Littafi Mai Tsarki › Tsare-tsaren karatu › Nau’o’in rubutu a cikin Littafi Mai Tsarki

1. Rana ta 1

   Labari

   Rut 1:1–18

   Yawancin Littafi Mai Tsarki labari ne, kuma ana ba da labaran Ibrananci a taƙaice. Mai ba da labarin ba ya yawan kwatanta fuskoki, ɗakuna ko yadda mutane suke ji, ba ya kuma yawan yin sharhi; mutane suna nuna ko su wane ne ta abin da suke faɗi da abin da suke yi. Littafin Rut ya fara kamar yadda labarai da yawa suke farawa, da lokaci da wuri: “A kwanakin da mahukunta suke mulki”, yunwa, wani iyali daga Betlehem da suka tafi su zauna a Mowab. Cikin ayoyi biyar, maza uku sun mutu. Sa’an nan zance ne yake ɗauke da labarin: Na’omi ta yi ta roƙon surukanta su koma, Orfa ta tafi, Rut ta tsaya. Ana maimaita muhimman kalmomi don a nuna abin da yake da muhimmanci, a nan “koma”. Ka karanta a hankali, ka kuma lura da wanda yake magana, wanda yake amsawa da wanda ya yi shiru.

2. Rana ta 2

   Doka

   Fit 21:28–36

   Dokokin littattafan Musa biyar suna zuwa a sifofi biyu manya. Waɗansu gajerun umarnai ne, kamar Dokoki Goma: za ka yi, kada ka yi. Waɗansu kuwa shari’u ne: in wannan ya faru, sai a yi haka. Fitowa 21 cike take da irin waɗannan shari’u — a nan bijimin da ya soki mutum da ƙaho, rami a buɗe, bijimin da ya kashe wani bijimi — kowanne da bambance-bambancensa: bijimin yana da halin soka kafin nan, an yi wa mai shi gargaɗi? Dokoki irin wannan sun wanzu daga maƙwabtan Isra’ila: Dokar Hammurabi, sarkin Babilon a ƙarni na 18 kafin haihuwar Yesu, ita ma ta yi hukunci game da bijimin da yake soka da ƙaho. Bisa ga ra’ayin da ya fi yaɗuwa, irin waɗannan tarin dokoki ba su yi ƙoƙarin rufe kowace shari’a ba, sai dai sun ba da misalai da alƙalai suke tunani a kai. Attaura ta sa dokokinta a cikin labarin Isra’ila a Sinai.

3. Rana ta 3

   Asali da jerin sunaye

   Far 11:10–26

   Jerin sunaye wani irin rubutu ne na kansa a cikin Littafi Mai Tsarki: asalai, ƙidayar jama’a, jerin sarakuna, garuruwa, kyautai da magina. Farawa 11:10–26 ta tashi daga Shem zuwa Abram bisa wani tsari da ba ya canjawa: sa’ad da ya yi shekara kaza, sai ya haifi ɗa; sa’an nan ya ƙara rayuwa shekara kaza, ya kuma haifi waɗansu ’ya’ya maza da mata. Domin tsarin yana maimaituwa, mai karatu yakan ga inda ya karye: Tera yana da ’ya’ya maza uku, labarin Abram kuma ya fara. An gina Farawa a kan kanu kamar wanda yake aya ta 10, “Wannan shi ne labarin”, da Ibrananci toledoth, waɗanda suke buɗe jerin sunaye da labarai duka. Tsofaffin jerin sarakunan Mesofotamiya, kamar Jerin Sarakunan Sumer, su ma sun ba sarakuna na farko-farko mulki mai tsawon gaske. A cikin jerin sunaye, ka nemi tsarin da kuma inda ya canja.

4. Rana ta 4

   Zabura

   Zab 121:1–8

   Waƙoƙin Ibrananci ba su da amsa-amo ko ƙayyadadden ma’aunin baiti yadda muka sani. Alamarsu ita ce daidaito: layi ɗaya yana bin wani da yake maimaita shi, ko faɗaɗa shi, ko bambanta da shi. Masanin nan ɗan Ingila, Robert Lowth, ne ya ƙirƙiro wannan kalma a 1753. Zabura 121 tana hawa kamar matakala: aya ta 3 ta ƙare da “ba zai yi gyangyaɗi ba”, aya ta 4 kuma ta ɗauki kalmomin ta ƙara taku ɗaya, “ba ya gyangyaɗi ko barci”. Layukan gajeru ne cike da hotuna: tuddai, inuwa a hannun dama, rana da yini, wata kuma da dare. Zabura da yawa suna da kanu; wannan “Waƙar haurawa” ce, kamar Zabura 120–134 — bisa ga wani ra’ayi, mahajjata ne suke rera su sa’ad da suke haurawa Urushalima don bukukuwa, bisa ga wani kuma, an sa musu suna bisa ga matakalan haikali. Ana rera zabura: ka karanta su da babbar murya.

5. Rana ta 5

   Hikima

   K Mag 10:1–12

   Littattafan hikima — Karin Magana, Ayuba, Mai Hadishi, kuma a waɗansu Littafi Mai Tsarki, Hikima da Sirak — suna magana game da yadda rayuwa take tafiya: aiki da lalaci, magana, kuɗi, abokai da iyali. Daga babi na 10, Karin Magana tarin karin magana ne guda-guda, kowanne layi biyu, kuma a waɗannan babobi yawancinsu suna nuna bambanci: ɗa mai hikima da wawan ɗa, hannaye masu ƙwazo da hannaye masu ragwanci. Karin maganar da suke kusa da juna ba dole ne su yi hujja ɗaya ba; ana iya auna kowanne shi kaɗai, biyu ma suna iya jan saɓani, kamar yadda Karin Magana 26:4–5 suke yi game da amsa wa wawa. Maƙwabtan Isra’ila su ma suna da rubuce-rubucen hikima: wani littafin Masar, Koyarwar Amenemope, yana kusa sosai da Karin Magana 22:17–24:22, kuma masana suna tattauna yadda su biyun suke da dangantaka. Ka ɗauki ’yan karin magana kaɗan a lokaci ɗaya.

6. Rana ta 6

   Annabci

   Amos 1:1–8

   Yawancin annabawa sun yi magana kafin a rubuta wani abu; an tattara maganganunsu cikin littattafai, sau da yawa a ƙarƙashin kanu da yake faɗin ko wane ne annabin da kuma lokacin da ya yi magana. Amos 1:1 ya ambaci wani makiyayi na Tekowa, sarakunan Yahuda da na Isra’ila na ƙarni na 8 kafin haihuwar Yesu, da kuma “shekaru biyu kafin a yi girgizar ƙasa”. Yawancin annabci waƙa ne, a gajerun sassa da ake kira saƙonnin annabci. Da yawa suna farawa da kalmomin manzo, “Ga abin da Ubangiji ya ce”, kamar yadda jakada yakan fara saƙon sarki. A nan tsari ɗaya yana bi ta cikin jerin saƙonni: “Saboda zunubai uku na …, har guda huɗu ma” — Damaskus, Gaza, har zuwa cikin babi na 2 tare da Taya, Edom, Ammon da Mowab, sa’an nan Yahuda da Isra’ila. Sanin tarihin zamanin annabin ya fi komai taimako.

7. Rana ta 7

   Bishara

   Mar 1:1–15

   Bisharu suna ba da labarin rayuwa da koyarwar Yesu, mutuwarsa da tashinsa daga matattu. Masana da yawa suna kwatanta su da tarihin rayuwar mutane na dā, bioi na Helenawa, waɗanda su ma suka zaɓi aukuwa da maganganu don su nuna ko wane ne mutum, maimakon su ba da labarin dukan rayuwarsa shekara-shekara; waɗansu kuma suna nanata yadda suka bambanta. Markus, wanda bisa ga ra’ayin masana da yawa shi ne na farko, ya fara da layin take ya kuma tafi kai tsaye zuwa Yohanna Mai Baftisma, ba tare da labarin haihuwa ba. Labarinsa yana da sauri: kalmar Helenanci euthys, “nan da nan”, ta bayyana kusan sau 40. Mattiyu, Markus da Luka suna da aukuwa da yawa iri ɗaya, sau da yawa da kalmomi masu kama da juna, kuma ana kiransu Bisharu Sinoptik, daga kalmar Helenanci mai ma’anar “ganin abu tare”; Yohanna yana ba da labarin a hanyarsa. Ka karanta Bishara ɗaya tun daga farko har ƙarshe, a matsayin littafi ɗaya.

8. Rana ta 8

   Misali

   Luk 15:11–32

   Misali (da Helenanci parabolē, da Ibrananci mashal) gajeren labari ne ko kwatanci da aka ɗauko daga rayuwar yau da kullum: shuka, kamun kifi, tumaki, kuɗin azurfa, bikin aure. Bisharu uku na farko suna da misalan Yesu masu yawa, dozin-dozin; Bisharar Yohanna tana amfani da waɗansu salon magana. Malaman Yahudawa na ƙarnonin da suka biyo baya su ma sun ba da misalai, sau da yawa suna farawa da “Da me za a kwatanta wannan?” Luka 15 ya sa uku kusa da juna: tunkiyar da ta ɓata, kuɗin da ya ɓata da ɗan da ya ɓata, kowanne da samuwa da biki. An gina na ukun kashi biyu, ƙaramin ɗa da babban ɗa, ƙarshensa kuma a buɗe yake: ba a gaya wa mai karatu ko babban ɗan ya shiga ba. Ka saurari cikakkun bayanan da mai ji na farko zai lura da su — uban yana gudu, zobe, ɗan saniya mai ƙiba — da kuma abin mamaki.

9. Rana ta 9

   Wasiƙa

   Flm 1:1–25

   Littattafai ashirin da ɗaya na Sabon Alkawari wasiƙu ne. Wasiƙun wancan zamani, da yawa da aka samu a kan takardar papyrus a Masar, suna bin tsari ɗaya: mai aikawa, wanda aka aika wa, gaisuwa, sau da yawa godiya ko fatan lafiya, sa’an nan jikin wasiƙar, da gaisuwa a ƙarshe. Wasiƙar Bulus zuwa ga Filemon, mafi gajarta cikin wasiƙunsa, tana da kowane sashi: Bulus da Timoti zuwa ga Filemon da ikkilisiyar da take taruwa a gidansa; “alheri da salama” a maimakon gaisuwar Helenanci da aka saba, chairein; godiya; roƙo game da Onesimus; gaisuwa daga abokan tafiyar Bulus. Bulus yakan faɗa wa marubuci ya rubuta (Romawa 16:22), wani lokaci kuma yakan rubuta layi da hannunsa (aya ta 19). Ana karanta wasiƙu da babbar murya ga ikkilisiyar da ta taru (Kolossiyawa 4:16). An rubuta kowace don wani yanayi guda, wanda mai karatu yakan sāke ginawa daga wasiƙar kanta: ka karanta ta a zama ɗaya.

10. Rana ta 10

    Wahayi

    R Yoh 1:9–20

    Littafin Ru’uya ta Yohanna ya samo sunansa daga kalmarsa ta farko da Helenanci, apokalypsis, “buɗe abin da yake a rufe”. Rubuce-rubucen wahayi — a cikin Littafi Mai Tsarki, sassan Daniyel da Zakariya da littafin Ru’uya ta Yohanna; a waje da shi, littattafan Yahudawa kamar 1 Enok, da aka rubuta daga wajen ƙarni na 3 kafin haihuwar Yesu zuwa ƙarni na 1 bayan haihuwar Yesu — suna ba da labarin wahayoyi: ana nuna wa mai gani sama ko zamanai masu zuwa, sau da yawa tare da mai jagora da yake bayyanawa. Harshensu na alamu ne: lambobi, launuka, namun jeji, taurari. A nan Yohanna a Fatmos ya ga wani “kama da ɗan mutum” a tsakiyar alkukan fitilu bakwai, kuma nassin kansa ya bayyana biyu daga cikin hotunan: taurarin mala’ikun ikkilisiyoyi bakwai ne, alkukan fitilun kuma ikkilisiyoyi ne. Hotuna da yawa sun fito daga annabawan Tsohon Alkawari. Ana fahimtar cikakkun bayanan ta hanyoyi dabam-dabam; da farko ka karanta littafin gaba ɗaya.

A cikin manhajar, tsarin yana tuna inda ka tsaya, yana yi wa ranakun da ka karanta alama kuma yana tunatar da kai kowace rana. Littafi Mai Tsarki, Sabon Rai Don Kowa.

• Karatu tare da sharhikwana 90
• Jerin lokaci da taswirakwana 60
• Kalmomin asalikwana 30