Shalmanesa nke Atọ nke Asịrịa lụsoro njikọ ndị eze agha na Qarqar nʼakụkụ Osimiri Orontes, na Siria. Ihe o dere nʼelu Ogidi Kurkh, nke dị ugbu a na British Museum, depụtara “Ehab onye Izrel” ya na ụgbọ agha 2,000 na ndị agha 10,000. Shalmanesa kwuru na o meriri, ma ọ gaghị nʼihu ọzọ ọtụtụ afọ.
Ọba akwụkwọ ihe ọmụma › Nʼoge ahụ nʼụwa
Na Baịbụl · ihe dị ka 860 BC · Ugwu Kamel
Ịlaịja nʼugwu Kamel
Nʼoge Eze Ehab, Ịlaịja kpọrọ ndị amụma Baal ka ha na ya nwalee ike nʼUgwu Kamel, nke dị elu karịa ọnụ mmiri Oke Osimiri Mediterenịan.
1Ez 18:20–40
Ehab zigara ozi kpọkọta ndị Izrel niile, na ndị amụma ahụ niile. Ha niile bịakwara nʼugwu Kamel. Ịlaịja gara nʼihu ndị a, sị ha, “Ọ bụ ruo ole mgbe ka unu ga-akwụsị inwe obi abụọ? Ọ bụrụ na Onyenwe anyị bụ Chineke unu, soronụ ya! Ma ọ bụrụkwanụ na unu ekpebie na Baal bụ chi unu, soronụ ya.” Ma ndị zukọrọ nʼebe ahụ ekwughị ihe ọbụla. Mgbe ahụ Ịlaịja sịrị ha, “Leenụ! Ọ bụ mụ onwe m, naanị m, bụ onye amụma Onyenwe anyị fọdụrụ, ma ndị amụma Baal dị narị anọ na iri ise nʼọnụọgụgụ. Ugbu a wetanụ oke ehi abụọ ka ndị amụma Baal họrọ otu oke ehi, nke ha chọrọ. Ha ga-egbujasị ya, tụkwasị ya nʼelu nkụ dị nʼebe ịchụ aja, ma ha agaghị amụnye ọkụ ọbụla nʼokpuru ya. Mụ onwe m ga-akwado oke ehi nke ọzọ tụkwasị ya nʼelu nkụ ma agaghị m amụnyekwa ọkụ nʼokpuru ya. Emesịa, unu ga-akpọku chi Baal unu, mụ onwe m kwa ga-akpọku aha Onyenwe anyị. Ọ ga-erukwa na chi ga-eji ọkụ za, chi ahụ bụ Chineke.” Ndị Izrel niile zara sị, “Okwu gị dị mma.” Ịlaịja gwara ndị amụma Baal, sị, “Ebe unu dị ọtụtụ, burunu ụzọ họrọ otu oke ehi nʼime ehi abụọ a dozie ya. Unu amụnyekwala ya ọkụ nʼokpuru, kama kpọkuonụ chi unu.” Ya mere, ndị amụma Baal weere oke ehi ahụ e nyere ha doziekwa ya. Mgbe ahụ, ha kpọkuru aha Baal, chi ha. Site nʼụtụtụ tigide mkpu ruo nʼetiti ehihie na-asị “O Baal, biko, zaa anyị.” Ma o nweghị ihe ha nụrụ site nʼọnụ Baal. Ọ dịkwaghị onye zara ha. Ha malitere ite egwu gburugburu ebe ịchụ aja ahụ ha kwadoro. Nʼihe dị ka nʼetiti ehihie, Ịlaịja malitere ịchị ha ọchị, na ịkwa ha emo. Ọ gwara ha okwu sị ha, “Tisienụ mkpu ike ka Baal nwe ike ịnụ arịrịọ unu. Nʼezie, ọ bụ chi! Ma eleghị anya ọ nọ nʼoke echiche, maọbụ o ji ọrụ nʼaka, maọbụ ọ gara njem. Ma eleghị anya ọ na-arahụ ụra. Ọ chọrọ onye ga-akpọte ya.” Ndị amụma a tiri mkpu nʼoke olu dịka ha si eme. Ha ji mma na ùbe na-egbukasị onwe ha ahụ, tutu ruo mgbe ọbara malitere isite ha nʼahụ na-agbapụta. Ma mgbe etiti ehihie gasịrị, ha nọgidekwara na-ebu amụma ruo mgbe oge ịchụ aja uhuruchi ruru, ma o nweghị onye zara ha, o nwekwaghị olu a nụrụ. Ọ dịkwaghị onye ṅara ha ntị. Mgbe ahụ, Ịlaịja kpọrọ ndị Izrel sị ha, “Bịaruenụ m nso.” Ha niile bịaruru ya nso, o doziri ebe ịchụ aja Onyenwe anyị, bụ ndị ahụ a kwaturu nʼala na mbụ. Ịlaịja chịịrị nkume iri na abụọ, nke otu nʼime ha nọchiri anya otu ebo Jekọb, onye okwu Onyenwe anyị rutere si ya, “Aha gị ga-abụ Izrel.” O ji nkume ndị a wuzie ebe ịchụ aja Onyenwe anyị. Emesịa, o gwuru olulu miri emi, nke gbara ebe ịchụ aja ahụ gburugburu. Ọ tụkwasịrị nkụ nʼelu ebe ịchụ aja ahụ, tụkwasịkwa otu oke ehi o gbujasịrị nʼelu nkụ ndị ahụ. Emesịa, o nyere ndị nọ nʼebe ahụ iwu sị ha, “Gbajuonụ ite anọ mmiri. Butekwanụ mmiri ahụ bịa wụkwasị ya nʼelu aja nsure ọkụ a, na nʼelu nkụ ndị a.” Mgbe ha mesiri nke a, Ịlaịja gwara ha okwu sị, “Gbajukwaanụ ite mmiri ndị ahụ, bute ha bịa wụkwasị mmiri ahụ nke ugboro abụọ nʼelu aja nsure ọkụ a.” Ha mere dịka Ịlaịja kwuru. Ịlaịja nyekwara ha iwu sị, “Gbajukwaanụ ya nke ugboro atọ, bịa wụkwasị ya.” Ha mekwara otu a. Mmiri jupụtakwara nʼebe ịchụ aja ahụ, na olulu ahụ dị ya gburugburu. Mgbe oge e ji achụ aja anyasị ruru, Ịlaịja, onye amụma bịara ebe ịchụ aja ahụ nso kpee ekpere sị, “O, Onyenwe anyị Chineke Ebraham, na Aịzik, na Izrel, biko gosi taa na ọ bụ gị onwe gị bụ naanị Chineke nʼIzrel, na mụ onwe m bụkwa ohu gị. Gosikwa na m bụ onyeozi gị, na ọ bụ ihe i nyere m nʼiwu ka m mere oge ndị a niile. Biko, Onyenwe anyị m, zaa m ekpere m, zaa m ya, ka ndị Izrel niile mata na gị onwe gị, Onyenwe anyị bụ Chineke, na gị onwe gị na-atụgharịkwa obi ha ịlaghachikwute gị.” Mgbe ahụ, na mberede, ọkụ Onyenwe anyị sitere nʼeluigwe daa, rechapụ oke ehi ahụ, na nkụ ahụ, na nkume, na ntụ, ma rechapụkwa mmiri niile dị nʼime olulu ahụ dị gburugburu ebe ịchụ aja ahụ. Mgbe ndị mmadụ ahụ niile hụrụ ihe a mere, ha niile dara nʼala kpuo ihu nʼala, na-eti mkpu na-asị, “ Onyenwe anyị, ya onwe ya bụ Chineke! Onyenwe anyị ya onwe ya bụ Chineke!” Mgbe ahụ, Ịlaịja nyere ha iwu sị, “Jidenụ ndị amụma Baal niile. Unu ekwekwala ka otu onye nʼime ha laa.” Ha jidekwara ha niile. Ịlaịja dukwaara ha niile gaa na ndagwurugwu iyi Kishọn, gbuo ha nʼebe ahụ.Nʼotu oge ahụ nʼụwa
Asọmpi Ịlaịja nʼUgwu Kamel mere nʼoge ọchịchị Ehab, eze Izrel (ihe dị ka 874–853 BC). Ehab bụ eze Izrel mbụ a kpọrọ aha nʼihe e dere na mpụga Baịbụl: ihe ndị Asịrịa dere depụtara ụgbọ agha ya nʼagha Qarqar. Nke a bụ ụwa nke etiti narị afọ nke 9 BC.
Mesopotemia na Ọwụwa Anyanwụ dị nsoEhab na Qarqar853 BC
Mesopotemia na Ọwụwa Anyanwụ dị nsoNkume eze Moabihe dị ka 840 BC
Eze Misha nke Moab guzobere nkume na Dibọn nke na-akọ otu Omri, eze Izrel, na nwa ya si megbuo Moab, na otu o si napụta ya. 2 Ndị Eze 3 na-akọ maka agha a lụsoro Misha site nʼakụkụ Izrel. Nkume ahụ dị na Louvre.
Ebe ndị ọzọCarthage814 BC (ụbọchị ọdịnala)
Dịka ọdịnala si dị, ndị si Taịa, nke Adaeze Elissa, onye a ma karịa dịka Dido, duru, tọrọ ntọala Carthage na Tunisia nke taa nʼafọ 814 BC. Jezebel, eze nwanyị Ehab, si nʼotu ụsọ oke osimiri Fonishia ahụ: ọ bụ nwa nwanyị Etbaal, eze ndị Saịdọn (1 Ndị Eze 16:31).
Gris na RomIte nwere akara jiometrịihe dị ka 900–700 BC
Na Atens, ndị na-akpụ ite sere ahịrị gbagọrọ agbagọ, zigzag na okirikiri nʼelu ite, emesịa obere oyiyi ndị na-eru ụjụ, ịnyịnya na ụgbọ agha. Nnukwu ite nke ụdị a guzoro dịka akara nʼelu ili.
IjiptIte Fero na Sameriachịrị ihe dị ka 872–837 BC
Ndị eze sitere nʼagbụrụ ndị Libia si Tanis na Bubastis chịrị Ijipt. Osorkon nke Abụọ wuru ọnụ ụlọ mmemme nʼụlọ chi nke Bubastis; a chọtara iberibe ite alabasta nwere aha ya nʼụlọeze eze na Sameria, ebe Ehab chịrị.
ChinaỤbọchị mbụ doro anya na China841 BC
Ndị isi obodo Zhou biliri megide eze Li obi ọjọọ, chụpụ ya. Site nʼafọ a, onye ọkà akụkọ ihe mere eme Sima Qian malitere tebụl akụkọ ihe mere eme China afọ na afọ; ọ bụ ụbọchị mbụ doro anya nʼakwụkwọ akụkọ China.
AmerịkaỤlọ chi na Chavínihe dị ka 900–200 BC
Nʼelu ugwu Andes nke Peru, ndị Chavín de Huántar wuru ụlọ chi nkume nwere ụzọ ọchịchịrị nʼime ya na isi anụ ọhịa dị egwu a pịrị nʼelu mgbidi ya nʼezi; ndị njem nsọ si ebe dị anya bịara ebe ahụ.
