Bia Merneptah

Phiến đá hoa cương đen cao lớn này được dựng lên bởi Pha-ra-ôn Merneptah của Ê-díp-tô, một người con của Ramesses II, vào cuối thế kỷ XIII TCN. Nhà khảo cổ Flinders Petrie tìm thấy nó năm 1896 trong tàn tích đền tang lễ của Merneptah tại Thebes, và nay nó ở Bảo tàng Ai Cập tại Cairo. Phần lớn bản văn chữ tượng hình của nó là một bài ca chiến thắng về việc Ê-díp-tô đánh bại người Libya, những kẻ đã tìm cách tràn vào châu thổ sông Nin.

Gần cuối, bài thơ kể tên những kẻ thù bị đánh bại ở Ca-na-an: Ách-ca-lôn, Ghê-xe, Yanoam — và Y-sơ-ra-ên, “bị tàn phá”, như câu ấy thường được dịch. Đây là lần nhắc đến tên Y-sơ-ra-ên cổ nhất được biết đến ngoài Kinh Thánh. Người ký lục viết tên các thành kèm dấu chỉ một xứ hay một thành, nhưng viết Y-sơ-ra-ên kèm dấu chỉ một dân tộc. Theo một quan điểm, điều này cho thấy một dân chưa gắn với một thành hay một vương quốc; theo quan điểm khác, các ký lục Ê-díp-tô dùng những dấu ấy quá tùy tiện nên không thể kết luận. Bia này cũng được hiểu theo nhiều cách trong cuộc tranh luận về niên đại cuộc xuất hành ra khỏi Ê-díp-tô. Kinh Thánh kể Ách-ca-lôn và Ghê-xe trong số các thành của Ca-na-an (Các Quan Xét 1:18, 29).