Ndị ode akwụkwọ Fonishia nʼobodo dịka Byblos na Taịa ji naanị mkpụrụ akwụkwọ 22 dee ihe. Ndị Griik nabatara mkpụrụ akwụkwọ a emesịa, mkpụrụ akwụkwọ Latin na Cyrillic sitekwa na ya. Ihe odide Hibru mbụ yiri ya nke ukwuu.
Ọba akwụkwọ ihe ọmụma › Nʼoge ahụ nʼụwa
Na Baịbụl · ihe dị ka 1000 BC · Jerusalem
Devid weere Jerusalem
Mgbe e tesịrị ya mmanụ ka ọ bụrụ eze Izrel niile, Devid weere Jerusalem, obodo ndị Jebus, mee ya isi obodo ya, Obodo Devid.
2Sa 5:1–12
Mgbe ahụ, ndị ebo Izrel niile bịakwutere Devid na Hebrọn, sị ya, “Lee, ọkpụkpụ gị na anụ ahụ gị ka anyị bụ. Nʼoge gara aga, mgbe Sọl bụ eze na-achị anyị, ọ bụ gị duuru ndị agha Izrel nʼọgụ niile, ma ọpụpụ ma mbata. Onyenwe anyị sịrị gị, ‘Ị ga-azụ ndị m, bụ Izrel, ị ga-abụkwa onye ga-achị ha.’ ” Mgbe ndị okenye Izrel niile bịakwutere Devid na Hebrọn, ha na eze Devid gbara ndụ nʼihu Onyenwe anyị na Hebrọn. Ha tere Devid mmanụ ịbụ eze Izrel. Devid gbara iri afọ atọ mgbe ọ malitere ịbụ eze. Ọ chịkwara iri afọ anọ. Ọ chịrị ndị Juda niile na Hebrọn afọ asaa na ọnwa isii. Chịakwa ndị Izrel na Juda niile mgbe ọ nọ na Hebrọn na mgbe ọ nọ na Jerusalem iri afọ atọ na atọ, Eze na ndị ikom ya zọọrọ ije garuo Jerusalem ibuso ndị Jebus bi nʼebe ahụ agha. Ndị Jebus gwara Devid sị, “Ị gaghị abata nʼebe a, ọ bụladị ndị ìsì na ndị ngwụrọ nwere ike ịchụghachi gị azụ.” Ha na-eche sị, “Devid agaghị abata nʼebe a,” nʼagbanyeghị okwu ndị a, Devid dọtara ebe ahụ e wusiri ike nke Zayọn nʼagha, ya bụ obodo Devid. Nʼụbọchị ahụ, Devid kwuru sị, “Onye ọbụla ga-emeri ndị Jebus ga-esite nʼọnụ warawara ebe mmiri si abanye nʼobodo a banyekwuru ndị ngwụrọ na ndị ìsì a bụ ndị iro Devid.” Ọ bụ nke a mere ha ji ekwu okwu sị, “Ndị ìsì na ndị ngwụrọ agaghị abata nʼụlọeze ahụ.” Devid biiri nʼebe ahụ e wusiri ike, kpọọ ya obodo Devid. O wuru akụkụ ebe dị gburugburu ya, site na Milo baa ruo nʼime ya. Ma ọ gara nʼihu na-adị ukwuu karịa, nʼihi na Onyenwe anyị, Chineke, Onye pụrụ ime ihe niile nọnyeere ya. Hiram bụ Eze Taịa, zitere Devid osisi sida e ji ewu ụlọ, na ndị ǹka osisi, ndị na-ewu ụlọ. Ha wuuru Devid ụlọeze. Mgbe ahụ, Devid ghọtara na Onyenwe anyị emeela ka o guzosie ike dịka eze ndị Izrel. Bulikwa alaeze ya elu nʼihi ndị ya Izrel.Nʼotu oge ahụ nʼụwa
Devid weghaara Jerusalem ihe dị ka 1000 BC, mee ya isi obodo ya. Na mpụga Baịbụl, aha ya pụtara na mbụ ihe dị ka otu narị afọ na ọkara emesịa, nʼelu nkume si Tel Dan nke na-ekwu maka “Ụlọ Devid”. Nke a bụ ụwa nke ihe dị ka 1000 BC.
Mesopotemia na Ọwụwa Anyanwụ dị nsoMkpụrụ akwụkwọ na-agbasaihe dị ka 1050 BC
IjiptIjipt kewara ekewaihe dị ka 1069–664 BC
E kewara Ijipt nʼetiti ndị eze na-achị site na Tanis nʼebe Naịl gbasara na ndịisi nchụaja Amun na Thebes. 1 Ndị Eze 3:1 na-ekwu na Solomọn lụrụ nwa nwanyị Fero; onye Fero ahụ bụ arụmụka.
ChinaIkike Eluigweihe dị ka 1046 BC
Na China, ndị Zhou kwaturu ndị Shang. Iji kọwaa mmeri ha, ha kụziri na Eluigwe na-enye eze ezi omume ikike ịchị, napụkwa eze na-adịghị ezi omume ya — “Ikike Eluigwe”, echiche dịgidere ihe dị ka puku afọ atọ.
Gris na RomOge Ọchịchịrị nke Griisihe dị ka 1100–800 BC
Mgbe ụlọeze Mycenae dara, Griis nwere obodo ole na ole, ha echefukwala otu e si ede ihe. Ngwa ọrụ na ngwa agha ígwè malitere ịbịa.
IndiaObodo nta nke ala dị larịị Gangesihe dị ka 1200–600 BC
Nʼugwu India, obodo nta ndị ọrụ ubi gbasara nʼọwụwa anyanwụ banye nʼala dị larịị Ganges, ígwè malitekwa ịbịa. Ndị ọkà mmụta ihe mgbe ochie maara ndị a site nʼite ha mara mma a na-akpọ Painted Grey Ware, jikọkwa ha na oge Vedic nke emesịa.
Ọwụwa anyanwụ Europe na ala ahịhịaEbe e wusiri ike nʼugwu nke ọhịa na ala ahịhịaihe dị ka 1025–700 BC
Nʼọhịa na ala ahịhịa nke etiti Ukraine nke taa, ndị ọrụ ubi nke omenala Chernoles kụrụ ọka ma wuo ebe e wusiri ike nʼelu ugwu iji chebe onwe ha pụọ na mwakpo ndị si nʼala ahịhịa. Dịka otu echiche si dị, ha so na ndị nna nna ochie nke ndị Slav; dịka nke ọzọ, njikọ dị otu a adịghị.
