Akụkọ ọchịchị Senakerib, nke e dere nʼelu ihe ụrọ nwere akụkụ, na-etu ọnụ na o mechiri Hezekaya na Jerusalem “dịka nnụnụ nʼime ọnụ” ma nata ụtụ — ma ọ dịghị ekwu na obodo ahụ dara. Mgbidi ụlọeze ya na Ninive gosiri ọnọchibido Lakish.
Ọba akwụkwọ ihe ọmụma › Nʼoge ahụ nʼụwa
Na Baịbụl · 701 BC · Jerusalem
A gbapụtara Jerusalem
Mgbe eze Asịrịa bụ Senakerib yiri Jerusalem egwu, Eze Hezekaya kpere ekpere nʼụlọnsọ ukwu. Ndekọ Senakerib nʼonwe ya na-akọwa agha a.
2Ez 19:14–37
Mgbe Hezekaya natara akwụkwọ ozi a site nʼaka ndị ozi ahụ, gụọ ya, o weere ya gaa nʼime ụlọnsọ Onyenwe anyị, gbasaa ya nʼihu Onyenwe anyị. Hezekaya kpere ekpere nye Onyenwe anyị, sị, “O, Onyenwe anyị, Chineke nke Izrel, onye ocheeze ya dị nʼetiti ndị cherubim, naanị gị bụ Chineke na-achị alaeze niile nke ụwa. Ọ bụkwa naanị gị kere eluigwe na ụwa. Tọọ ntị gị nʼala, o Onyenwe anyị ma nụrụ; meghee anya gị abụọ Onyenwe anyị, ka ịhụ; gee ntị nụkwa okwu ndị ahụ Senakerib zitere, nke o ji ekwulu Chineke dị ndụ. “Nʼeziokwu, Onyenwe anyị, ndị eze Asịrịa alala mba niile a dị iche iche na ala ha nʼiyi, mee ka ha tọgbọrọ nʼefu. Ha atụnyekwala chi ha niile nʼime ọkụ, repịakwa ha, nʼihi na ọ bụghị chi ka ha bụ, kama ha bụ naanị ihe a kpụrụ akpụ, nke mmadụ ji osisi na nkume pịa. Ugbu a, Onyenwe anyị Chineke anyị, biko, zọpụta anyị site nʼaka ya, ka alaeze niile nke ụwa mata na naanị gị Onyenwe anyị, naanị, bụ Chineke.” Mgbe ahụ Aịzaya nwa Emọz zigaara Hezekaya ozi sị, “Otu a ka Onyenwe anyị, Chineke Izrel sịrị, Anụla m ekpere i kpere banyere Senakerib, eze Asịrịa. Nke a bụ okwu nke Onyenwe anyị kwuru megide ya: “ ‘Nwaagbọghọ na-amaghị nwoke, bụ Ada Zayọn na-elelị gị anya, ma jirikwa gị na-eme ihe ọchị. Nwaada Jerusalem na-efufekwa isi ya mgbe ị na-agbapụ ọsọ Onye ka ị kparịrị ma kwulukwaa? Ọ bụ onye ka i sitere na nganga gị welie olu okwu gị na anya gị elu megide? Ọ bụ megide Onye Nsọ nke Izrel? I sitere nʼaka ndị ozi gị kparịa Onyenwe anyị, kwuluo ya, ị sịkwara, “Eji m ọtụtụ ụgbọala m rigoruo ebe dị elu nke nʼelu ugwu niile, nʼebe kachasị elu nke ugwu Lebanọn. Egbudasịala m osisi sida ya niile toro ogologo, na osisi junipa ya niile kachasị mma. Ejeruola m na nsọtụ niile ya, bụ ebe kachasị maa mma nʼoke ọhịa ya niile. Egwuola m ọtụtụ olulu mmiri nʼala ndị mba ọzọ, ṅụkwa mmiri dị nʼebe ahụ. Ọ bụ ọbụ ụkwụ m ka m ji mee ka isi iyi niile dị nʼIjipt takpọọ.” “ ‘Ọ bụ na ị nụbeghị? Na mgbe ochie ka m kpebiri ya. Nʼụbọchị ndị ahụ gara aga ka m nọ pịa ọpịpịa ya; ugbu a, emeela m ka ọ bịa na mmezu, na ị meela ka obodo nke mgbidi gbara gburugburu, ghọọ mkpokọta nkume. Ndị bi nʼime ha, ndị a napụrụ ike ha nwere bụ ndị dara mba, ndị e tinyekwara nʼọnọdụ ihere. Ha dịka ahịhịa ndụ puru nʼala ubi na ome na-epupụta epupụta nakwa ahịhịa na-etopụta nʼelu ụlọ nke anwụ na-achakpọ tupu o tolite. “ ‘Ma amaara m ebe ị nọ ọnọdụ marakwa ọpụpụ gị na mbata gị marakwa oke iwe gị megide m. Nʼihi ọnụma dị gị nʼobi megide m, nʼihi na mkparị gị eruola m ntị, aga m etinye nko m nʼimi gị werekwa mkpụmkpụ igwe m kpachie egbugbere ọnụ gị mee ka ị laghachi site nʼụzọ ahụ nke i siri bịa.’ “Ma nke a ga-abụ ihe ịrịbama, nye gị, Hezekaya: “Nʼafọ a unu ga-eri ihe na-epu nʼonwe ya, nʼafọ nke abụọ unu ga-eri ihe ubi si na nke ahụ pupụta. Ma nʼafọ nke atọ ghaanụ mkpụrụ ubi, weenụ ihe ubi; kụọ vaịnị nʼubi vaịnị, riekwanụ mkpụrụ ha. Ọzọkwa, ndị fọdụrụ nʼalaeze Juda ga-agba mgbọrọgwụ nʼokpuru ala, mịkwaa mkpụrụ nʼelu. Nʼihi na ọ bụ site na Jerusalem ka ndị fọdụrụ ga-esi pụta; otu ndị fọdụrụ ndụ ga-esitekwa nʼugwu Zayọn pụta. “Ọ bụ site nʼịnụ ọkụ nʼobi nke Onyenwe anyị, Onye pụrụ ime ihe niile ga-emezu nke a. “Ya mere, nke a bụ ihe Onyenwe anyị kwuru banyere eze Asịrịa, sị, “ ‘Ọ gaghị azọbata ụkwụ ya nʼime obodo a maọbụ gbaa ọ bụladị otu àkụ nʼebe a. Ọ gaghị eji ọta jegharịa nʼọnụ ụzọ ama ya, maọbụ wuo mgbidi nnọchibido megide ya. Ụzọ o si bịa ka ọ ga-esi laghachi; ọ gaghị abanye nʼobodo a. Otu a ka Onyenwe anyị kwubiri ya. Aga m echebe obodo a, zọpụtakwa ya nʼihi aha m, na nʼihi Devid, bụ ohu m.’ ” Nʼabalị ahụ, mmụọ ozi Onyenwe anyị pụrụ gaa tigbuo otu puku narị na puku iri asatọ na ise nʼụlọ ikwu ndị Asịrịa. Mgbe ndị mmadụ tetara nʼisi ụtụtụ, lee, ozu ka ha jupụtara ebe niile. Ya mere, Senakerib, eze Asịrịa biliri ije, laghachi nʼala ya. Ọ laghachiri biri nʼobodo Ninive. Otu ụbọchị, mgbe ọ nọ na-akpọ isiala nʼụlọ chi ya a na-akpọ Nisrọk, ụmụ ya ndị ikom aha ha bụ Adramelek na Shareza were mma agha gbuo ya. Ha gbapụrụ ọsọ gbaga nʼala Ararat. Isahadon, bụ nwa ya nwoke, ghọrọ eze nʼọnọdụ ya.Nʼotu oge ahụ nʼụwa
Nʼafọ 701 BC, eze Asịrịa bụ Senakerib wakporo Juda, ma a hapụrụ Jerusalem, nke dị nʼokpuru eze Hezekaya. Onye amụma Aịzaya na-arụ ọrụ kemgbe ihe dị ka 740 BC. Nke a bụ ụwa nke oge ndụ Aịzaya.
Mesopotemia na Ọwụwa Anyanwụ dị nsoAkụkọ Senakerib nʼonwe ya701 BC
Gris na RomNtọala Rom753 BC (ụbọchị ọdịnala)
Dịka ọdịnala ndị Rom si dị, Romulus tọrọ ntọala Rom na 21 Eprel 753 BC, afọ ole na ole tupu a kpọọ Aịzaya (Aịzaya 6:1). Ihe mgbe ochie e gwupụtara na-egosi obodo nta nʼelu Ugwu Palatine ọbụna tupu mgbe ahụ.
Gris na RomHomerihe dị ka 750–650 BC
Nʼihe dị ka otu oge ahụ, Iliad na Odyssey nwetara ụdị e dere ede anyị maara; ndị ọkà mmụta na-etinye ha nʼetiti ihe dị ka 750 na 650 BC. Ndị Griik anabatala mkpụrụ akwụkwọ Fonishia na nso nso a.
ChinaAkwụkwọ akụkọ malitere722 BC
Akwụkwọ akụkọ Spring and Autumn Annals, akwụkwọ akụkọ ihe mere eme nke mba Lu nke China, na-amalite na 722 BC — afọ Sameria dabara nʼaka Asịrịa (2 Ndị Eze 17:6). Dịka ọdịnala si dị, Confucius dezigharịrị ya emesịa.
IjiptTaharqaFero 690–664 BC
2 Ndị Eze 19:9 na-ekwu na Tiahaka, eze Kush, pụtara ibuso Senakerib agha. Taharqa ghọrọ Fero nʼafọ 690 BC; dịka otu echiche si dị, nʼafọ 701 ọ duru ndị agha dịka nwa eze na-eto eto; ndị ọkà mmụta na-arụrịta ụka banyere nkọwa ya.
Ọwụwa anyanwụ Europe na ala ahịhịaNdị Scythia bịaruterenarị afọ nke 8–7 BC
Ndị Scythia na-agba ịnyịnya si nʼọwụwa anyanwụ bịa nʼala ahịhịa dị nʼugwu Oke Osimiri Ojii. E liri ndịisi ha emesịa nʼokpuru nnukwu ugwu ala, kurgan, ya na ọrụ ọlaedo mara mma; a chọtala ọtụtụ nʼUkraine nke taa na ndịda Rọshịa.
