Bileam en de engel

Dirck Coornhert · 1554
National Gallery of Art, Washington

Dirck Coornhert uit Haarlem, een graveur die ook schrijver en geleerde was, maakte deze prent in 1554 naar een ontwerp van Maarten van Heemskerck; Hieronymus Cock gaf haar uit in Antwerpen. Het blad is de linkerhelft van een prent op twee platen.

Heemskerck, die jaren in Rome had doorgebracht, plaatste het verhaal tussen Romeinse ruïnes: bogen, zuilen, beelden in nissen en muren overwoekerd door wijnranken. De ezelin zakt op haar knieën voor een engel in een gloed van licht, en Bileam heft zijn stok om haar te slaan.

Uit de tekst

De Engel des HEEREN met een uitgetrokken zwaard (Numeri 22:23)

“Een pad der wijngaarden, zijnde een muur aan deze, en een muur aan gene zijde” (Numeri 22:24)

De ezelin die onder Bileam neerlag, en Bileam die haar sloeg (Numeri 22:27)

Van de kunstenaar

Ruïnes van het oude Rome in plaats van een weg in Moab

Antieke beelden in nissen

De engel zwevend op een wolk van licht

De namen van de uitgever en de graveur in een rots gegrift

Details

Bileam

De ruiter met een tulband heft zijn stok om de ezelin te slaan.

De ezelin

De ezelin zakt op het pad door haar knieën.

De engel

Een gevleugelde figuur met een zwaard stormt aan op een wolk van licht.

Muren van de wijngaard

Zware druiventrossen hangen over de muren.

Romeinse ruïnes

Een groot gebroken gewelf en bogen, met planten overgroeid.

Namen op een rots

De naam van Cock, het jaar 1554 en het monogram “DVC” van Coornhert.

Dirck Volckertsz. Coornhert, Dutch, 1522–1590, after Maarten van Heemskerck. National Gallery of Art, Washington (Gift of the Estate of Leo Steinberg, 2011.139.57) · Etching and engraving [left plate of 2 plates] on laid paper · NGA Open Access: "Images of these works are available free of charge for any use, commercial or non-commercial, under Creative Commons Zero (CC0)." (NGA open data: published_images.csv openaccess = 1)

De verzen

Num 22:22–31Doch de toorn van God werd ontstoken, omdat hij heentoog; en de Engel des HEEREN stelde Zich in den weg, hem tot een tegenpartij; hij reed nu op zijn ezelin, en twee zijner jongeren waren bij hem. De ezelin nu zag den Engel des HEEREN staande in den weg, met Zijn uitgetrokken zwaard in Zijn hand; daarom week de ezelin uit den weg, en ging in het veld. Toen sloeg Bileam de ezelin, om dezelve naar den weg te doen wenden. Maar de Engel des HEEREN stond in een pad der wijngaarden, zijnde een muur aan deze, en een muur aan gene zijde. Toen de ezelin den Engel des HEEREN zag, zo klemde zij zichzelve aan den wand, en klemde Bileams voet aan den wand; daarom voer hij voort haar te slaan. Toen ging de Engel des HEEREN noch verder, en Hij stond in een enge plaats, waar geen weg was om te wijken ter rechter- noch ter linkerhand. Als de ezelin den Engel des HEEREN zag, zo leide zij zich neder onder Bileam; en de toorn van Bileam ontstak, en hij sloeg de ezelin met een stok. De HEERE nu opende den mond der ezelin, die tot Bileam zeide: Wat heb ik u gedaan, dat gij mij nu driemaal geslagen hebt? Toen zeide Bileam tot de ezelin: Omdat gij mij bespot hebt; och, of ik een zwaard in mijn hand had! want ik zoude u nu doden. De ezelin nu zeide tot Bileam: Ben ik niet uw ezelin, op welke gij gereden hebt van toen af, dat gij mijn heer geweest zijt, tot op dezen dag? Ben ik ooit gewend geweest u alzo te doen? Hij dan zeide: Neen! Toen ontdekte de HEERE de ogen van Bileam, zodat hij den Engel des HEEREN zag, staande in den weg, en Zijn uitgetrokken zwaard in Zijn hand; daarom neigde hij het hoofd en boog zich op zijn aangezicht.