị nʼofe Jọdan. Mwakpo ha na-eme nʼoge ụfọdụ nʼafọ nwere ike ịbụ otu nʼime ndekọ mbụ banyere ịnyịnya kamel e ji mee ihe nʼotu nnukwu ndị agha. Baal bụ chi oke ifufe na ọmụmụ nke ndị Kenan, a na-ejikarịkwa osisi nsọ maọbụ ogidi osisi egosi Ashera; nna Gidiọn na-elekọta ebe nsọ Baal nke obodo ahụ.

22. Ụbọchị 22

    Rut nọnyeere Naomi

    Rut 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Rut bụ obere akụkọ si nʼoge ndị ikpe, ihe dị ka 1100 BC, banyere nwanyị Moab di ya nwụrụ, onye nọgidere na-eguzosi ike nye nne di ya onye Izrel, ghọọkwa nne nne nne Eze Devid. A maghị onye dere ya. Nʼadịghị ka ihe ike ndị dị na Ndị Ikpe, ọ na-egosi ndụ ezinaụlọ na ọrụ ugbo nkịtị na Betlehem.

    Ụnwụ nʼala ugwu ugwu Izrel na-esitekarị nʼụkọ mmiri ozuzo, Moab, nke dị nʼakụkụ ndịda ọwụwa anyanwụ Juda, na-enwetakwa mmiri ozuzo mgbe ụfọdụ mgbe Juda na-enwetaghị. A na-eche na mba ọbụla nwere chi nke ala ya, ya mere, ịlaghachi Moab pụtara ịlaghachi na chi ya. Naomi na-akpọ Chineke shadday (“Onye pụrụ ime ihe niile”), okwu na-egosi ike na inye ihe mmadụ chọrọ. Owuwe ọka bali na-amalite nʼetiti njedebe Maachị na etiti Eprel.

23. Ụbọchị 23

    Onyenwe anyị kpọrọ Samuel

    1 Samuel 3

    Banyere akwụkwọ ahụ. 1 Samuel na-akọ otu Izrel si gbanwee site nʼotu ebo ndị na-adịghị njikọ siri ike, nke ndị ikpe na-edu, ghọọ alaeze, site nʼakụkọ Samuel, Sọl na Devid mgbe ọ bụ nwata. A maghị onye dere ya. Ọ na-akọ ihe ndị mere ihe dị ka 1050–1011 BC. Nʼime Bible Hibru, 1 Samuel na 2 Samuel bụ otu akwụkwọ na mbụ.

    Samuel jere ozi mgbe ọ bụ nwata nʼebe nsọ dị na Shaịlo, ebe e debere igbe ọgbụgba ndụ. Ndị nchụaja ga-eme ka oriọna ebe nsọ na-enwu abalị niile. Ịkpọ aha mmadụ ugboro abụọ na-egosi oge dị mkpa, dịka ọ dị na Ebraham na Mosis. Na njedebe, a maara Samuel dịka onye amụma “site na Dan ruo Bịasheba,” okwu ọdịnala e ji akpọ ala ahụ niile, site nʼugwu ruo ndịda.

24. Ụbọchị 24

    Devid na Golaịat

    1 Samuel 17

    Ndị agha abụọ ahụ chere ibe ha ihu nʼofe ndagwurugwu Ịla, ndagwurugwu bara ụba dị ihe dị ka maịl iri na ise nʼakụkụ ndịda ọdịda anyanwụ Betlehem, nʼụzọ e si aga ala ndị Filistia. Nʼagha oge ochie, akụkụ abụọ na-ekwe mgbe ụfọdụ ka ndị dike ha họpụtara kpebie agha iji belata ọnwụ. Golaịat si Gat, otu nʼime obodo ise ndị Filistia. Ebe (sling) bụ akpa akpụkpọ anụ nwere eriri abụọ; mgbe a gbagharịrị ya ma hapụ ya, ọ na-atụpụ nkume nʼoke ike nke nwere ike igbu mmadụ, ndị agha na-ejikwa ya eme ihe. Golaịat ji chi ya bụọ Devid ọnụ; isi chi ndị Filistia bụ Dagọn. Jerusalem abụbeghị obodo ndị Izrel nʼoge ahụ.

25. Ụbọchị 25

    Devid weere Jerusalem

    2 Samuel 5

    Banyere akwụkwọ ahụ. 2 Samuel na-akọ banyere ọchịchị Devid mgbe Sọl nwụsịrị: agha obodo, njikọ ebo niile, agha ya na ndị agbataobi, na nsogbu nʼime ezinaụlọ ya. A maghị onye dere ya. Ọ na-akọ ihe dị ka 1011–971 BC. Nʼime Bible Hibru, ya na 1 Samuel bụ otu akwụkwọ.

    Jerusalem, nke ndị Jebus jidere, bụ nʼoge ahụ obere obodo e wusiri ike nke ikekwe ruru eka itoolu ruo iri na abụọ. Ebe ọ dị nʼoke ala dị nʼetiti Juda na ebo ndị dị nʼugwu, ọ ghọrọ isi obodo na-adịghị nʼakụkụ ọbụla, dịkwa nʼetiti, nwere nchebe okike na mmiri. A na-arụrịta ụka maka otu Devid si merie ya: okwu a na-adịghị ahụkebe nke a na-asụgharịkarị dịka “ọnụ warawara ebe mmiri si abanye” nwere ike ịpụta olulu dị omimi, maọbụ ọ bụ okwu ihe atụ. Ndagwurugwu Refaim dị nʼetiti Betlehem na Jerusalem.

26. Ụbọchị 26

    Nkwa Chineke kwere Devid

    2 Samuel 7

    Devid, onye bi ugbu a nʼụlọeze e ji nkume wuo, nke e ji osisi sida kpuchie ime ya, chọrọ iwuru igbe ọgbụgba ndụ ahụ ụlọnsọ na-adịgide adịgide, nʼihi na e ka debere ya nʼime ụlọ ikwu. Ruo mgbe ahụ, ebe ofufe bụ ụlọ nzute, ụlọ ikwu nsọ a na-ebugharị ebugharị. Isi a na-egwu egwu okwu “ụlọ”: Devid chọrọ iwuru Chineke ụlọ (ụlọnsọ), ma Chineke kwere Devid nkwa ụlọ (usoro ndị eze). Nʼoge ochie nke Ọwụwa Anyanwụ dị Nso, a na-akpọkarị ndị eze ndị ọzụzụ atụrụ, nke kwekọrọ na Devid, onye bụbu onye ọzụzụ atụrụ. Onye amụma Netan pụtara ebe a na nke mbụ nʼime ugboro atọ nʼakụkọ Devid. Solomọn, nwa Devid, ga-emesị wuo Ụlọnsọ ukwu ahụ.

27. Ụbọchị 27

    Solomọn doro Ụlọnsọ ukwu nsọ

    1 Ndị Eze 8

    Banyere akwụkwọ ahụ. 1 Ndị Eze na-akọ banyere ọchịchị Solomọn, nkewa alaeze ya ka ọ ghọọ Izrel nʼugwu na Juda na ndịda mgbe ọ nwụsịrị nʼafọ 931 BC, na ndị eze sochiri ya ruo Ehab. A maghị onye dere ya. Ọ na-akọ ihe dị ka 973–853 BC, mgbe ike ochie ndị Ijipt, Asịrịa na ndị Het dị ala.

    O yiri ka Solomọn chere ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ otu afọ mgbe e wuchara Ụlọnsọ ukwu ahụ ka e wee doo ya nsọ nʼoge mmemme Ụlọ Ikwu, mmemme owuwe ihe ubi nke oge mgbụsị akwụkwọ. Ndị nchụaja bubatara igbe ọgbụgba ndụ, nke e debere nʼime ụlọ ikwu ruo mgbe ahụ, ya na mkpara ya, dịka iwu si chọọ. Solomọn kpere ekpere welie aka ya abụọ elu chee eluigwe ihu. Igwe mmadụ ahụ si Lebo Hamat nʼugwu ruo na mmiri iyi Ijipt (Wadi al-Arish) na ndịda bịa.

28. Ụbọchị 28

    Alaeze ahụ kewara

    1 Ndị Eze 12

    Mgbe Solomọn nwụsịrị, nwa ya Rehoboam, onye chịrị 931–913 BC, gara Shekem, ebe ochie dị mkpa nʼọchịchị na nʼofufe nke ebo ndị dị nʼugwu, ka ha nabata ya dịka eze. Ndị ugwu chọrọ ka e belata ọrụ mmanye na ụtụ dị arọ Solomọn tinyere ha. “Akpị” nwere ike ịpụta ụtarị nwere ogwu maọbụ ntụtụ. Rehoboam zipụrụ Adoniram, onyeisi na-elekọta ndị ọrụ mmanye, e jikwa nkume tugbuo ya. Eze ọhụrụ nke ugwu, Jeroboam, guzobere nwa ehi ọlaedo na Betel, na ndịda alaeze ya, nakwa na Dan nʼakụkụ ugwu kachasị anya, ebe abụọ nwere ọdịnala ofufe ogologo oge; ndị na-egwu ala na Dan achọtala ikpo ebe nsọ, maọbụ “ebe dị elu.”

29. Ụbọchị 29

    Ịlaịja nʼugwu Kamel

    1 Ndị Eze 18

    Nʼoge ụkọ mmiri ahụ, Ehab chọrọ ahịhịa iji mee ka ịnyịnya ya dị ndụ, ịnyịnya dịkwa mkpa: ihe e dere ede nke eze Asịrịa bụ Shalmanesa nke Atọ kwuru na Ehab duuru ihe dị ka ụgbọ agha 2,000 gaa agha Qarqar nʼafọ 853 BC. Ugwu Kamel, ahịrị ugwu ruru nʼọnụ mmiri Oke Osimiri Mediterenịan, bụ ebe a maara maka ofufe ndị Kenan, Baal bụkwa chi oke ifufe ndị Kenan, onye a na-eche na ọ na-enye mmiri ozuzo. Okwu Hibru e ji kọwaa “obi abụọ” ndị mmadụ pụtara ịda ngwụrọ, ikekwe na-egosikwa egwu ndị amụma Baal. Ịkwa emo Ịlaịja na-akwa chi ndị a na-egosi dịka ndị nwere mkpa mmadụ emo. Jezril dị ihe dị ka maịl iri na asaa site na Kamel.

30. Ụbọchị 30

    Neeman gbakere

    2 Ndị Eze 5

    Banyere akwụkwọ ahụ. 2 Ndị Eze na-aga nʼihu nʼakụkọ alaeze abụọ ahụ, Izrel nʼugwu na Juda na ndịda, site nʼihe dị ka 853 BC ruo ọdịda Sameria nʼafọ 722 BC na nke Jerusalem nʼafọ 586 BC. A maghị onye dere ya. Isi ya ndị mbụ na-elekwasị anya nʼonye amụma Ịlaisha.

    Neeman duuru ndị agha Aram, onye agbataobi Izrel na onye iro ya ọtụtụ mgbe. “Ekpenta” ya nwere ike ọ bụghị ọrịa ekpenta a maara taa, kama ọrịa akpụkpọ ahụ ọzọ siri ike, ebe ọ bụ na ọ na-agagharị nʼetiti ndị mmadụ nʼenweghị mgbochi. Ndị mmadụ na-ejikọ chi na ala nke obodo ya, ya mere, Neeman rịọrọ ala Izrel. Rimọn bụ chi oke ifufe ndị Aram, Ramman (“onye na-eti égbè eluigwe”); mkpụrụ edemede Hibru ya pụtara “pọmigranet,” ikekwe okwu ịkwa emo.

31. Ụbọchị 31

    Ọdịda Sameria

    2 Ndị Eze 17

    Hoshea, eze ikpeazụ nke Izrel, malitere ịchị ihe dị ka 732 BC dịka onye nọ nʼokpuru ọchịchị Asịrịa. Mgbe Shalmanesa nke Ise nọkwasịrị nʼocheeze Asịrịa nʼafọ 726 BC, Hoshea kwụsịrị ịtụ ụtụ, rịọkwa Ijipt maka enyemaka. O siri ike ịmata onye eze Ijipt a na-akpọ So bụ; ndị ọkà mmụta na-atụ aro Osorkon nke Anọ, Piankhy, maọbụ obodo Sais. Sameria dara nʼafọ 722 BC, ọ bụ ezie na Sargon nke Abụọ, eze sochiri ya, kwukwara na ọ bụ ya meriri ya. Asịrịa dọtara ndị Izrel gaa Hala, Gozan na osimiri Hoboa, ebe ndekọ Asịrịa depụtara aha ndị Izrel, ma mee ka ndị mba ọzọ biri na mpaghara ọhụrụ nke Sameria. Ndị ọbịa ọhụrụ a gbakwụnyere ofufe Chineke Izrel nʼofufe chi nke ha, dịka Neagal.

32. Ụbọchị 32

    Jerusalem dabara nʼaka Babilọn

    2 Ndị Eze 25

    Ndị Babilọn kpokọtara ala megide mgbidi Jerusalem, gbawaa mgbidi ya. Eze Zedekaya gbapụrụ nʼabalị chee ihu na Ndagwurugwu Jọdan, ma e jidere ya kpụrụ ya gaa Ribla, ebe Nebukadneza mara ụlọ ikwu agha ya, ebe e ghupụrụ ya anya, ntaramahụhụ a na-enyekarị ndị eze nupụrụ isi. Nebuzaradan, onyeisi a kpọkwara aha nʼihe e dere ede nke Babilọn, gbara ụlọ ndị bụ isi ọkụ, kwatuo mgbidi ya, bugakwa ọla bronz nke Ụlọnsọ ukwu na Babilọn. Naanị ndị kachasị ogbenye fọdụrụ ka ha rụọ ọrụ ugbo. Gedaliya, onye si nʼezinaụlọ ndị ọrụ eze, ghọrọ onye na-achị na Mizpa; akara mbinye aka a chọtara na Lakish na-akwado ọkwa dị elu ya. Mgbe e gburu ya, ọtụtụ gbagara Ijipt. Ndekọ Babilọn depụtara oke nri e nyere Eze Jehoiakin, onye a dọtara nʼagha.

33. Ụbọchị 33

    Iwu Sairọs

    Ezra 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ezra na-akọ otu ndị Juu a dọtara nʼagha si laghachi site na Babilọn gaa Jerusalem nʼokpuru ọchịchị ndị Peshịa, wughachi Ụlọnsọ ukwu, ma gbalịsie ike idobe njirimara ha nʼetiti ndị agbataobi nwere okpukpe a gwakọtara agwakọta. Dịka ọdịnala si dị, ọ bụ Ezra ode akwụkwọ dere ya. Ọ na-akọ ihe dị ka 538 ruo 457 BC, site na nloghachi mbụ ruo mgbe Ezra nʼonwe ya rutere Jerusalem.

    Sairọs nke Abụọ nke Peshịa weere Babilọn nʼafọ 539 BC. Nʼadịghị ka ndị Asịrịa na ndị Babilọn, ndị na-achụsasị ndị ha meriri, ndị Peshịa kwere ka ndị a dọtara nʼagha laa ụlọ, na-atụ anya ka ha guzosie ike nʼebe ha nọ ma tụọ ụtụ. O kwukwara okwu yiri nke a nye ndị Babilọn banyere chi ha bụ Marduk. Ọtụtụ ndị Juu nọgidere na Babilọn, nyere ndị lawara aka. Sheshbaza, onye na-achị nke ndị Peshịa họpụtara, bughachiri ihe nsọ Ụlọnsọ ukwu ndị Nebukadneza buru.

34. Ụbọchị 34

    Nleta Nehemaya nʼabalị

    Nehemaya 2

    Banyere akwụkwọ ahụ. Nehemaya na-akọ otu onye na-ebu iko eze Peshịa si bịa Jerusalem iwughachi mgbidi ya nʼagbanyeghị mmegide ndị bi nʼebe ahụ, dozikwa nsogbu akụ na ụba na nke okpukpe. Dịka ọdịnala si dị, ọ bụ Ezra dere akwụkwọ a. Ọ na-akọ ihe dị ka 445 BC ruo mgbe 432 BC gasịrị, site nʼafọ nke iri abụọ ruo nʼafọ nke iri atọ na abụọ nke Ataksekses nke Mbụ.

    Onye na-ejere eze ozi ekwesighị igosi ihu mgbarụ nʼihu eze, Ataksekses kwụsịkwara na mbụ iwughachi Jerusalem, ya mere, Nehemaya tụrụ egwu. Eze ahụ nwere ike ihu atụmatụ ahụ dịka ụzọ isi chekwaa mpaghara na-enweghị udo. Sanbalat, onye isi na-emegide ha, nwere ike isi Bet-Horon nke dị nʼakụkụ ugwu ọdịda anyanwụ Jerusalem; akwụkwọ a chọtara nʼIjipt na-egosi na o mesịrị chịa Sameria. Nehemaya nyochara mgbidi ndị dị nʼakụkụ ndịda na nzuzo nʼabalị.

35. Ụbọchị 35

    Nhọrọ dị ize ndụ Esta mere

    Esta 4

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ihe ndị Esta na-akọ mere na Susa, isi obodo ndị Peshịa, nʼoge Eze Sekses (486–465 BC), nʼetiti ndị Juu nọgidere nʼọwụwa anyanwụ mgbe ndị ọzọ laghachiri Judịa. Otu nwanyị onye Juu ghọrọ eze nwanyị, nyere aka zọpụta ndị ya site na mbibi; akwụkwọ a na-akọwa mmalite Mmemme Purim. A maghị onye dere ya.

    Iru ụjụ Mọdekai mere nʼihu ọha gosiri oke mwute, ọ dịkwaghị onye yi uwe mkpe nwere ike ịbanye nʼọnụ ụzọ ama ụlọeze. Dịka iwu ụlọeze si dị, onye ọbụla bịara nʼihu eze nʼenweghị oku nwere ike ịnwụ, a kpọbeghịkwa Esta ụbọchị iri atọ. Ọ rịọrọ ndị Juu ka ha buo ọnụ ụbọchị atọ nʼenweghị nri maọbụ mmiri, nke karịrị obubu ọnụ otu ụbọchị a na-ebukarị. A kpọghị Chineke aha nʼisi a.

36. Ụbọchị 36

    Job na ihe ndị o tufuru

    Job 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Job bụ uri na-atụgharị uche banyere ahụhụ, nke na-ajụ ajụjụ banyere nkwenye na ịdị mma na-ewetakarị ọganihu. A maghị onye dere ya maọbụ oge e dere ya. Akụkọ ahụ mere nʼoge mbụ, nʼoge ndị nna nna ochie, ikekwe nʼEdọm: akụ Job bụ igwe anụ na ndị ohu, ọ na-achụrụ ezinaụlọ ya aja nʼonwe ya, ndụ ya dịkwa ogologo nke ukwuu.

    Okwu mmalite akụkọ a nwere ike ịmalite ma ilu ma akụkọ ihe mere eme. Ala Uz dị nʼọwụwa anyanwụ Jọdan, ma nʼEdọm nʼakụkụ ndịda ma nʼAram nʼakụkụ ugwu, ya mere, Job abụghị onye Izrel. Ọnụọgụgụ zuru oke dịka asaa na atọ na-egosi ngọzị zuru oke. Ndị Sheba bụ nʼoge ahụ ndị ohi ọzara. Ịdọwa uwe mmadụ na ịkpụcha isi bụ ihe ịrịba ama mwute a na-ahụkarị.

37. Ụbọchị 37

    Onyenwe anyị zara site nʼoke ifufe

    Job 38

    Mgbe ogologo arụmụka ya na ndị enyi ya gasịrị, Chineke mesịrị zaa Job, na-ekwu okwu site nʼoke ifufe; nʼAgba Ochie, oke ifufe na-esokarị ọnọdụ Chineke. Ọ jụrụ ogologo usoro ajụjụ banyere okike. Kpakpando ụtụtụ na-abụ abụ dịka mmadụ nʼakụkụ ndị nọ nʼeluigwe. A na-egosi oke osimiri dịka anụ dị ize ndụ e kpochiri nʼazụ ọnụ ụzọ ama. Snoo na mkpụrụ mmiri igwe na-echere nʼụlọ nkwakọba ihe nke eluigwe, ifufe ọwụwa anyanwụ na-esitekwa nʼọzara fee ọkụ. Okwu abụọ a na-asụgharịkarị dịka “obi” na “uche” nwere ike ịpụta “ibis” (otu ụdị nnụnụ) na “oke ọkpa”: ndị Ijipt chere na ibis maara mgbe Naịl ga-eju, ndị rabaị nke oge sochiri ya chekwara na oke ọkpa nwere ike ịmata mgbe mmiri ga-ezo.

38. Ụbọchị 38

    Ụzọ ndụ abụọ

    Abụ Ọma 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Abụ Ọma bụ nchịkọta abụ na ekpere e ji fee ofufe nʼIzrel: otuto, akwa arịrị, ekele na amamihe. Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ọkara ha jikọrọ na Devid; ndị ọzọ sitere nʼaka ndị dere ya dị iche iche. Ndị na-ede uri dere ha nʼime ọtụtụ narị afọ, ndị nhazi ji nwayọọ nwayọọ chịkọta obere nchịkọta ka ha ghọọ akwụkwọ ise, ọrụ ikekwe e mezuru mgbe ndọta nʼagha Babilọn gasịrị.

    E debere Abụ Ọma 1 na 2 nʼihu iji webata akwụkwọ ahụ niile. Abụ Ọma 1 bụ abụ amamihe na-atụnyere ụzọ ndụ abụọ. Okwu mbụ ya, nʼasụsụ Hibru ashrey (lee obi ụtọ), pụtara ugboro iri abụọ na isii nʼAbụ Ọma; ọ dị iche na barak, okwu a na-ejikarị maka ngọzị. Okwu torah pụtara ntụziaka maọbụ nkuzi, ọ bụghị naanị iwu. A na-atụnyere osisi nwere mmiri zuru ezu, nke na-amị mkpụrụ, na igbugbo ọka ifufe na-ebufu.

39. Ụbọchị 39

    Onyenwe anyị dịka onye ọzụzụ atụrụ

    Abụ Ọma 23

    Nʼoge ochie nke Ọwụwa Anyanwụ dị Nso, a na-akpọkarị ndị eze na ndị ọchịchị ndị ọzụzụ atụrụ nke ndị ha, ya mere, abụ ọma a na-eji ihe atụ ndị mmadụ maara nke ọma. Onye ọzụzụ atụrụ na-ekwe ka atụrụ ya dinara ala mgbe ha risịrị afọ ju ha, na-achọkwa iyi dị jụụ, nʼihi na atụrụ na-aṅụ naanị mmiri na-adịghị asọ asọ. Mkpọrọ ya na mkpanaka ya bụ ngwa ọrụ e ji achụpụ anụ ọhịa na ihe egwu ndị ọzọ. Ihe nkiri ahụ gbanwere ghọọ oriri. Onye nnabata na-asọpụrụ ndị ọbịa ya ma na-eme ka ike ha lọghachi site nʼite isi ha mmanụ, ma ebe a, ndị iro nwere ike naanị ile anya. Abụ Ọma 23 ruo 28 nwere isi okwu ndị yiri onwe ha: nduzi, ịdị mma Chineke na ibi nʼụlọ Chineke.

40. Ụbọchị 40

    Ekpere maka obi dị ọcha

    Abụ Ọma 51

    Akwa arịrị a na-ekwupụta mmehie, na-arịọkwa ebere. Isiokwu ya jikọrọ ya na Devid mgbe ihe ndị a kọrọ na 2 Samuel 11 mesịrị. Mgbe onye na-abụ abụ ọma ahụ kwuru na ọ bụ naanị Chineke ka o mehiere megide, nke a bụ okwu ihe atụ siri ike, nʼihi na o mekwara ndị ọzọ ihe ọjọọ. Hisọp bụ obere osisi e ji efesa mmiri nʼemume nsacha, dịka nʼoge Mmemme Ngabiga nke mbụ. Okwu banyere ịwụfu ọbara nwere ike ịgụnye ajọ ikpe na-ezighị ezi ọbụla, ọ bụghị naanị igbu mmadụ. Ahịrị ikpeazụ banyere iwughachi mgbidi Jerusalem nwere ike ịbụ ndị a gbakwunyere mgbe ndọta nʼagha gasịrị, mgbe ọha mmadụ niile ji abụ ọma a kpee ekpere dịka nke ha.

41. Ụbọchị 41

    Nʼakụkụ osimiri Babilọn

    Abụ Ọma 137

    Abụ ọma a sitere nʼoge ndọta nʼagha Babilọn, mgbe e bibisịrị Jerusalem. Abụ Jerusalem jikọrọ na ọṅụ ndụ nʼala ahụ, ya mere, mgbe ndị dọtara ha nʼagha chọrọ ka ndị a dọtara nʼagha bụọ ha, mwute mere na ha enweghị ike, ha kokwasịkwara ụbọ akwara ha nʼosisi. Onye na-abụ abụ ọma ahụ ṅụrụ iyi na ọ gaghị echefu Jerusalem ma ọlị. Ahịrị ikpeazụ ndị dị ilu bụ megide Edọm, onye agbataobi Juda na onye ha na ya na-asọ mpi kemgbe ogologo oge. Nʼụbọchị ikpeazụ Juda, ndị Edọm nyefere ndị Juda nʼaka ndị Babilọn, ṅụrịakwa ọṅụ mgbe Jerusalem dara. A na-akpọ ekpere dị otu a maka ịbọ ọbọ ekpere ọbụbụ ọnụ; ọbụladị ndị na-agụ ya nʼoge ochie hụrụ na ọ na-awụ akpata oyi.

42. Ụbọchị 42

    Nkuzi mbụ nna

    Ilu 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ilu bụ nchịkọta ilu amamihe, ndụmọdụ na ịdọ aka na ntị nke Izrel oge ochie maka ndụ kwa ụbọchị. E kwuru na ọtụtụ ilu sitere nʼaka Solomọn, ma a kpọkwara ndị ọzọ dere ya aha. E dere ma chịkọta akwụkwọ a nʼime ọtụtụ narị afọ, site nʼọchịchị Solomọn (971–931 BC) ruo opekata mpe ọchịchị Hezekaya (728–686 BC). Ọtụtụ nʼime ya na-agwa nwa okorobịa na-amalite ndụ ya okwu.

    Dịka nʼakwụkwọ amamihe ndị ọzọ nke Ọwụwa Anyanwụ dị Nso oge ochie, isi ndị mbụ bụ nkuzi nna nye nwa ya nwoke. Okwu Hibru khidoth pụtara agwụgwa chọrọ nkọwa. A na-egosi amamihe dịka nwanyị na-akpọ oku nʼokporoụzọ; okwu Hibru maka amamihe, khokmah, bụ okwu nwanyị. Ụdị mmadụ atọ na-eguzogide ya: ndị na-enweghị uche (pethim), ndị nzuzu (kesilim) na ndị na-akwa emo (latsonim). Sheol bụ aha Hibru maka ebe ndị nwụrụ anwụ nọ.

43. Ụbọchị 43

    Oge maka ihe niile

    Ekiliziastis 3

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ekiliziastis na-atụgharị uche banyere ihe ndụ pụtara na ọṅụ ya. Onye na-ekwu okwu nʼime ya, Onye Nkuzi (nʼasụsụ Hibru Qoheleth, onye na-achịkọta nzukọ), ka a kọwara dịka eze na nwa Devid, nke na-atụ aka na Solomọn; onye nhazi na-ezikọta okwu ya. Dịka ọdịnala si dị, a na-etinye akwụkwọ a nʼoge ọchịchị Solomọn (971–931 BC). Isi okwu ya, hebel, pụtara alụlụ maọbụ ume.

    Otu uri a ma ama na-edepụta ọrụ abụọ abụọ megidere onwe ha, nke ọbụla nwere oge ya kwesiri ekwesi. Ịkụ ihe na owuwe ihe ubi na-agbaso oge okike. NʼIzrel oge ochie, oge igbu mmadụ pụtara agha na ntaramahụhụ ọnwụ, ịdọwa uwe mmadụ bụkwa ihe ịrịba ama iru ụjụ a na-ahụkarị. Ụlọikpe a kpọrọ aha emesịa bụ kpọmkwem “ebe ikpe ziri ezi”: ndị okenye na-ekpe ikpe obodo nʼọnụ ụzọ ama obodo.

44. Ụbọchị 44

    Ọhụ Aịzaya nʼỤlọnsọ ukwu

    Aịzaya 6

    Banyere akwụkwọ ahụ. Aịzaya na-achịkọta ozi onye amụma Aịzaya, onye ọdịnala na-ele dịka onye dere ya, onye kwuru okwu na Jerusalem site nʼihe dị ka 740 ruo 685 BC. Ọ na-adọ Juda aka na ntị banyere ikpe na-abịa, na-enyekwa olileanya nye otu ndị fọdụrụ ndụ. Ọnọdụ ya bụ ịrị elu Asịrịa, onye meriri alaeze Izrel dị nʼugwu, yie Juda egwu.

    Mgbe Eze Uzaya nwụrụ, ihe dị ka 740 BC, Asịrịa na-agbasa ọzọ. Ndị ọkà mmụta na-arụrịta ụka ma ọhụ a ọ bụ oku mbụ Aịzaya, nke e debere ebe a nʼihi otu e si hazie akwụkwọ ahụ, ka ọ bụ ozi e nyere ya emesịa. Seraf bụ ndị nọ nʼeluigwe a na-ahụ naanị ebe a; aha ha nwere ike ijikọ na ọkụ. Mkpu seraf ahụ enweghị ngwaa nʼasụsụ Hibru, ya mere, ọ nwere ike ịpụta na ebube Chineke ejupụtala ụwa ugbu a maọbụ na ọ ga-ejupụta ya.

45. Ụbọchị 45

    Nkasiobi nye ndị a dọtara nʼagha

    Aịzaya 40

    Isi a na-amalite akụkụ ukwu ikpeazụ nke Aịzaya, isi 40 ruo 66, nke ndọta nʼagha Babilọn bụ ọnọdụ ya. Ihe atụ nke okporoụzọ dị nʼọzara na-atụgharị isi 35, ebe ndị mmadụ na-aga Zayọn; ebe a, ọ bụ Onyenwe anyị na-abịakwute ndị ya. Lebanọn bụ ebe a na-eto nʼihi ọhịa ya na anụ ọhịa ya. Okwu a sụgharịrị dịka “ụwa niile” pụtara kpọmkwem ala dị nʼọnụ mmiri maọbụ agwaetiti. Uri ahụ na-akwa arụsị emo, bụ ndị a ga-ewu nke ọma ka ha ghara ịda. Ndị Babilọn na ndị Ijipt kwenyesiri ike na anyanwụ, ọnwa na kpakpando bụ chi; isi a na-egosi ha dịka ihe e kere eke. Ihe atụ nke iji nku felie elu dịka ugo na-echetara Ọpụpụ.

46. Ụbọchị 46

    Ohu na-ata ahụhụ

    Aịzaya 53

    Uri a banyere ohu Onyenwe anyị malitere nso na njedebe isi 52. Ndị na-akọwa ihe na-arụrịta ụka banyere onye na-ekwu okwu ebe a: otu ndị Izrel fọdụrụ, ndị kwesiri ntụkwasị obi, maọbụ onye amụma ahụ ya na ndị ya. A na-egosi ohu ahụ dịka obere ome na-adịghị ike nʼala kpọrọ nkụ, na-enweghị ebube eze. Ịzọpịa mmadụ, iti ya ihe na ịpịa ya ụtarị bụ ntaramahụhụ maka mpụ. Okwu Hibru shalom, nke a na-asụgharịkarị dịka “udo,” pụtara ịdị mma nke ahụ, uche na mmekọrịta. NʼIzrel, ịnwụ nʼetiti ndụ bụ ihe ịrịba ama ikpe, ebe ọtụtụ ụmụ na ogologo ndụ bụ ụgwọ ọrụ ndụ amamihe. Ahịrị banyere olili ozu kwuru kpọmkwem “ya na ndị ọgaranya nʼọnwụ ya.”

47. Ụbọchị 47

    Oku Jeremaya

    Jeremaya 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Jeremaya na-achịkọta ozi onye amụma ahụ dọrọ Juda aka na ntị banyere mbibi na-abịa nʼime iri afọ ikpeazụ ya. Ihe dị nʼime ya sitere nʼaka Jeremaya nʼonwe ya, ikekwe ode akwụkwọ ya bụ Baruk dekọrọ ya. Ọ na-akọ ihe dị ka 627 ruo 580 BC: afọ ikpeazụ alaeze ahụ, mbibi Jerusalem nʼaka ndị Babilọn, na afọ mbụ nke ndọta nʼagha.

    Jeremaya nwere ike ịbụ nwa okorobịa mgbe a kpọrọ ya. Ndepụta ndị eze dị na mmalite ahapụrụ Jehoahaz na Jehoiakin, bụ ndị nke ọbụla chịrị ihe na-erughị ọnwa atọ. Alaka osisi alụmọnd bụ egwu okwu Hibru: alụmọnd (shaqed), osisi mbụ na-eto ifuru, na-ada ka ilekọta anya (shoqed). Babilọn dị kpọmkwem nʼọwụwa anyanwụ Juda, ma nʼihi ọzara dị nʼetiti ha, ndị agha ya si nʼugwu bịa.

48. Ụbọchị 48

    Akwụkwọ ozi nye ndị a dọtara nʼagha

    Jeremaya 29

    Akwụkwọ ozi a gara nye ndị Juda a dọtara gaa Babilọn nʼafọ 597 BC. Ebe ọ bụ na ndị a dọtara nʼagha bi nʼobodo dị iche iche gbasasịrị agbasasị, ikekwe a gụpụtara ya nʼolu site nʼotu ebe gaa nʼebe ọzọ. Nʼimegide ndị amụma na-ekwe nkwa nloghachi ngwa ngwa, Jeremaya gwara ndị a dọtara nʼagha ka ha wuo ụlọ, kụọ ubi, mụọ ụmụ, ma chọọ udo nke obodo Babilọn ebe ha bi, nʼihi na ndọta nʼagha ahụ ga-adị afọ iri asaa, dịka o kwuru na mbụ. A kpọrọ ndị amụma abụọ nọ nʼetiti ndị a dọtara nʼagha aha dịka ndị ụgha. Otu onye amụma nọ na Babilọn aha ya bụ Shemaya mesịrị degara onye nchụaja Zefanaya nọ na Jerusalem akwụkwọ, na-agba ya ume ka o mee ihe megide Jeremaya. Zefanaya gosiri Jeremaya ya, onye zara site nʼakwụkwọ ozi, ya mere, ozi na-aga ma na-alọta.

49. Ụbọchị 49

    Jerusalem, obodo nọ naanị ya

    Abụ Akwa 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Abụ Akwa bụ nchịkọta uri ise na-eru ụjụ mbibi Jerusalem nʼaka ndị Babilọn ihe dị ka 586 BC. A kpọghị onye dere ya aha; o nwere ike ịbụ Jeremaya. Uri anọ mbụ bụ acrostic: amaokwu ọbụla na-amalite site na mkpụrụ akwụkwọ na-esote nke mkpụrụ akwụkwọ iri abụọ na abụọ nke Hibru, ihe na-efunahụ na nsụgharị.

    A na-egosi Jerusalem dịka ada eze ghọrọ ohu. Ndị “hụrụ ya nʼanya” nwere ike ịbụ chi ọmụmụ bụ Baal na Ashera, “ndị enyi ya” bụkwa ndị jikọrọ aka na ya dịka Ijipt, bụ ndị na-enyeghị aka. E dọtara ndị mmadụ nʼagha nʼugboro dị iche iche: 605, 597, 586 na 581 BC. Zayọn bụ aha uri e ji akpọ Jerusalem. Nnọchibido ahụ dịrị site nʼọnwa Jenụwarị 588 ruo Julaị 586 BC, ọtụtụ mmadụ nwụkwara nʼagụụ.

50. Ụbọchị 50

    Ndagwurugwu ọkpụkpụ kpọrọ nkụ

    Izikiel 37

    Banyere akwụkwọ ahụ. E bugara Izikiel Babilọn ya na ndị ndu ndị ọzọ nke Juda nʼafọ 597 BC, ọ malitekwara ịhụ ọhụ nʼebe ahụ nʼafọ 593 BC, mgbe ọ gbara afọ iri atọ. Akwụkwọ ya, nke a na-etinye ihe dị ka 593 ruo 571 BC, na-adọ aka na ntị banyere ikpe tupu Jerusalem ada nʼafọ 586 BC, na-enyekwa olileanya mweghachi mgbe ọ dasịrị.

    Ọkpụkpụ ndị a gbasasịrị agbasasị, ndị kpọrọ nkụ kpamkpam, na-egosi ndị a dọtara nʼagha, bụ ndị chere na olileanya ha anwụọla. Okwu Hibru ruach nwere ike ịpụta ume, ifufe maọbụ mmụọ, isi a na-egwukwa egwu okwu ahụ nʼụzọ atọ ndị a. Ọkara nke abụọ bụ omume ihe ịrịba ama: onye amụma ahụ jikọtara mkpara abụọ ka ha ghọọ otu iji gosi njikọ ọzọ nke alaeze ugwu na nke ndịda, ndị kewara mgbe Solomọn nwụsịrị.

51. Ụbọchị 51

    Daniel nʼụlọeze Babilọn

    Daniel 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Daniel na-akọ banyere ndị Juu a dọtara nʼagha na-ejere ozi nʼụlọeze dị na Babilọn, dekọkwa ọhụ banyere ọdịnihu. Dịka ọdịnala si dị, ọ bụ Daniel nʼonwe ya dere ya; ndị ọkà mmụta enweghị otu echiche banyere mgbe akwụkwọ ahụ nwetara ụdị ikpeazụ ya. Akụkọ ya na-akọ ihe dị ka 605 ruo 535 BC, site na ndị mbụ a dọtara nʼagha ruo nʼoge iwu Sairọs kwere ndị Juu ka ha laghachi.

    Nʼafọ 605 BC, Nebukadneza kpọọrọ ụmụ okorobịa si nʼezinaụlọ eze Juda gaa Babilọn. Okwu Hibru saris, nke a na-asụgharịkarị dịka “onye a tụrụ ike,” nwere ike ịpụta ebe a ndịisi ọrụ dị elu. Ọzụzụ ha gụnyere oke akwụkwọ Babilọn, nʼasụsụ mba ọzọ. Aha ọhụrụ ha na-asọpụrụ chi ndị Babilọn: Daniel (Chineke bụ onye ikpe m) ghọrọ Belteshaza (Bel na-echebe ndụ ya). Nri eze nwere ike ịgụnye anụ ezi, a pụkwara iji ya chụọ arụsị aja.

52. Ụbọchị 52

    Daniel nʼọgba ọdụm

    Daniel 6

    Ndịisi mpaghara na-akọrọ ndị isi nchịkwa atọ ihe, bụ ndị ga-echekwa eze pụọ na nnupụ isi. Daniel, onye gbara ihe dị ka afọ iri asatọ nʼoge ahụ, ka a chọrọ ime onyeisi alaeze ahụ niile. A maara iwu eze ndị Peshịa dịka ndị a na-apụghị ịgbanwe agbanwe, dịka akwụkwọ Esta gosikwara. Daniel kpere ekpere chee Jerusalem ihu ọ bụladị na Ụlọnsọ ukwu dara ada. Iji akara eze na akara ndị isi kachie ọgba ahụ pụtara na ọ dịghị onye nwere ike imeghe ya na nzuzo. Ahịrị ikpeazụ nwekwara ike ịgụ “Daraiọs, ya bụ, Sairọs onye Peshịa,” nʼihi na “na” na-enwekarị ihe a ọ pụtara nʼasụsụ Aramaik, asụsụ akụkụ a nke Daniel; ọtụtụ na-eche na aha abụọ ahụ bụ otu nwoke.

53. Ụbọchị 53

    Chineke dịka nne na nna hụrụ nʼanya

    Hosiya 11

    Banyere akwụkwọ ahụ. Hosiya kwusara ozi nʼalaeze Izrel dị nʼugwu site nʼihe dị ka 760 BC ruo obere oge tupu Asịrịa ebibie ya nʼafọ 722 BC. Ọ malitere na njedebe ọchịchị Jeroboam nke Abụọ, oge ọganihu; nʼime iri afọ atọ sochiri ya, ndị eze isii chịrị, e gburu anọ nʼime ha. Alụmdi na nwunye ya na nwanyị na-ekwesighị ntụkwasị obi, Goma, na-egosi ofufe Izrel na-efe chi ndị Kenan.

    Uri a na-egosi Chineke dịka nne maọbụ nna na-akụziri obere nwa, Izrel, ije, site nʼoge Ọpụpụ. Nʼokpuru iwu, nwa nwoke na-enupụ isi nwere ike inwe ọnwụ. Adma na Zeboiim bụ obodo dị nso Sọdọm na Gọmọra, ndị e bibiri ha na ha. Nʼechiche ndị Hibru, obi bụ isi ebe echiche na uche si, ọ bụghị naanị mmetụta. Onyenwe anyị na-ebigbọ dịka ọdụm pụtakwara nʼEmọs.

54. Ụbọchị 54

    Ka ikpe ziri ezi sọọ dịka mmiri

    Emọs 5

    Banyere akwụkwọ ahụ. Emọs, onye ọzụzụ atụrụ si Tekoa nke dị na Juda, onye na-abụghị onye amụma nʼọrụ, gara nʼugwu kwusaa ozi nʼebe nsọ Betel ihe dị ka 755 BC, nʼoge Jeroboam nke Abụọ. Nʼoge ọganihu, ndị ọgaranya na-aga nʼihu na-aba ụba ebe a na-emegbu ndị ogbenye, a na-agwakọtakwa ofufe Onyenwe anyị na ofufe chi ndị obodo.

    Ọ na-amalite site na qinah, abụ olili ozu ndị Hibru nwere ụda 3+2, dịka a ga-asị na Izrel anwụọla. Betel, Gilgal na Bịasheba bụ ebe nsọ jikọrọ na ndị nna nna ochie; ahịrị banyere Gilgal bụ egwu ụda nʼasụsụ Hibru. Ndị ọrụ ugbo ji brik apịtị wuo ụlọ, ya mere, ụlọ e ji nkume a wara awa wuo na-egosi ndị ọgaranya. Ndị mba gbara ha gburugburu fere Pleiades na Orion dịka chi. Iyi ndị na-asọ naanị nʼoge ụfọdụ nʼala kpọrọ nkụ na-enwe mmiri naanị nʼoge udu mmiri.

55. Ụbọchị 55

    Ninive gere ntị

    Jona 3

    Banyere akwụkwọ ahụ. Jona na-akọ banyere onye amụma si nʼalaeze Izrel dị nʼugwu, onye e zigara ịdọ Ninive, nnukwu obodo Asịrịa, aka na ntị. A maghị onye dere ya. Akụkọ ahụ mere ihe dị ka 755 BC, nʼoge ọchịchị Jeroboam nke Abụọ, mgbe ike Asịrịa dalatara nwa oge. Emesịa, Asịrịa bibiri Izrel nʼafọ 722 BC, Babilọn bibikwara Ninive nʼafọ 612 BC.

    Ninive bụ obodo dị mkpa nʼAlaeze Ukwu Asịrịa. Okwu ahụ na-ekwu na ọ were ụbọchị atọ ịhụ ya niile nwere ike ịpụta oge Jona chọrọ iji gbasaa ozi ya, maọbụ ọ gụnyere obodo nta ndị gbara ya gburugburu. Obubu ọnụ na ịnọdụ nʼuwe mkpe na ntụ bụ ihe ịrịba ama iru ụjụ, o yikwara ka ndị Asịrịa nwere omenala yiri ya. Ịgụnye anụmanụ nʼobubu ọnụ ahụ gosiri na ọ bụ oke ihe mberede.

56. Ụbọchị 56

    Ihe Onyenwe anyị chọrọ

    Maika 6

    Banyere akwụkwọ ahụ. Maika buru amụma na Juda nʼoge Eze Jotam, Ehaz na Hezekaya, ihe dị ka 735 ruo 686 BC, mgbe Asịrịa bibiri alaeze ugwu, yiekwa Jerusalem egwu. Ọ katọrọ nrụrụ aka na mmegbu ndị ogbenye ma na Sameria ma na Jerusalem, kwukwaa okwu banyere mweghachi nʼọdịnihu.

    E hazira isi a dịka okwu ikpe nʼụlọikpe. A kpọrọ ugwu na ugwu nta ka ha bụrụ ndị akaebe, dịka a na-akpọ chi na nkwekọrịta ndị ọzọ nke Ọwụwa Anyanwụ dị Nso oge ochie. Shitim, nke dị nʼọwụwa anyanwụ Jọdan, bụ ebe ikpeazụ Izrel mara ụlọ ikwu tupu ha agafee gaa Gilgal. Okwu Hibru ndị bụ isi bụ mishpat (ikpe ziri ezi) na khesed (ịhụnanya na-eguzosi ike). Omri na Ehab hiwere usoro ndị eze nʼugwu (885–841 BC).

57. Ụbọchị 57

    Wughachinụ ụlọ ahụ

    Hegai 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Hegai nwere ozi anọ e nyere na Jerusalem nʼafọ 520 BC, afọ nke abụọ nke eze Peshịa bụ Daraiọs nke Mbụ. Ha so nʼamụma ndị e debere ụbọchị ha kachasị kpọmkwem nʼAgba Ochie. Ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ afọ iri abụọ mgbe ndị mbụ a dọtara nʼagha laghachiri, Ụlọnsọ ukwu ka dara ada. Hegai gbara ndị mmadụ ume ka ha wughachi ya; e wuchara ya nʼafọ 515 BC.

    Zerubabel bụ onye na-achị Juda nke ndị Peshịa họpụtara, Jeshua bụkwa onyeisi nchụaja. Ụkọ mmiri na owuwe ihe ubi dara ada mere ka akụ na ụba Juda dalata. Ụlọ ndị mmadụ e ji osisi kpuchie ime ha dị iche na Ụlọnsọ ukwu dara ada. Osisi nke obodo ahụ enweghị ike izuru ọrụ owuwu ahụ. Nʼasụsụ Hibru, “ụkọ mmiri” (khoreb) na-ada ka “mkpọmkpọ ebe” (khareb).

58. Ụbọchị 58

    Ọkụ onye na-anụcha ọla

    Malakaị 3

    Banyere akwụkwọ ahụ. Malakaị kwusaara ndị Juu nọ na mpaghara Judịa nke ndị Peshịa ozi, ikekwe na narị afọ nke ise BC, mgbe e wughachisịrị Ụlọnsọ ukwu. Ndị nchụaja na-eleghara ọrụ ha anya, ofufe enweghị obi zuru oke, ọtụtụ chekwara na Chineke emeghị ihe o kwere ha nkwa. E hazira akwụkwọ ahụ dịka usoro arụmụka nʼetiti Chineke na ndị mmadụ.

    Nʼasụsụ Hibru, “onyeozi m” bụ malaki, otu ihe ahụ dị ka aha Malakaị. Ihe atụ nke ọkụ na ncha sitere nʼịnụcha ọla na nʼịsa akwa; ncha ahụ siri ike bụ ihe nsacha alkali e ji osisi mee. Ndị dibịa afa na-eme ọgwụ maọbụ igba afa maka uru. “Akwụkwọ ncheta” na-echetara omenala ndị Peshịa nke idekọ aha na ihe ndị mere. Otu ụzọ nʼụzọ iri bụ otu ụzọ nʼụzọ iri nke owuwe ihe ubi na igwe anụ, nke e nyere maka ndị Livayị na ndị nchụaja, na kwa afọ nke atọ maka ndị ogbenye; nʼoge Malakaị, a na-ebute ya nʼụlọ nkwakọba ihe dị nʼỤlọnsọ ukwu.

59. Ụbọchị 59

    Ndị amamihe si nʼọwụwa anyanwụ

    Matiu 2

    Banyere akwụkwọ ahụ. Matiu bụ otu nʼime Oziọma anọ ahụ, na-akọ ndụ, nkuzi, ọnwụ na mbilite nʼọnwụ Jisọs. Dịka ọdịnala si dị, ọ bụ Matiu, onye a na-akpọkwa Livayị, otu nʼime ndị ozi iri na abụọ, dere ya; ikekwe e dere ya nʼetiti AD 65 na 80. O yiri ka e dere ya maka ndị Kraịst bụ ndị Juu, bụ ndị na-achọpụta otu okwukwe ha si metụta okpukpe ndị Juu.

    Ndị amamihe ahụ na-ele kpakpando anya, ya mere, ha nwere ike ịbụ ndị na-agụ kpakpando, ikekwe si Babilọnịa, ebe ọtụtụ ndị Juu bi. Herọd Onye Ukwu chịrị Galili, Judịa na Sameria (37–4 BC) dịka onye ya na Rom jikọrọ aka nke ọma, a makwaara ya maka ụlọ ndị o wuru na maka igbu ndị ezinaụlọ ya. Ọdịnala na-agụ ndị amamihe atọ site nʼonyinye atọ ahụ; ederede ahụ ekwughị ọnụọgụgụ ha. Mgbe Herọd nwụsịrị, e kesara alaeze ya nʼetiti ụmụ ya ndị ikom.

60. Ụbọchị 60

    Ozizi nʼelu ugwu amalite

    Matiu 5

    Ozizi nʼelu ugwu bụ nke mbụ nʼime akụkụ nkuzi ogologo ise dị na Matiu. Okwu ahụ bụ “a ga-akasị ha obi” na-eji ụdị ngwaa a na-emere ihe, ụzọ ndị Juu si ekwu banyere ọrụ Chineke nʼakpọghị Chineke aha. “Ụwa” nwekwara ike ịsụgharị dịka “ala ahụ,” na-echetara ala e kwere Ebraham nkwa ya. E ji nnu echekwa nri, na-eme ka ọ tọọ ụtọ, na nʼịgba ọgbụgba ndụ. Raka bụ okwu mkparị nʼasụsụ Aramaik nke pụtara ihe dị ka “isi efu.” Okwu maka ọkụ ala mmụọ, Gehenna, sitere na ndagwurugwu dị na mpụga Jerusalem, ebe ụfọdụ ndị eze Juda ji ọkụ chụọ mmadụ aja. Ọrụ mmanye maka ndị agha Rom bụ akụkụ ihere nke ọchịchị ndị mba ọzọ ahụ.

61. Ụbọchị 61

    Ilu nʼakụkụ osimiri

    Matiu 13

    Nke a bụ akụkụ nkuzi ukwu nke atọ dị na Matiu. Jisọs na-akụzi ihe site nʼilu (nʼasụsụ Griik parabole, ntụnyere): obere akụkọ na-etinye ihe e ji ebi ndụ kwa ụbọchị nʼakụkụ eziokwu banyere Alaeze Chineke. Ilu na-adaberekarị nʼotu isi okwu, ya mere, ọ bụghị ihe ọbụla dị nʼime ya nwere ihe zoro ezo ọ pụtara. Ahịhịa dị nʼetiti ọka wiiti ahụ nwere ike ịbụ darnel nwere ajị, nke yiri ọka wiiti nke ukwuu ruo mgbe ọ chara; ịkụ ya nʼubi onye ọzọ bụ mpụ a na-ata ahụhụ maka ya. Ndị mmadụ na-elie akụ ha nʼubi iji zoo ya pụọ nʼanya ndị ohi na ndị agha. Na Nazaret, a maara Jisọs dịka nwa onye ọka, okwu e ji akpọ onye na-arụ ọrụ osisi, ọla maọbụ nkume.

62. Ụbọchị 62

    Mmalite oziọma

    Mak 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ọtụtụ kwenyere na Mak bụ Oziọma mbụ e dere. Dịka ọdịnala mbụ nke nzukọ si dị, Jọn Mak dekọrọ ihe onyeozi Pita chetara, site nʼarịrịọ nzukọ dị na Rom mgbe Pita nwụsịrị. Ikekwe e dere ya na njedebe afọ 60 AD, mgbe ndị Kraịst na-eche mkpagbu ihu, mbibi Jerusalem na-abịakwa nso.

    Mesaya (nʼasụsụ Hibru mashiakh) na Kraịst (nʼasụsụ Griik christos) pụtara otu ihe: onye e tere mmanụ; a na-ete ndị eze, ndị nchụaja na ndị amụma mmanụ. Jọn omee baptizim na-arụ ọrụ nʼọzara dị nso Jọdan, nʼugwu Osimiri Nnu, yi uwe dịka onye amụma Ịlaịja, na-erikwa igurube, nke Iwu kwere ka e rie dịka nri. Galili, nke Herọd Antipas na-achị, dị ihe dị ka maịl 40 nʼogologo na 25 nʼobosara (kilomita 65 na 40). Ekpenta gụnyere ọtụtụ ọrịa akpụkpọ ahụ, pụtakwara ịchụpụ mmadụ site nʼetiti ndị mmadụ.

63. Ụbọchị 63

    Nʼihu Pailet na na Gọlgọta

    Mak 15

    Ikpe ndị Rom na-amalitekarị nʼisi ụtụtụ. Nnukwu ndị kansụl ndị Juu enweghị ike ime ka ikpe ọnwụ mezuo, ya mere, ha kpụgara Jisọs nʼihu Pọntiọs Pailet, gọvanọ Rom na-achị Judịa site nʼafọ AD 26 ruo 36, onye na-ebikarị na Sizaria ma bịa Jerusalem maka Mmemme Ngabiga. Ịpịa ụtarị akpụkpọ anụ nwere ọla maọbụ ọkpụkpụ nʼisi ya na-ebu ụzọ tupu ịkpọgide nʼobe, ọ pụkwara igbu mmadụ nʼonwe ya. Onye a mara ikpe na-ebukarị osisi obe ahụ dị nʼobosara; Saimọn si Sirini nke dị nʼugwu Afrịka. Gọlgọta bụ okwu Aramaik pụtara Ebe Okpokoro Isi (nʼasụsụ Latịn calvaria, ya mere Calvary), ọ dịkwa na mpụga mgbidi obodo. Mkpu Jisọs bụ Elọi bụ okwu Aramaik, ụda ya mekwara ka ụfọdụ chee na ọ na-akpọ Ịlaịja.

64. Ụbọchị 64

    A mụrụ ya na Betlehem

    Luk 2

    Banyere akwụkwọ ahụ. Oziọma Luk, nke Ọrụ Ndị Ozi gara nʼihu, na-achọ inye akụkọ ndụ Jisọs nke e chere echiche nke ọma, hazie ya nʼusoro. Dịka ọdịnala si dị, Luk, dibịa na onye na-eso Pọl mgbe ụfọdụ, dere ya. O nwere ike ịbụ na e dere ya ihe dị ka AD 59–63, mgbe Pọl nọ nʼụlọ mkpọrọ na Rom, maọbụ AD 70–90, na-esite na Mak. Ọ na-amalite site nʼokwu mmalite e ji ụdị ndị Griik na ndị Rom dee.

    Ọgọstọs chịrị Rom site nʼafọ 27 BC ruo AD 14; ọgụgụ ọnụ na-edenye ndị mmadụ aha maka ụtụ. A mụrụ Jisọs ihe dị ka 6–4 BC, tupu Herọd Onye Ukwu anwụọ. Betlehem bụ obere obodo nta dị maịl ise nʼakụkụ ndịda Jerusalem. Okwu a na-asụgharịkarị dịka “ụlọ ndị ije” nwere ike ịpụta karịa ime ụlọ ndị ọbịa maọbụ ebe ndị njem na-ezu ike. Onyinye nnụnụ abụọ ezinaụlọ ahụ nyere bụ nke Iwu kpebiri maka ezinaụlọ ndị ogbenye mgbe nwanyị mụsịrị nwa.

65. Ụbọchị 65

    Ihe furu efu na ihe a chọtara

    Luk 15

    A na-eleda ndị ọna ụtụ anya dịka ndị ọrụ Rom a maara maka nrụrụ aka. Otu narị atụrụ bụ igwe atụrụ nkịtị nke onye ọzụzụ atụrụ na-enweghị oke akụ. Mkpụrụ ọlaọcha iri ahụ nwere ike ịbụ akụkụ nke akụ nwanyị bu gaa nʼalụmdi na nwunye, ụlọ ndị ahụ dịkwa ọchịchịrị, ala ha bụ ájá maọbụ nkume. Ka nwa nwoke rịọ ihe nketa ya tupu oge ya bụ nnukwu mkparị, ịla akụ ezinaụlọ nʼiyi nʼetiti ndị mba ọzọ nʼobodo dị anya bụkwa ihe ihere. Ezi bụ anụ rụrụ arụ nʼokpuru iwu ndị Juu. Onyeisi ezinaụlọ nwere ugwu anaghị agba ọsọ. Uwe mwụda kachasị mma, mgbaaka na nwa ehi a zụrụ azụ na-egosi na nwa ahụ bụ onye a na-asọpụrụ nʼezinaụlọ.

66. Ụbọchị 66

    Ụzọ Emaus

    Luk 24

    Ikekwe e ji nnukwu nkume gburugburu a na-akpụgharị nʼụzọ e gwuru egwu mechie ọnụ ili ahụ. Jisọs biliri nʼụbọchị nke atọ dịka ụzọ ọgụgụ ụbọchị nkịtị si dị, ebe Fraịde bụ ụbọchị mbụ. A maghị ihe ọzọ banyere Kleopas na onye ya na ya so, ikekwe nwunye ya; ikekwe ha na-ala ụlọ mgbe Mmemme Ngabiga gasịrị. Ndị Rom na-akpọgide ndị mmadụ nʼobe nʼebe ndị mmadụ na-agafe agafe dịka ịdọ aka na ntị, ya mere, o yiri ihe na-agaghị ekwe omume na onye njem nsọ anụbeghị ya. Ọbịa ndị Ọwụwa Anyanwụ dị Nso chọrọ ka e nye onye ọbịa nri na ebe ọ ga-ano nʼabalị. Iwu, Ndị amụma na Abụ Ọma bụ aha akụkụ atọ nke Akwụkwọ Nsọ Hibru. Mgbe nke ahụ gasịrị, ndị na-eso ụzọ ya nọgidere na-efe ofufe nʼỤlọnsọ ukwu dịka ndị Juu.

67. Ụbọchị 67

    Okwu ahụ na ama Jọn gbara

    Jọn 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Oziọma Jọn, Oziọma nke anọ, ka e dere ka ndị na-agụ ya kwere na Jisọs bụ Mesaya na Ọkpara Chineke. Dịka ọdịnala si dị, o sitere nʼaka onye na-eso ụzọ ahụ Jisọs hụrụ nʼanya, onye a na-ejikọ na Jọn nwa Zebedi, onye dere ya mgbe o mere agadi, ihe dị ka AD 90, ikekwe nʼEfesọs, mgbe ndị na-eso Jisọs nọ nʼebe ahụ na ụlọ nzukọ ndị Juu nke obodo ahụ na-enwe esemokwu.

    Okwu Griik logos (okwu) nwere ihe dị ukwuu ọ pụtara: nye ndị ọkà ihe ọmụma Griik, uche na-ahazi ụwa niile; nye ndị Juu, okwu Chineke, amamihe ya na ike okike ya. Ngwaa e ji kọwaa Okwu ahụ na-ebi nʼetiti ndị mmadụ pụtara kpọmkwem ịma ụlọ ikwu, na-echetara ụlọ nzute. Betsaida, ụlọ ịkụ azụ, dị nʼakụkụ ugwu osimiri Galili. Filip bụ aha Griik, Nataniel bụkwa aha Hibru, nke na-egosi omenala dị iche iche gwakọtara agwakọta na Galili.

68. Ụbọchị 68

    Nʼolulu mmiri Jekọb

    Jọn 4

    Ndị Juu na-eme njem nʼetiti Judịa na Galili na-ezerekarị Sameria, na-esi Jeriko na Ndagwurugwu Jọdan aga, nʼihi ịkpọasị ogologo oge dị ilu nʼetiti ndị Juu na ndị Sameria. Saika dị nso Shekem, ebe Jekọb nwere ala, olulu mmiri ya dịkwa omimi karịa fiit 100 (mita 30). Ụmụ nwanyị na-esekarị mmiri nʼụtụtụ maọbụ nʼanyasị mgbe ọ na-ajụ oyi, omenala ọha mmadụ machikwara onye nkuzi Juu ịgwa nwanyị Sameria okwu. Mmiri na-enye ndụ pụtara mmiri ọhụrụ na-asọ asọ, Shekem enweghịkwa osimiri. Ndị Sameria na-efe ofufe nʼugwu Gerizim, nke dị elu karịa Shekem. Isi a na-akwụsị na Kena, ebe Jisọs gwọrọ nwa nwoke otu onyeisi site nʼebe dị anya, ihe ịrịba ama nke abụọ ya na Galili.

69. Ụbọchị 69

    Lazarọs onye Betani

    Jọn 11

    Lazarọs bụ ụdị dị mkpụmkpụ nke aha Hibru Elieza, Chineke na-enyere aka, aha a na-ahụkarị nke ukwuu nʼoge ahụ. Betani bụ obere obodo nta dị nʼọwụwa anyanwụ Jerusalem, nʼofe Ugwu Oliv. A na-elie ndị nwụrụ anwụ nʼụbọchị ha nwụrụ, ndị ikwu na ndị agbataobi na-ezukọkwa maka ụbọchị asaa nke iru ụjụ, na-ebe akwa nʼoke olu. A na-awa ili nʼakụkụ ugwu nkume, nwere oche nkume nʼime ya na nkume a na-akpụgharị nʼọnụ ya. Ndị kansụl tụrụ egwu na otu ndị na-agbaso Mesaya ga-eme ka ndị Rom jiri ike bịakwasị Ụlọnsọ ukwu na mba ahụ. Kaịfas bụ onyeisi nchụaja site nʼafọ AD 18 ruo 36. Ifrem bụ obodo nta dị ihe dị ka maịl iri na abụọ nʼakụkụ ugwu Jerusalem.

70. Ụbọchị 70

    Ili tọgbọrọ chakoo

    Jọn 20

    Meri Magdalin bịara imecha olili ozu ahụ. E ji nkume a na-akpụgharị mechie ọtụtụ ili na Judịa, izu ohi nʼili adịkwaghị ụkọ, ya mere, o bu ụzọ chee na e buru ozu ahụ. E ji akwa linin mkpụmkpụ kechie ozu ahụ, kee akwa ọzọ dị iche gburugburu isi ya; a chọtara ha abụọ ka a hapụrụ ha nʼoche olili ozu ahụ. Ọdịnala na-akpọ onye na-eso ụzọ nke ọzọ ahụ Jọn. Jisọs ji ekele udo nkịtị ndị Juu (shalom) kelee ndị na-eso ụzọ ya. Nzute ya na Tọmọs mere nʼỤbọchị Ụka sochiri ya; ọgụgụ oge ochie gụnyere ụbọchị mmalite, nke na-enye ụbọchị asatọ. Ọtụtụ ndị ọkà mmụta na-ahụ njedebe isi a dịka njedebe mbụ nke Oziọma ahụ, isi na-esote ya bụkwa ihe a gbakwụnyere emesịa.

71. Ụbọchị 71

    Pentikọọsụ na Jerusalem

    Ọrụ Ndị Ozi 2

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ọrụ Ndị Ozi na-aga nʼihu nʼOziọma Luk, na-akọ otu ozi banyere Jisọs si gbasaa site na Jerusalem ruo nʼụwa ndị Rom, ebe Pita na Pọl nọ nʼetiti akụkọ ahụ. Dịka ọdịnala si dị, ọ bụ Luk, dibịa na onye ya na Pọl so, dere ya. Akụkọ ya kwụsịrị na mmalite afọ 60 AD; e dere ya nʼoge ahụ maọbụ, dịka ọtụtụ na-eche, emesịa, ruo etiti afọ 80.

    Pentikọọsụ, mmemme owuwe ihe ubi, bụ otu nʼime mmemme atọ ndị njem nsọ na-aga kwa afọ, ya mere, ndị Juu si nʼọtụtụ mba jupụtara na Jerusalem. Ndepụta ndị mmadụ ahụ malitere site na Patia na Elam nke dị na Iran nke taa, gafee Mesopotamịa na mpaghara Rom nke Eshịa Minor (Turkey nke taa), ruo Ijipt, Libiya, Rom, Kriit na Arebịa. Okwu Pita bụ nke mbụ nʼime ihe dị ka okwu iri atọ dị nʼỌrụ Ndị Ozi. Okwu Griik koinonia pụtara ndụ e ji nwekọ ọnụ, nke dị nso nso.

72. Ụbọchị 72

    Sọl nʼụzọ Damaskọs

    Ọrụ Ndị Ozi 9

    Luk kọrọ akụkọ a ugboro atọ nʼỌrụ Ndị Ozi, Pọl kpọkwara ya aha nʼakwụkwọ ozi ya. Ụlọ nzukọ ndị Juu (nʼasụsụ Griik synagoge, ebe nzukọ) bụ ebe ndị Juu nke obodo na-ezukọ ịgụ Iwu na Ndị amụma, ikpe ekpere na ịkụzi ihe, omenala bidoro mgbe ndọta nʼagha gasịrị. Damaskọs, isi obodo Siria, bụ obodo ukwu kachasị nso na mpụga ala Izrel, ije ụbọchị anọ ruo isii site na Jerusalem. A na-akpọ ndị na-eso Jisọs ndị nke Ụzọ ahụ. Agbapụ Pọl gbapụrụ nʼime nkata e si nʼelu mgbidi obodo ahụ wedata ka a kọkwara na 2 Ndị Kọrint. Tasọs, obodo ya, bụ isi obodo Silisia. Ịsụ akpụkpọ anụ bụ ọrụ rụrụ arụ nʼanya ndị Juu.

73. Ụbọchị 73

    Pọl na Tesalonaịka na Atens

    Ọrụ Ndị Ozi 17

    Amfipolis na Apolonia dị nʼỤzọ Egnatia, okporoụzọ ndị Rom gafere Masidonia. Na Tesalonaịka, ndị na-emegide Pọl boro ndị kwere ekwe ebubo nnupụ isi megide Siza, onye nnabata ya bụ Jesin ga-akwụkwa ego nkwado. Beria dị ihe dị ka maịl 50 (kilomita 80) nʼihu nʼakụkụ ọdịda anyanwụ. Ndị Epikuri, ndị na-eso Epicurus (341–270 BC), chọrọ ndụ dị jụụ, nke enweghị egwu chi; ndị Stoịk, ndị Zeno hiwere ụlọ akwụkwọ ha (335–263 BC), hụrụ ụwa niile dịka nke Uche nke chi na-achị. Pọl malitere site nʼebe ịchụ aja e dere na ya na ọ bụ maka chi a na-amaghị ama, hota ndị na-ede uri Griik, gụnyere onye Stoịk bụ Aratus nke Silisia. Mbilite nʼọnwụ dị ka okwu nzuzu na ntị ndị Griik. Dionisiọs so nʼAreopagọs, kansụl kachasị elu nke obodo ahụ.

74. Ụbọchị 74

    Oke ifufe na ụgbọ mmiri kụrụ ọnwụ

    Ọrụ Ndị Ozi 27

    Nke a bụ otu nʼime akụkọ ochie kachasị zuo ezu banyere njem ụgbọ mmiri, nke e ji “anyị” kọọ, dịka ọdịnala si dị, nʼaka Luk dịka otu nʼime ndị so na njem ahụ. Pọl nọ nʼụgbọ mmiri nʼaka Juliọs, ọchịagha na-elekọta narị ndị agha, na Mira ha banyere nʼụgbọ mmiri ọka nke Ijipt na-aga Itali. Njedebe oge mgbụsị akwụkwọ bụ oge dị ize ndụ ịkwọ ụgbọ mmiri. Ọnụ mmiri ọma, nʼakụkụ ndịda Kriit, abụghị ezi ebe ụgbọ ga-anọ nʼoge oyi, ya mere, ndị ọrụ ụgbọ chere ihu na Fonikisi. Oke ifufe si nʼugwu ọwụwa anyanwụ chụgara ha gafee obere agwaetiti Klọda; ha ji eriri kee ahụ ụgbọ ahụ gburugburu iji jikọta ya ọnụ. Mmadụ 276 nọ nʼime ya kwekọrọ nʼihe a maara banyere ụgbọ mmiri ọka.

75. Ụbọchị 75

    Akwụkwọ ozi nye Rom

    Ndị Rom 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ndị Rom bụ akwụkwọ ozi Pọl degaara ndị Kraịst nọ na Rom, nzukọ ọ na-ahibeghị maọbụ letabeghị. Ikekwe o dere ya na Kọrint ihe dị ka AD 57, nso na njedebe njem ozi ọma nke atọ ya, mgbe ọ na-eme atụmatụ ibuga onyinye na Jerusalem, mesịa leta Rom mgbe ọ na-aga Spen. Nzukọ ahụ gụnyere ndị kwere ekwe bụ ndị Juu na ndị mba ọzọ.

    Nʼafọ AD 49, Eze ukwu Klọdiọs chụpụrụ ndị Juu site na Rom, gụnyere ndị Kraịst bụ ndị Juu, ndị kwere ekwe bụ ndị mba ọzọ ewere ọchịchị; mgbe ndị Juu laghachiri, esemokwu sochiri. Mmalite ya na-agbaso usoro akwụkwọ ozi oge ochie: onye dere ya, ndị ọ degaara, ekele, isi okwu. Ndị Griik kpọrọ ndị mba ọzọ barbarians, na-akwa asụsụ ha emo dịka bar bar. Ndepụta ihe ọjọọ ahụ na-agbaso ndepụta omume ọjọọ, ụdị edemede Griik a na-ahụkarị.

76. Ụbọchị 76

    Ọtụtụ akụkụ, otu ahụ

    Ndị Rom 12

    Ebe a, akwụkwọ ozi ahụ si na nkuzi gbanwee gaa na ntụziaka bara uru, nke ụfọdụ nʼime ya sitere nʼesemokwu dị na nzukọ Rom. Ndị Juu na-ekewakarị akụkọ ihe mere eme ụzọ abụọ, oge a na oge na-abịa, okwu Pọl ji kọwaa ụwa a pụtakwara kpọmkwem oge a. Ihe atụ nke ọha mmadụ dịka otu ahụ nwere ọtụtụ akụkụ bụ ihe a maara nke ọma nʼụwa oge ochie; onye ode akụkọ ihe mere eme Rom bụ Livy na onye nkuzi Stoịk bụ Epictetus jikwa ya mee ihe. Okwu Griik analogia (oke) sitere na mgbakọ na mwepụ na nʼịtụgharị uche nke ọma. Ọtụtụ ntụziaka yiri nnọọ okwu Jisọs, karịsịa banyere ịgọzi ndị na-akpagbu unu. Oku ibi nʼudo na-agụ kpọmkwem ichebe otu ihe ahụ.

77. Ụbọchị 77

    Ụzọ ịhụnanya

    1 Ndị Kọrint 13

    Banyere akwụkwọ ahụ. 1 Ndị Kọrint bụ akwụkwọ ozi Pọl ji zaa ajụjụ na nsogbu a kọọrọ ya site na nzukọ ọ hiwere na Kọrint, ebe o bu ụzọ nọọ ọnwa iri na asatọ ihe dị ka AD 50–52. O dere ya site nʼEfesọs nʼoge njem ozi ọma nke atọ ya, ihe dị ka AD 53–56. Kọrint bụ obodo Rom na-achị nke jupụtara nʼọrụ, nke ndị si nʼọtụtụ mba bi na ya, nʼelu ala warara jikọrọ Gris na Peloponnese.

    Isi a na-egbochi okwu Pọl banyere onyinye mmụọ, nke na-aga nʼihu nʼisi na-esote ya. Ịsụ asụsụ ọhụrụ bụ onyinye ndị Kọrint kachasị kpọrọ ihe. Ihe odide aka ochie enweghị otu ihe ha kwuru banyere inyefe ahụ mmadụ: ụfọdụ na-ekwu maka inyefe ya ka a kpọọ ya ọkụ, ndị ọzọ maka inyefe ya iji nya isi; nʼasụsụ Griik, ọgụgụ abụọ ahụ dị iche naanị site nʼotu mkpụrụ akwụkwọ. Enyo na-abụkarị ọla bronz a kpụchara nke ọma, ọ na-egosikwa naanị onyinyo na-edoghị anya.

78. Ụbọchị 78

    Ajụjụ banyere mbilite nʼọnwụ

    1 Ndị Kọrint 15

    Ụfọdụ ndị nọ na Kọrint nwere obi abụọ banyere mbilite nʼọnwụ nʼọdịnihu. Nʼụwa ndị Griik na ndị Rom, ọtụtụ kwenyere na mkpụrụ obi anaghị anwụ anwụ, ma mbilite nʼọnwụ nke ahụ bụ echiche ndị Juu yiri ihe ịtụnanya. Pọl na-enyefe nchịkọta ihe ọ natara, na-edepụta ndị hụrụ Jisọs mgbe o si nʼọnwụ bilie, gụnyere ihe karịrị 500 nʼotu mgbe, ihe a na-amaghị site nʼisi iyi ọzọ, na Jemis, onye a maara dịka nwanne Onyenwe anyị, onye mesịrị bụrụ onye ndu nzukọ Jerusalem. A na-egosi ndị eze meriri agha ka ụkwụ ha dị nʼelu ndị iro ha meriri. Ile ndị mkpọrọ a mara ikpe ka ha na anụ ọhịa na-alụ ọgụ bụ egwuregwu a ma ama, Pọl hotakwara okwu banyere enyi ọjọọ sitere nʼonye na-ede uri Griik bụ Menander.

79. Ụbọchị 79

    Enweghị ozi ọzọ

    Ndị Galeshịa 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ndị Galeshịa bụ akwụkwọ ozi Pọl degaara nzukọ ndị dị na mpaghara Rom bụ Galeshịa nʼEshịa Minor (Turkey nke taa), ikekwe ndị ya na Banabas hiwere nʼoge njem ozi ọma mbụ ya. Ikekwe e dere ya nʼafọ AD 48 maọbụ 49, obere oge tupu nzukọ Jerusalem, mgbe ndị nkuzi ndị ọzọ gbara ndị kwere ekwe bụ ndị mba ọzọ ume ka e bie ha úgwù, ka ha debekwa iwu ndị Juu.

    Akwụkwọ ozi oge ochie na-amalite site nʼekele, na-esokarị ya ekele ekpere; Pọl hapụrụ ekele ekpere ahụ, gaa ozugbo nʼịbara mba. Ekele ya na-ejikọ okwu Griik charis (amara), nke na-ada ka chairein (ekele) a na-ejikarị, na okwu Hibru shalom (udo). Anathema na-asụgharị okwu Hibru kherem, ihe e nyefere maka mbibi. A maara oge Pọl nọrọ nʼArebịa naanị site nʼakwụkwọ ozi a. Nleta ụbọchị iri na ise ya na Pita nwere ike ịbụ nke a kọrọ nʼỌrụ Ndị Ozi 9.

80. Ụbọchị 80

    Ezinaụlọ na ihe agha

    Ndị Efesọs 6

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ndị Efesọs bụ akwụkwọ ozi Pọl dere site nʼụlọ mkpọrọ, ikekwe na Rom maọbụ nʼEfesọs, ikekwe maka ọtụtụ nzukọ ọhụrụ na mpaghara Rom bụ Eshịa, nke isi obodo ya, Efesọs, bụ otu nʼime obodo kachasị ukwuu nʼalaeze ahụ. Dịka ọdịnala si dị, a na-etinye ya AD 60–62, ma ọ nwere ike ịbụ na mbụ, ihe dị ka AD 53–56. Ọ na-ekwusi ike na ịdị nʼotu nke ndị kwere ekwe bụ ndị Juu na ndị mba ọzọ.

    Ntụziaka maka ezinaụlọ, nke e nyere nʼusoro nye ụmụaka na ndị mụrụ ha, na nye ndị ohu na ndị nwe ha, bụ ụdị a maara nke ọma nʼedemede omume ọma ndị Griik. Ịgba ohu bụ akụkụ ndụ nʼụwa ndị Rom, Pọl na-agwakwa akụkụ abụọ ahụ okwu. Ihe atụ ihe agha ahụ sitere na ngwa ọrụ onye agha Rom, nke ka ukwuu bụ maka nchebe; mgbe ụfọdụ, a na-etinye àkụ nʼụrọ ojii ma munye ya ọkụ. Okwu Griik maka ụmụnna gụnyere ma nwoke ma nwanyị.

81. Ụbọchị 81

    Ịdị umeala nʼobi na ndị ozi abụọ

    Ndị Filipai 2

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ndị Filipai bụ akwụkwọ ozi jupụtara nʼịhụnanya nke Pọl dere site nʼụlọ mkpọrọ nye nzukọ dị na Filipai, obodo Rom na-achị na Masidonia nʼelu Via Egnatia, nke o hiwere ihe dị ka AD 50. Ọ na-ekele nzukọ ahụ maka onyinye Epafroditọs wetara. Dịka ọdịnala si dị, a na-etinye ya AD 60–62, ma ọ nwere ike ịbụ na mbụ, ihe dị ka AD 53–56.

    Ọtụtụ na-ahụ akụkụ etiti ya dịka abụ ndị Kraịst mbụ. Okwu Griik ya kwuru kpọmkwem na o mere onwe ya ka ọ tọgbọrọ chakoo. Ịkpọgide nʼobe bụ ntaramahụhụ obi ọjọọ na ihere ndị Rom nyere ndị omempụ. Ma ndị Juu ma ndị na-ekpere arụsị na-awụsa mmanya dịka onyinye nʼebe ịchụ aja, Pọl jikwa ihe atụ ahụ kọwaa ọnwụ ya nwere ike ime mgbe ọ na-eche ka e kpee ikpe ya. Epafroditọs fọrọ nke nta ka ọ nwụọ nʼọrịa, ikekwe ọ bụkwa ya buuru akwụkwọ ozi a laa.

82. Ụbọchị 82

    Okwukwe a ma ama

    1 Ndị Tesalonaịka 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. 1 Ndị Tesalonaịka bụ akwụkwọ ozi sitere nʼaka Pọl, ya na Saịlas na Timoti, nye nzukọ ọhụrụ dị na Tesalonaịka, obodo dị mkpa na Masidonia nke Rom hụrụ nʼanya: ọ naghị atụ ụtụ Rom, ọ na-akpụ ego nke ya, enweghịkwa ndị agha Rom nʼime mgbidi ya. Pọl dere ya site na Kọrint ihe dị ka AD 50, mgbe Timoti wetaara ya ozi ọma.

    Akwụkwọ ozi oge ochie na-amalite site nʼaha onye dere ya, ndị ọ degaara, na ekele, dịka nke a si mee. Pọl, Saịlas na Timoti hiwere nzukọ a, ma a manyere ha ịhapụ mgbe ha nọsịrị obere oge. Ọtụtụ ndị chegharịrị bụ ndị mba ọzọ hapụrụ arụsị; nʼụwa nwere ọtụtụ chi, ịhapụ chi ndị nna nna bụ ihe a na-adịghị ahụkebe, ọ wetakwara ahụhụ. Masidonia na Akaịa bụ mpaghara Rom nke ugwu na ndịda Gris.

83. Ụbọchị 83

    Okwu ikpeazụ Pọl

    2 Timoti 4

    Banyere akwụkwọ ahụ. 2 Timoti bụ akwụkwọ ozi ikpeazụ Pọl degaara Timoti, onye ya na ya na-arụkọ ọrụ na onye nnọchite anya ya, onye ikekwe nọ nʼEfesọs nʼoge ahụ. Ikekwe e dere ya site nʼụlọ mkpọrọ na Rom nʼoge mkpọrọ nke abụọ, ikekwe ihe dị ka AD 64, obere oge tupu ọnwụ Pọl, nke ọ na-atụ anya na ọ ga-abịa nʼoge na-adịghị anya.

    Pọl na-egosi ọnwụ ya na-abịa dịka aja ihe ọṅụṅụ a wụpụrụ awụpụ. Taịtọs agaala Dalmetia, nʼọnụ mmiri ọwụwa anyanwụ nke Oke Osimiri Adriatic. Pọl na-arịọ uwe, akwụkwọ na akwụkwọ akpụkpọ anụ ndị ọ hapụrụ nʼọdụ ụgbọ mmiri Troas. Ihe e dere ede a chọtara na Kọrint kpọrọ otu Erastọs aha, onye na-elekọta akụ obodo, ikekwe otu nwoke ahụ. Njem ụgbọ mmiri na-akwụsị site na Nọvemba ruo Maachị, ya mere, Timoti ga-abịa tupu oge oyi.

84. Ụbọchị 84

    Akwụkwọ ozi maka Onisimọs

    Fịlịmọn 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Fịlịmọn, akwụkwọ ozi Pọl kachasị dị mkpụmkpụ na nke kachasị metụta onwe ya, ka o dere site nʼụlọ mkpọrọ nye Fịlịmọn, onye ndu ndị Kraịst nọ na Kọlọsị, obere obodo na mpaghara Rom bụ Eshịa, ihe dị ka maịl 120 (kilomita 193) nʼọwụwa anyanwụ Efesọs. Ọ bụ maka Onisimọs, o yiri ka ọ bụ ohu ya gbapụrụ agbapụ. Dịka ọdịnala si dị, a na-etinye ya AD 60–62, site na Rom; ma ọ nwere ike ịbụ na mbụ, AD 53–56, site nʼEfesọs.

    Iwu Rom chọrọ ka e weghachite ndị ohu gbapụrụ agbapụ a jidere, ndị nwe ha nwekwara ike ịpịa ha ụtarị, tụọ ha akara, maọbụ gbuo ha. Nzukọ ahụ na-ezukọ nʼụlọ Fịlịmọn; Afịa nwere ike ịbụ nwunye ya, Akipos nwekwara ike ịbụ nwa ya nwoke. Onisimọs pụtara onye bara uru, Pọl na-egwukwa egwu aha ahụ. Pọl na-agwakarị onye ọzọ ka o dee akwụkwọ ozi ya, ma o ji aka ya dee nkwa a. Ikekwe e bugara akwụkwọ ozi a na Ndị Kọlọsị ọnụ.

85. Ụbọchị 85

    Ihe ngosi okwukwe

    Ndị Hibru 11

    Banyere akwụkwọ ahụ. Ndị Hibru bụ ozizi nʼụdị akwụkwọ ozi, a maghị onye dere ya. Ikekwe e dere ya na mmalite afọ 60 AD, ọ bụ ezie na ọ nwekwara ike ịbụ mgbe AD 70 gasịrị, ikekwe nye nzukọ na-ezukọ nʼụlọ na Rom bụ ndị na-eche mkpagbu ihu. Ọha mmadụ ndị Griik na ndị Rom atụkwasịghị ma ndị Juu ma ndị Kraịst obi, na-akpọ ha ndị na-ekweghị na chi nʼihi na ha jụrụ chi ndị ahụ.

    Isi a bụ ogologo ndepụta ndị mmadụ si nʼakụkọ ihe mere eme Izrel, site nʼEbel ruo ndị amụma, nke ọbụla e webatara site nʼotu okwu ahụ, site nʼokwukwe, nke ihe o mere na ihe si na ya pụta na-esote. Otu ihe banyere mkpanaka Jekọb sitere na nsụgharị Griik nke Agba Ochie. Alaeze Ọhụrụ nke Ijipt (ihe dị ka 1550–1069 BC) bụ oge nnukwu akụ na ụba. Ahụhụ ndị ahụ nwere ike icheta ndị Juu nwụrụ maka okwukwe ha nʼafọ 170 na 160 BC.

86. Ụbọchị 86

    Ule na amamihe

    Jemis 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Akwụkwọ ozi Jemis bụ nkuzi bara uru banyere otu e si ebi ndụ, nke na-elekwasị anya nʼomume karịa akwụkwọ ọbụla ọzọ nʼAgba Ọhụrụ. Dịka ọdịnala si dị, ọ bụ Jemis, nwanne Onyenwe anyị na onye ndu nzukọ Jerusalem, dere ya. Ụfọdụ na-etinye ya ihe dị ka AD 46, ikekwe site na Jerusalem, nye ndị kwere ekwe bụ ndị Juu gbasasịrị na mba ọzọ mgbe mkpagbu malitere.

    Jemis (nʼasụsụ Griik Iakobos) nwere aha nna nna ochie ahụ bụ Jekọb. Ndị gbasasịrị agbasasị (nʼasụsụ Griik diaspora) bụ ndị Juu bi na mpụga ala ahụ kemgbe ndọta nʼagha Asịrịa na Babilọn. Ekele chairein bụ nke a na-ejikarị nʼakwụkwọ ozi Griik, Jemis jikọkwara ya na ọṅụ (chara). Okwu ya maka onye nwere obi abụọ nwere ike ịbụ okwu ọ kpụpụtara nʼonwe ya. Ọtụtụ ndị mmadụ amaghị agụ akwụkwọ, ha na-anụkwa Akwụkwọ Nsọ ka a na-agụ ya nʼolu. Ụmụ mgbei na ndị inyom di ha nwụrụ enweghị onye na-elekọta ha.

87. Ụbọchị 87

    Nye ndị ọbịa gbasasịrị agbasasị

    1 Pita 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. 1 Pita bụ akwụkwọ ozi onyeozi Pita degaara ndị kwere ekwe nọ na mpaghara Rom ise dị nʼugwu Eshịa Minor, nke bụ Turkey taa. A na-etinye ya na mmalite afọ 60 AD, nso na njedebe ndụ Pita. Ndị na-agụ ya nọ nʼetiti ndị iro, ebe ọ bụ na ọtụtụ ndị agbataobi ha lere ndị Kraịst anya dịka ndị dị iche, ndị na-eme ihe na nzuzo, na ndị na-adịghị eguzosi ike nye ọha mmadụ Rom.

    Pọntọs, Galeshịa, Kapadosia, Eshịa na Bitinia bụ mpaghara Rom, ikekwe e depụtara ha nʼusoro onye ozi ga-esi gaa. Ịkpọ ndị na-agụ ya ndị ọbịa gbasasịrị agbasasị na-eji ihe atụ nke ndị bi nʼebe dị anya site nʼụlọ. Ịkwado uche maka ọrụ pụtara kpọmkwem ike ukwu: ịtụnye uwe mwụda ogologo nʼeriri ukwu iji rụọ ọrụ maọbụ gbaa ọsọ. Ego mgbapụta bụ ụgwọ a na-akwụ iji tọhapụ onye a dọtara nʼagha maọbụ ohu.

88. Ụbọchị 88

    Ịhụnanya na ezi nkuzi

    1 Jọn 4

    Banyere akwụkwọ ahụ. 1 Jọn bụ akwụkwọ ozi, nke dịka ọdịnala si dị ikekwe sitere nʼaka onyeozi Jọn, nye nzukọ ndị dị na mpaghara Rom bụ Eshịa (ọdịda anyanwụ Turkey nke taa), e dere ihe dị ka AD 85–90. Otu ndị kewapụrụ onwe ha site nʼotu ahụ nso nso a, na-agbasa nkuzi banyere Jisọs nke akwụkwọ ozi ahụ jụrụ.

    Ndị nkuzi ahụ pụrụ apụ kwuru na ha na-ekwu okwu dịka ndị amụma. Ụfọdụ kụziri na Jisọs nwere ahụ mmadụ naanị nʼanya, echiche e mesịrị kpọọ Docetism, site nʼokwu Griik maka iyi ka. Onye nkuzi ọzọ nke oge ahụ, Cerinthus, kwuru na Kraịst nke chi bịakwasịrị nwoke ahụ bụ Jisọs mgbe e mere ya baptizim, hapụkwa ya tupu ọ nwụọ. Okwu Griik a sụgharịrị dịka zuru oke pụtara tozuru etozu maọbụ zuru ezu, ọ bụghị na-enweghị ntụpọ ọbụla.

89. Ụbọchị 89

    Ọhụ Jọn na Patmọs

    Mkpughe 1

    Banyere akwụkwọ ahụ. Mkpughe bụ akwụkwọ ọhụ nke Jọn dere, dịka ọdịnala si dị onyeozi ahụ, mgbe a chụgara ya nʼagwaetiti Patmọs. Ikekwe e dere ya nʼafọ 90 AD, ma ọ nwere ike ịbụ nʼafọ 60, nye nzukọ asaa dị na mpaghara Rom bụ Eshịa (ọdịda anyanwụ Turkey nke taa), ebe ịjụ ịsọpụrụ eze ukwu nwere ike iweta mkpagbu siri ike.

    Okwu Griik apokalupsis pụtara ikpughe, ọ na-akpọkwa ụdị edemede na-ekwu okwu site nʼihe ịrịba ama, ọnụọgụgụ na ihe atụ okwu. Akwụkwọ a na-amalite nʼụzọ atọ: okwu mmalite, ekele nʼụdị akwụkwọ ozi Griik, na ọnọdụ akụkọ ihe mere eme. Patmọs nwere ebe e wusiri ike nke ndị Rom ebe e debere ndị mkpọrọ na ndị a chụgara nʼala ọzọ. Alfa na Omega bụ mkpụrụ akwụkwọ mbụ na nke ikpeazụ nke mkpụrụ akwụkwọ Griik. Ihe idobe oriọna asaa ahụ na-echetara menorah.

90. Ụbọchị 90

    Jerusalem ọhụrụ

    Mkpughe 21

    Ọhụ ikpeazụ nke Mkpughe na-eji ihe atụ ochie: eluigwe ọhụrụ na ụwa ọhụrụ sitere nʼAịzaya, obodo a tụrụ atụ sitere nʼIzikiel, na nkume dị oke ọnụahịa iri na abụọ yiri ndị dị nʼihe mkpuchi obi onyeisi nchụaja. Nʼihe atụ oge ochie, oke osimiri na-anọchi anya ọgbaaghara, a na-egosikwa ya mgbe ụfọdụ dịka anụ egwu. Obodo nwanyị a na-alụ ọhụrụ ahụ dị iche na Babilọn, nke a na-aghọtakarị dịka Rom, nke e gosiri na mbụ dịka nwanyị akwụna. Obodo ahụ bụ akpati nwere akụkụ niile ha nhata, akụkụ ọbụla bụ stadia 12,000 (ihe dị ka maịl 1,400), nwere mgbidi kubit 144 (ihe dị ka fiit 216). Ọnụọgụgụ ndị a sitere na iri na abụọ na-echetara ebo iri na abụọ na ndị ozi iri na abụọ. A na-emechi ọnụ ụzọ ama obodo oge ochie nʼabalị iji gbochie ndị iro; ndị a anaghị emechi ma ọlị.

Nʼime ngwa, atụmatụ ahụ na-echeta ebe ị ruru, na-aka akara nʼụbọchị ndị ị gụrụ, ma na-echetara gị kwa ụbọchị. Baịbụlụ Nsọ nʼIgbo Ndị Ugbu a.

• Usoro oge na maapụụbọchị 60
• Okwu nke mbụụbọchị 30