De Bijbel in de kunst · Exodus

De dans om het gouden kalf

Lucas van Leyden · c. 1530
Rijksmuseum, Amsterdam

Lucas van Leyden schilderde dit drieluik — een middenpaneel met twee scharnierende vleugels — rond 1530 in Leiden, een paar jaar voor zijn dood. De drie panelen vormen één doorlopend landschap; het middenpaneel is ongeveer 93 centimeter hoog.

Vooraan eten, drinken en omhelzen de Israëlieten elkaar op het gras. Achter hen draait een kring dansers rond een klein gouden kalf op een hoge zuil. Hoog op de berg, half verborgen in een onweerswolk, knielt een piepklein figuurtje; lager komen twee mannen de helling af.

Uit de tekst

Het kalf van goud gemaakt (Exodus 32:4)
“Het volk zat neder om te eten en te drinken; daarna stonden zij op, om te spelen” (Exodus 32:6)
De reien die Mozes zag toen hij tot het leger naderde (Exodus 32:19)
Mozes op de berg, en daarna met Jozua afkomend (Exodus 32:15–17)

Van de kunstenaar

Het kalf op een hoge zuil, als een beeld op een stadsplein
Israëlieten met de hoeden, de gesplitste mouwen en de japonnen uit de tijd van de schilder zelf
Een groen, bebost landschap met blauwe bergen in plaats van een woestijn
Een rode tent op de linkervleugel als enig teken van een legerplaats

Details

Op de top

Een piepklein knielend figuurtje boven op de berg, in de onweerswolk — Mozes.

Afkomend

Twee kleine mannen komen de helling af — Mozes met Jozua.

Het gouden kalf

Een klein gouden kalf staat boven op een hoge zuil.

De dans

Mannen en vrouwen dansen er hand in hand omheen.

Het feestmaal

Vooraan eten, drinken en omhelzen mensen elkaar op het gras.

Lucas van Leyden, Netherlandish, c. 1489/94–1533. Rijksmuseum, Amsterdam (SK-A-3841) · Oil on panel (triptych) · Image: "Public Domain" (https://creativecommons.org/publicdomain/mark/1.0/); object metadata: CC0 1.0 (https://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/) — Rijksmuseum Linked Art record.

De verzen

Ex 32:1–6Toen het volk zag, dat Mozes vertoog van den berg af te komen, zo verzamelde zich het volk tot Aaron, en zij zeiden tot hem: Sta op, maak ons goden, die voor ons aangezicht gaan; want dezen Mozes, dien man, die ons uit Egypteland uitgevoerd heeft, wij weten niet, wat hem geschied zij. Aaron nu zeide tot hen: Rukt af de gouden oorsierselen, die in de oren uwer vrouwen, uwer zonen, en uwer dochteren zijn; en brengt ze tot mij. Toen rukte het ganse volk de gouden oorsierselen af, die in hun oren waren; en zij brachten ze tot Aaron. En hij nam ze uit hun hand, en hij bewierp het met een griffie, en hij maakte een gegoten kalf daaruit. Toen zeiden zij: Dit zijn uw goden, Israel! die u uit Egypteland opgevoerd hebben. Als Aaron dat zag, zo bouwde hij een altaar voor hetzelve; en Aaron riep uit, en zeide: Morgen zal den HEERE een feest zijn! En zij stonden des anderen daags vroeg op, en offerden brandoffer, en brachten dankoffer daartoe; en het volk zat neder om te eten en te drinken; daarna stonden zij op, om te spelen.

Ex 32:15–19En Mozes wendde zich om, en klom van den berg af, met de twee tafelen der getuigenis in zijn hand; deze tafelen waren op haar beide zijden beschreven, zij waren op de ene en op de andere zijde beschreven. En diezelfde tafelen waren Gods werk; het geschrift was ook Gods geschrift zelf, in de tafelen gegraveerd. Toen nu Jozua des volks stem hoorde, als het juichte, zo zeide hij tot Mozes: Er is een krijgsgeschrei in het leger. Maar hij zeide: Het is geen stem des geroeps van overwinning, het is ook geen stem des geroeps van nederlaag; ik hoor een stem van zingen bij beurte. En het geschiedde, als hij aan het leger naderde, en het kalf, en de reien zag, dat de toorn van Mozes ontstak, en dat hij de tafelen uit zijn handen wierp, en dezelve beneden aan den berg verbrak.

Bekijk het op de site van het museum