Shalmaneser III na Assuriya ya yaƙi ƙawancen sarakuna a Qarqar a bakin Kogin Orontes, a Siriya. Rubutunsa a kan Ginshiƙin Kurkh, wanda yanzu yake a British Museum, ya lissafa “Ahab mutumin Isra’ila” da kekunan yaƙi 2,000 da sojoji 10,000. Shalmaneser ya ce ya yi nasara, amma bai ƙara gaba ba har shekaru da dama.
Kundin sani › A wancan lokaci a duniya
A cikin Littafi Mai Tsarki · kimanin 860 K.H. · Dutsen Karmel
Iliya a Dutsen Karmel
A zamanin Sarki Ahab, Iliya ya ƙalubalanci annabawan Ba’al a Dutsen Karmel, sama da gaɓar Bahar Rum.
1Sar 18:20–40
Sai Ahab ya aika a duk fāɗin Isra’ila, ya kuma tattara annabawan a kan Dutsen Karmel. Iliya ya je gaban mutane ya ce, “Har yaushe za ku yi ta yawo tsakanin ra’ayoyi biyu? In Ubangiji ne Allah, ku bi shi; amma in Ba’al Allah ne, ku bi shi.” Mutane dai ba su ce uffam ba. Sai Iliya ya ce musu, “Ni ne kaɗai annabin Ubangiji da ya rage, amma Ba’al yana da annabawa ɗari huɗu da hamsin. Ku samo mana bijimai biyu. Bari su zaɓa ɗaya wa kansu, bari kuma su yanka shi kucu-kucu su sa a itace, sai dai, kada su sa wuta a kansa. Ni kuwa zan shirya ɗaya bijimin in sa a kan itace, ni ma, ba zan sa wuta a kansa ba. Sa’an nan ku kira bisa sunan allahnku, ni kuwa zan kira bisa sunan Ubangiji. Duk allahn da ya amsa ta wurin wuta, shi ne Allah.” Sai dukan jama’a suka ce, “Abin nan da faɗa yana da kyau.” Iliya ya ce wa annabawan Ba’al, “Ku ku fara zaɓi bijimi ɗaya, ku shirya, da yake kuna da yawa. Ku kira a bisa sunan allahnku, amma kada ku ƙuna wuta.” Sai suka ɗauki bijimin da aka ba su suka shirya shi. Sa’an nan suka kira bisa sunan Ba’al daga safe har tsakar rana. Suna ihu, “Ya Ba’al, ka amsa mana!” Amma babu wata amsa, babu wani da ya amsa. Suka yi ta rawa kewaye da bagaden da suka yi. Da tsakar rana, Iliya ya fara yin musu ba’a. Ya ce, “Ku yi ihu da ƙarfi, tabbatacce shi allah ne! Mai yiwuwa yana cikin zurfin tunani, ko dai aiki ya yi masa yawa, ko ya yi tafiya. Mai yiwuwa yana barci ne, dole a tashe shi.” Sai suka yi ta ihu da ƙarfi suna tsattsaga kansu da takuba da māsu, yadda al’adarsu take, sai da jininsu ya yi ta zuba. Tsakar rana ta wuce, suka ci gaba da ƙoƙari, suna annabci har lokacin miƙa hadayar yamma ya yi. Amma babu wani da ya tanƙa, babu wani da ya amsa, babu wanda ya kula. Sa’an nan Iliya ya ce wa dukan mutane, “Ku zo nan wurina.” Suka zo wurinsa, ya kuma shirya bagaden Ubangiji, da ya riga ya zama kufai. Iliya ya ɗauki duwatsu goma sha biyu, ɗaya don kowace kabila zuriyar Yaƙub, wanda maganar Ubangiji ta zo masa, cewa, “Sunanka zai zama Isra’ila.” Da waɗannan duwatsun ya gina bagade cikin sunan Ubangiji, ya kuma haƙa wuriya kewaye da shi, isashe da zai ci garwa biyu na irin ƙwayar gyada. Ya shirya itace, ya yayyanka bijimin kucu-kucu, ya shimfiɗa shi a itacen. Sa’an nan ya ce musu, “Ku cika manyan tuluna da ruwa, ku zuba a kan hadayar da kuma a kan itacen.” Suka zuba. Ya ce, “Ku sāke yin haka,” sai suka sāke yin haka. Ya umarta, “Ku yi haka sau na uku,” suka kuma yi haka sau na uku. Ruwan ya gangara kewaye da bagaden har ma ya cika wuriyar. A lokacin hadaya, sai annabi Iliya ya zo gaba ya yi addu’a, ya ce, “Ya Ubangiji Allah na Ibrahim, na Isra’ila da kuma na Yaƙub, bari a sani a yau cewa kai Allah ne a cikin Isra’ila, a kuma san cewa ni bawanka ne, na kuma yi dukan waɗannan abubuwa bisa umarninka. Ka amsa mini, ya Ubangiji, ka amsa mini, saboda waɗannan mutane su san cewa kai, ya Ubangiji, kai ne Allah, su kuma san cewa kana sāke juye zukatansu zuwa gare ka.” Sai wutar Ubangiji ya fāɗo, ya cinye hadayar, itacen, duwatsun da kuma ƙasar, ya lashe ruwan da yake cikin wuriyar. Sa’ad da mutane suka ga wannan, sai suka rusuna, suka sunkuyar da kai suka ce, “ Ubangiji, shi ne Allah! Ubangiji, shi ne Allah!” Sa’an nan Iliya ya umarce su, ya ce, “Ku kama annabawan Ba’al, kada ku bar waninsu yă tsere!” Suka kama su, Iliya kuwa ya sa aka gangara da su zuwa Kwarin Kishon, aka yayyanka su a can.A lokaci ɗaya a duniya
Gwajin Iliya a kan Dutsen Karmel ya faru a mulkin Ahab, sarkin Isra’ila (kimanin 874–853 K.H.). Ahab shi ne sarkin Isra’ila na farko da aka ambaci sunansa a wani rubutu daga waje Littafi Mai Tsarki: wani rubutun Assuriya ya lissafa kekunan yaƙinsa a yaƙin Qarqar. Ga duniyar tsakiyar ƙarni na 9 K.H.
Mesofotamiya da Gabas ta TsakiyaAhab a Qarqar853 K.H.
Mesofotamiya da Gabas ta TsakiyaDutsen sarkin Mowabkimanin 840 K.H.
Sarki Mesha na Mowab ya kafa wani dutse a Dibon da ya ba da labarin yadda Omri, sarkin Isra’ila, da ɗansa suka zalunci Mowab, da yadda shi ya ’yanta ta. 2 Sarakuna 3 ya ba da labarin yaƙi da Mesha daga ɓangaren Isra’ila. Dutsen yana a Louvre.
Sauran wurareCarthage814 K.H. (datin gargajiya)
Bisa ga al’ada, mazauna daga Taya ƙarƙashin jagorancin Gimbiya Elissa, wadda aka fi sani da Dido, sun kafa Carthage a Tunisiya ta yau a 814 K.H. Yezebel, sarauniyar Ahab, ta fito daga gaɓar Finikiya ɗaya: ’yar Etba’al ce, sarkin Sidoniyawa (1 Sarakuna 16:31).
Giris da RomaTukwane masu zanen layukakimanin 900–700 K.H.
A Atens, masu tukwane sun zana layuka masu karkace, zigzag da da’irori a kan tukwane, daga baya kuma ƙananan siffofin masu makoki, dawakai da kekunan yaƙi. Manyan tukwanen irin wannan suna tsaye a matsayin alamomi a kan kaburbura.
MasarTulun Fir’auna a Samariyaya yi mulki kimanin 872–837 K.H.
Sarakuna masu asalin Libiya daga Tanis da Bubastis ne suke mulkin Masar. Osorkon II ya gina zauren biki a haikalin Bubastis; an sami gutsuren tulun alabasta mai sunansa a fadar sarauta ta Samariya, inda Ahab ya yi mulki.
SinDati na farko tabbatacce a Sin841 K.H.
Mutanen babban birnin Zhou sun tayar wa Sarki Li mai zalunci suka kore shi. Daga wannan shekara masanin tarihi Sima Qian ya fara teburorinsa na tarihin Sin shekara-shekara; shi ne dati na farko tabbatacce a rubuce-rubucen Sin.
Nahiyoyin AmirkaHaikali a Chavínkimanin 900–200 K.H.
A can saman Andes na Peru, mutanen Chavín de Huántar sun gina haikalin duwatsu mai hanyoyi masu duhu a cikinsa da kawunan halittu masu ban tsoro da aka sassaƙa a bangonsa na waje; masu ziyarar ibada suka zo wurin daga nesa.
