Sanh-ma-na-sa III của A-si-ri giao chiến với một liên minh các vua tại Qarqar bên sông Orontes, ở Sy-ri. Bản khắc của ông trên Bia Kurkh, nay ở Bảo tàng Anh, liệt kê “A-háp người Y-sơ-ra-ên” với 2.000 chiến xa và 10.000 quân. Sanh-ma-na-sa tuyên bố chiến thắng, nhưng trong nhiều năm sau không tiến xa hơn.
Bách khoa › Cùng lúc ấy trên thế giới
Trong Kinh Thánh · Khoảng năm 860 TCN · Núi Cạt-mên
Ê-li trên núi Cạt-mên
Vào thời vua A-háp, Ê-li thách thức các tiên tri của Ba-anh trên núi Cạt-mên, phía trên bờ Địa Trung Hải.
1 Vua 18:20–40
Vậy, A-háp sai người đi nhóm cả dân Y-sơ-ra-ên và những tiên tri đến núi Cạt-mên. Đoạn Ê-li đến trước mặt dân sự mà nói rằng: Các ngươi đi giẹo hai bên cho đến chừng nào? Nếu Giê-hô-va là Đức Chúa Trời, khá theo Ngài; nếu Ba-anh là Đức Chúa Trời, hãy theo hắn. Song dân sự không đáp một lời. Bấy giờ, Ê-li nói với dân sự rằng: Trong vòng những tiên tri của Đức Giê-hô-va, chỉ một mình ta còn lại; còn các tiên tri Ba-anh số là bốn trăm năm mươi người. Vậy, hãy cho chúng ta hai con bò đực; họ phải chọn một con cho mình, sả ra từ miếng, sắp để trên củi, nhưng chớ châm lửa. Còn ta, ta sẽ làm con bò kia, để nó trên củi, nhưng không châm lửa. Đoạn, hãy kêu cầu danh của thần các ngươi, còn ta, ta sẽ kêu cầu danh của Đức Giê-hô-va. Thần đáp lời bằng lửa, ấy quả là Đức Chúa Trời. Cả dân sự đều đáp rằng: Lời nói rất phải. Ê-li bèn nói với những tiên tri Ba-anh rằng: hãy chọn một con bò đực, làm nó trước đi, vì các ngươi đông; rồi hãy cầu khẩn danh của thần các ngươi; nhưng chớ châm lửa. Vậy, chúng bắt con bò mà người ta đã ban cho mà làm nó; rồi từ sớm mai đến trưa, chúng cầu khẩn danh của Ba-anh, và rằng: Hỡi Ba-anh! xin đáp lời chúng tôi. Nhưng chẳng có tiếng gì, cũng chẳng ai đáp lời; chúng đều nhảy chung quanh bàn thờ mình đã dựng lên. Khi đã đến trưa, Ê-li nhạo chúng mà rằng: Khá la lớn lên đi, vì người là thần; hoặc người đang suy gẫm, hoặc ở đâu xa, hoặc đang đi đường; hay là có lẽ người ngủ, và sẽ thức dậy. Vậy, chúng kêu lớn tiếng; và theo thói lệ họ, lấy gươm giáo gạch vào mình cho đến chừng máu chảy ra. Khi quá trưa rồi, họ cứ nói tiên tri như vậy cho đến giờ dâng của lễ chay ban chiều; nhưng vẫn không có tiếng gì, chẳng ai đáp lời, cũng không cố ý đến. Bấy giờ, Ê-li nói với cả dân sự rằng: Hãy đến gần ta. Dân sự bèn đến gần người. Đoạn, Ê-li sửa lại cái bàn thờ của Đức Giê-hô-va bị phá hủy. Người lấy mười hai hòn đá, theo số mười hai chi phái của các con trai Gia-cốp, là người mà lời của Đức Giê-hô-va đã phán cho rằng: Y-sơ-ra-ên sẽ là tên ngươi. Người dùng mười hai hòn đá ấy mà dựng lên một cái bàn thờ nhân danh Đức Giê-hô-va; chung quanh bàn thờ, người đào một cái mương đựng được hai đấu hột giống; rồi chất củi, sả bò tơ ra từ miếng, và sắp nó lên trên củi. Kế người nói: Hãy múc đầy bốn bình nước, và đem đổ trên của lễ thiêu và củi. Người lại nói: Hãy làm lần thứ nhì; thì người ta làm lần thứ nhì. Người tiếp: Hãy làm lần thứ ba, và họ làm lần thứ ba, cho đến đỗi nước chảy chung quanh bàn thờ, và đầy cái mương nữa. Đến giờ dâng của lễ chay ban chiều, tiên tri Ê-li đến gần và nguyện rằng: Lạy Giê-hô-va Đức Chúa Trời của Áp-ra-ham, của Y-sác, và của Y-sơ-ra-ên, ngày nay xin hãy tỏ cho người ta biết rằng Ngài là Đức Chúa Trời trong Y-sơ-ra-ên, rằng tôi là kẻ tôi tớ Ngài, và tôi vâng lời Ngài mà làm mọi sự này. Đức Giê-hô-va ôi! Xin nhậm lời tôi, xin đáp lời tôi, hầu cho dân sự này nhìn biết rằng Giê-hô-va là Đức Chúa Trời, và Ngài khiến cho lòng họ trở lại. Lửa của Đức Giê-hô-va bèn giáng xuống, thiêu đốt của lễ thiêu, củi, đá, bụi, và rút nước trong mương. Thấy vậy, cả dân sự sấp mình xuống đất, và la rằng: Giê-hô-va là Đức Chúa Trời! Giê-hô-va là Đức Chúa Trời! Ê-li nói với chúng rằng: Hãy bắt các tiên tri của Ba-anh, chớ cho thoát một người nào. Chúng bèn bắt họ, Ê-li đem họ xuống dưới khe Ki-sôn, và giết họ tại đó.Cùng lúc ấy trên thế giới
Cuộc thử thách của Ê-li trên núi Cạt-mên diễn ra dưới đời A-háp, vua Y-sơ-ra-ên (khoảng 874–853 TCN). A-háp là vua Y-sơ-ra-ên đầu tiên được nêu tên trong một văn bản ngoài Kinh Thánh: một bản khắc A-si-ri liệt kê chiến xa của ông trong trận Qarqar. Đây là thế giới vào giữa thế kỷ IX TCN.
Lưỡng Hà và Cận ĐôngA-háp tại Qarqar853 TCN
Lưỡng Hà và Cận ĐôngTấm bia của vua Mô-ápkhoảng 840 TCN
Vua Mê-sa của Mô-áp dựng một tấm bia ở Đi-bôn, kể rằng Ôm-ri, vua Y-sơ-ra-ên, và con trai ông đã áp bức Mô-áp, và ông đã giải phóng xứ ấy thế nào. 2 Các Vua 3 kể về một cuộc chiến với Mê-sa từ phía Y-sơ-ra-ên. Tấm bia ở bảo tàng Louvre.
Những nơi khácCarthage814 TCN (niên đại truyền thống)
Theo truyền thống, những người định cư từ Ty-rơ do công chúa Elissa, thường được biết với tên Dido, dẫn đầu đã lập thành Carthage ở Tunisia ngày nay vào năm 814 TCN. Hoàng hậu Giê-sa-bên của A-háp đến từ cùng bờ biển Phê-ni-xi ấy: bà là con gái Ết-ba-anh, vua dân Si-đôn (1 Các Vua 16:31).
Hy Lạp và La MãĐồ gốm kiểu hình họckhoảng 900–700 TCN
Ở A-thên, thợ gốm vẽ trên bình những dải hoa văn uốn khúc, chữ chi và vòng tròn, về sau thêm những hình nhỏ người khóc tang, ngựa và chiến xa. Những chiếc bình lớn kiểu này được đặt làm dấu trên các ngôi mộ.
Ai CậpChiếc bình của Pha-ra-ôn ở Sa-ma-ritrị vì khoảng 872–837 TCN
Ê-díp-tô được cai trị bởi các vua gốc Libya từ Tanis và Bubastis. Osorkon II xây một sảnh lễ hội trong đền thờ ở Bubastis; một mảnh bình thạch cao tuyết hoa có tên ông được tìm thấy trong cung vua ở Sa-ma-ri, nơi A-háp trị vì.
Trung QuốcNiên đại chính xác đầu tiên ở Trung Hoa841 TCN
Dân chúng kinh đô nhà Chu nổi dậy chống vua Lệ tàn bạo và đuổi ông đi. Sử gia Tư Mã Thiên bắt đầu các bảng niên biểu lịch sử Trung Hoa từ năm này; đó là niên đại chính xác đầu tiên trong sử sách Trung Hoa.
Châu MỹNgôi đền ở Chavínkhoảng 900–200 TCN
Trên cao dãy Andes của Peru, người Chavín de Huántar xây một ngôi đền bằng đá với những hành lang tối bên trong và những chiếc đầu chạm hình sinh vật hung dữ trên tường ngoài; khách hành hương từ xa đến đó.
