Ṣalamaneseri Kẹta ti Asiria bá àjọṣepọ̀ àwọn ọba jà ní Qarqar lẹ́bàá odò Orontes, ní Siria. Àkọlé rẹ̀ lórí Òkúta Kurkh, tí ó wà ní British Museum báyìí, ka “Ahabu ará Israẹli” pẹ̀lú kẹ̀kẹ́ ogun 2,000 àti ọmọ-ogun 10,000. Ṣalamaneseri sọ pé òun ṣẹ́gun, ṣùgbọ́n kò tẹ̀síwájú mọ́ fún ọ̀pọ̀ ọdún.
Àkójọ Ìmọ̀ › Ní àkókò kan náà láyé
Nínú Bíbélì · Nǹkan bí 860 ṣáájú Kristi · Òkè Karmeli
Elijah lórí òkè Karmeli
Ní ọjọ́ Ahabu ọba, Elijah pe àwọn wòlíì Baali níjà lórí òkè Karmeli, lókè etí Òkun Mẹditaréníà.
1Ọb 18:20–40
Bẹ́ẹ̀ ni Ahabu ránṣẹ́ sí gbogbo àwọn ọmọ Israẹli, ó sì kó àwọn wòlíì jọ sí orí òkè Karmeli. Elijah sì lọ síwájú gbogbo àwọn ènìyàn, ó sì wí pé, “Yóò ti pẹ́ tó tí ẹ̀yin yóò máa ṣiyèméjì? Bí Olúwa bá ni Ọlọ́run, ẹ máa tọ̀ ọ́ lẹ́yìn, ṣùgbọ́n bí Baali bá ni Ọlọ́run, ẹ máa tọ̀ ọ́ lẹ́yìn.” Ṣùgbọ́n àwọn ènìyàn náà kò sì wí ohun kan. Nígbà náà ni Elijah wí fún wọn pé, “Èmi nìkan ṣoṣo ni ó kù ní wòlíì Olúwa, ṣùgbọ́n, àádọ́ta lé ní irinwó (450) ni wòlíì Baali. Ẹ fún wa ní ẹgbọrọ akọ màlúù méjì. Jẹ́ kí wọn kí ó sì yan ẹgbọrọ akọ màlúù kan fún ara wọn, kí wọn kí ó sì gé e sí wẹ́wẹ́, kí wọn kí ó sì tò ó sí orí igi, kí wọn kí ó má ṣe fi iná sí i. Èmi yóò sì tún ẹgbọrọ akọ màlúù kejì ṣe, èmi yóò sì tò ó sórí igi, èmi kì yóò sì fi iná sí i. Nígbà náà ẹ ó sì ké pe orúkọ àwọn Ọlọ́run yín, èmi yóò sì ké pe orúkọ Olúwa. Ọlọ́run náà tí ó fi iná dáhùn, òun ni Ọlọ́run.” Nígbà náà ni gbogbo àwọn ènìyàn náà sì wí pé, “Ohun tí ìwọ sọ dára.” Elijah sì wí fún àwọn wòlíì Baali wí pé, “Ẹ yan ẹgbọrọ akọ màlúù kan fún ara yín, kí ẹ sì tètè kọ́ ṣe é, nítorí ẹ̀yin pọ̀. Ẹ ké pe orúkọ àwọn ọlọ́run yín, ṣùgbọ́n ẹ má ṣe fi iná sí i.” Nígbà náà ni wọ́n sì mú ẹgbọrọ akọ màlúù náà, tí a ti fi fún wọn, wọ́n sì ṣe é. Nígbà náà ni wọ́n sì ké pe orúkọ Baali láti òwúrọ̀ títí di ọ̀sán gangan wí pé, “Baali! Dá wa lóhùn!” Wọ́n sì ń kégbe. Ṣùgbọ́n kò sí ìdáhùn; kò sí ẹnìkan tí ó sì dáhùn. Wọ́n sì jó yí pẹpẹ náà ká, èyí tí wọ́n tẹ́. Ní ọ̀sán gangan, Elijah bẹ̀rẹ̀ sí ń fi wọ́n ṣe ẹlẹ́yà ó sì wí pé, “Ẹ kígbe lóhùn rara Ọlọ́run sá à ni òun! Bóyá ó ń ṣe àṣàrò, tàbí kò ráyè, tàbí ó re àjò. Bóyá ó sùn, ó yẹ kí a jí i.” Bẹ́ẹ̀ ni wọ́n sì kígbe lóhùn rara, wọ́n sì fi ọ̀bẹ àti ọ̀kọ̀ ya ara wọn gẹ́gẹ́ bí ìṣe wọn, títí tí ẹ̀jẹ̀ fi tú jáde ní ara wọn. Nígbà tí ọjọ́ yẹ àtàrí, wọ́n sì ń fi òmùgọ̀ sọtẹ́lẹ̀ títí di àkókò ìrúbọ àṣálẹ́, ṣùgbọ́n kò sí ohùn, kò sì ṣí ìdáhùn, kò sì ṣí ẹni tí ó kà á sí. Nígbà náà ni Elijah wí fún gbogbo àwọn ènìyàn náà pé, “Ẹ súnmọ́ mi.” Wọ́n sì súnmọ́ ọn, ó sì tún pẹpẹ Olúwa tí ó ti wó lulẹ̀ ṣe. Elijah sì mú òkúta méjìlá, ọ̀kọ̀ọ̀kan fún ẹ̀yà ọmọ Jakọbu kan, ẹni tí ọ̀rọ̀ Olúwa tọ̀ wá wí pé, “Israẹli ni orúkọ rẹ̀ yóò máa jẹ́.” Ó sì tẹ́ pẹpẹ pẹ̀lú àwọn òkúta wọ̀nyí ní orúkọ Olúwa, ó sì wa yàrá yí pẹpẹ náà ká, tí ó lè gba ìwọ̀n òsùwọ̀n irúgbìn méjì. Ó sì to igi náà dáradára, ó sì ké ẹgbọrọ akọ màlúù náà wẹ́wẹ́, ó sì tò ó sórí igi. Nígbà náà ni ó sì wí fún wọn wí pé, “Ẹ fi omi kún ìkòkò mẹ́rin, kí ẹ sì tu sórí ẹbọ sísun àti sórí igi náà.” Ó sì wí pe, “Ẹ ṣe é ní ìgbà kejì.” Wọ́n sì ṣe é ní ìgbà kejì. Ó sì tún wí pé, “Ṣe é ní ìgbà kẹta.” Omi náà sì sàn yí pẹpẹ náà ká, ó sì fi omi kún yàrá náà pẹ̀lú. Ó sì ṣe, ní ìrúbọ àṣálẹ́, wòlíì Elijah sì súnmọ́ tòsí, ó sì gbàdúrà wí pé, “ Olúwa, Ọlọ́run Abrahamu, Isaaki àti Israẹli, jẹ́ kí ó di mí mọ̀ lónìí pé ìwọ ni Ọlọ́run ní Israẹli àti pé èmi ni ìránṣẹ́ rẹ, àti pé mo ṣe gbogbo nǹkan wọ̀nyí nípa àṣẹ rẹ. Gbọ́ ti èmi, Olúwa, gbọ́ ti èmi, kí àwọn ènìyàn wọ̀nyí lè mọ̀ pé ìwọ Olúwa ni Ọlọ́run àti pé ìwọ tún yí ọkàn wọn padà.” Nígbà náà ni iná Olúwa bọ́ sílẹ̀, ó sì sun ẹbọ sísun náà àti igi, àti àwọn òkúta, àti erùpẹ̀, ó sì tún lá omi tí ń bẹ nínú yàrá náà. Nígbà tí gbogbo àwọn ènìyàn sì rí èyí, wọ́n da ojú wọn bolẹ̀, wọ́n sì kígbe pé, “ Olúwa, òun ni Ọlọ́run! Olúwa, òun ni Ọlọ́run!” Nígbà náà ni Elijah sì pàṣẹ fún wọn pé, “Ẹ mú àwọn wòlíì Baali. Ẹ má ṣe jẹ́ kí ọ̀kan nínú wọn kí ó sálọ!” Wọ́n sì mú wọn, Elijah sì mú wọn sọ̀kalẹ̀ sí àfonífojì Kiṣoni, ó sì pa wọ́n níbẹ̀.Ní àkókò kan náà ní ayé
Ìdíje Elijah lórí òkè Karmeli wáyé ní ìgbà ìjọba Ahabu, ọba Israẹli (nǹkan bí 874–853 Ṣ.K.). Ahabu ni ọba Israẹli àkọ́kọ́ tí a dárúkọ nínú ìwé kan láti ìta Bíbélì: àkọlé Asiria kan ka àwọn kẹ̀kẹ́ ogun rẹ̀ nínú ogun Qarqar. Báyìí ni ayé rí ní àárín ọ̀rúndún kẹsàn-án Ṣ.K.
Mesopotamia àti Ìlà-oòrùn NítòsíAhabu ní Qarqar853 Ṣ.K.
Mesopotamia àti Ìlà-oòrùn NítòsíÒkúta ọba Moabunǹkan bí 840 Ṣ.K.
Ọba Meṣa ti Moabu gbé òkúta kan kalẹ̀ ní Diboni tí ó sọ bí Omri ọba Israẹli àti ọmọ rẹ̀ ṣe ni Moabu lára, àti bí òun ṣe dá a sílẹ̀. 2 Ọba 3 sọ nípa ogun kan pẹ̀lú Meṣa láti ìhà Israẹli. Òkúta náà wà ní Louvre.
IbòmírànCarthage814 Ṣ.K. (ọjọ́ àtọwọ́dọ́wọ́)
Gẹ́gẹ́ bí àṣà, àwọn atẹ̀dó láti Tire tí Ọmọ-ọba-bìnrin Elissa, tí a mọ̀ jù sí Dido, ṣíwájú wọn, tẹ Carthage dó ní Tunisia òde òní ní ọdún 814 Ṣ.K. Jesebeli, ayaba Ahabu, wá láti etí òkun Fenisia kan náà: ọmọbìnrin Etibaali ni, ọba àwọn ará Sidoni (1 Ọba 16:31).
Giriki àti RomuÌkòkò onílà jiometirínǹkan bí 900–700 Ṣ.K.
Ní Ateni, àwọn amọ̀kòkò ya ọ̀wọ́ ìlà wíwọ́, ìlà ṣẹ́gẹ́ṣẹ́gẹ́ àti òbìrípo sára ìkòkò, lẹ́yìn náà àwòrán kéékèèké àwọn tí ń ṣọ̀fọ̀, ẹṣin àti kẹ̀kẹ́ ogun. Àwọn ìkòkò ńláńlá irú èyí ni a gbé dúró bí àmì lórí sàréè.
EjibitiÌgò Farao kan ní Samariajọba nǹkan bí 872–837 Ṣ.K.
Àwọn ọba tí ìran wọn wá láti Libia ló ń jọba lórí Ejibiti láti Tanis àti Bubastis. Osorkon Kejì kọ́ gbọ̀ngàn àjọ̀dún kan nínú tẹmpili Bubastis; a rí èérún ìgò alabasta kan tí orúkọ rẹ̀ wà lára rẹ̀ ní ààfin ọba Samaria, níbi tí Ahabu ti jọba.
ṢáínàỌjọ́ àkọ́kọ́ tí ó dájú ní China841 Ṣ.K.
Àwọn ènìyàn olú ìlú Zhou dìde sí Ọba Li aláìláàánú, wọ́n sì lé e jáde. Láti ọdún yìí ni òpìtàn Sima Qian ti bẹ̀rẹ̀ tábìlì ìtàn China ní ọdún-ọdún; òun ni ọjọ́ àkọ́kọ́ tí ó dájú nínú àkọsílẹ̀ China.
Àwọn ilẹ̀ Amẹ́ríkàTẹmpili ní Chavínnǹkan bí 900–200 Ṣ.K.
Lókè réré ní òkè Andes ti Peru, àwọn ènìyàn Chavín de Huántar kọ́ tẹmpili olókùúta kan tí ó ní ọ̀nà òkùnkùn nínú rẹ̀ àti orí ẹ̀dá rírorò tí a gbẹ́ sára ògiri rẹ̀ ní ìta; àwọn arìnrìn-àjò ẹ̀sìn wá síbẹ̀ láti ọ̀nà jíjìn.
