Otu ọchịagha onye Libia, Shoshenq nke Mbụ, ghọrọ Fero ma malite usoro ndị eze ọhụrụ. A na-ekwukarị na ọ bụ Shishak, onye busoro Jerusalem agha nʼafọ nke ise nke Rehoboam nwa Solomọn (1 Ndị Eze 14:25). Na Karnak, o depụtara obodo ndị o busoro agha na Kenan.
Ọba akwụkwọ ihe ọmụma › Nʼoge ahụ nʼụwa
Na Baịbụl · ihe dị ka 960 BC · Jerusalem
Solomọn wuru ụlọnsọ ukwu
Nʼafọ nke anọ nke ọchịchị ya, Solomọn bidoro iwu ụlọnsọ ukwu na Jerusalem. Owuwu ahụ were afọ asaa.
1Ez 6:1–14
Solomọn bidoro iwu ụlọnsọ ukwu Onyenwe anyị ahụ nʼọnwa Zif, bụ ọnwa nke abụọ nʼafọ nke anọ nke ịbụ eze ya. Ọ bụkwa nʼafọ nke mere ya narị afọ anọ na iri afọ asatọ site nʼoge ndị Izrel si nʼala Ijipt pụta. Ụlọnsọ nke eze Solomọn wuuru Onyenwe anyị dị iri mita abụọ na asaa nʼogologo, mita itoolu nʼobosara, ebe ịla elu ya dịkwa mita iri na anọ. Mpụta ọnụ ụlọ nke dị nʼihu ụlọ ezumezu nke ụlọnsọ ahụ dị mita itoolu nʼogologo nke gbakwunyere ihe nʼobosara ụlọnsọ ahụ, dịrịkwa mita anọ na ọkara nʼobosara ya. O meere ụlọnsọ ahụ oghereikuku kpara nkpa nʼime ma saa mbara nʼezi, nʼebe elu elu mgbidi ụlọ ahụ. Nʼakụkụ mgbidi ụlọ ezumezu ahụ nakwa mgbidi nke ime ebe nsọ ahụ, o wuru okpukpu gburugburu ụlọ ahụ, nke nwere ọtụtụ ụlọ nta dị iche iche gbaa gburugburu. Obosara okpukpu ụlọ nke dịkarịsịrị ala bụ mita abụọ na ọkara, obosara okpukpu nke ụlọ etiti dị mita atọ, otu a kwa, obosara okpukpu ụlọ nke atọ dị mita atọ na ọkara. Mgbe e wuru mgbidi gbara ụlọnsọ ukwu ahụ gburugburu, e wukwara ihe dịka aka nʼakụkụ mgbidi ahụ niile. Ọ bụ nʼelu ihe ndị a dịka aka ka e dokwasịrị osisi e ji wuo ọnụụlọ nta ndị ahụ. Nʼụzọ dị otu a, ka e ji gbochie ịmanye ihe ọbụla nʼaja ụlọnsọ ukwu ahụ. Mgbe a na-ewu ụlọnsọ ukwu ahụ, ọ bụ naanị nkume awara nke ọma nʼebe a nọ gwupụta ha ka eji wuo ya. O nweghị onye nụrụ ụzụ itipịa nkume, maọbụ ụzụ ịwa osisi, maọbụ ụdị mkpọtụ ahụ ngwa ọrụ mkpirisi igwe na-eme, nʼebe a nọ wuo ụlọnsọ ukwu ahụ, mgbe a na-ewu ya. Ọnụ ụzọ e si abata nʼọnụ ụlọ ndị dị nʼokpukpu ụlọ elu nke mbụ dị nʼakụkụ aka nri nke ụlọnsọ ukwu ahụ. E nwekwara ụzọ nrigo e wuru e si abanye nʼọnụ ụlọ ndị dị nʼokpukpu ndị dị nʼetiti. A na-esitekwa na nke a rigoro ruo na nke atọ. Mgbe o wusiri ụlọnsọ ukwu a, Solomọn jiri ibe osisi na osisi dị obosara e si nʼosisi sida mepụta, wuo ihe mgbachị elu ụlọ ahụ. O wuru ọtụtụ ọnụụlọ nta nʼakụkụ mgbidi gbara ụlọnsọ ukwu ahụ gburugburu. Ọ bụkwa osisi sida ka e ji jikọta mgbidi ụlọ ahụ na ọnụụlọ nta ndị ahụ. Ịdị elu nke ọbụla nʼime ha bụ mita abụọ na ọkara. Okwu Onyenwe anyị rutere Solomọn ntị, “Banyere ụlọnsọ ukwu a i na-ewu, ọ bụrụ na i mee ihe m gwara gị, gbasoo ihe niile m nyere gị nʼiwu, ma mezuo okwu m niile, aga m esite na gị mezuo nkwa ahụ m kwere nna gị Devid. Aga m ebikwa nʼetiti ndị Izrel, agaghị m ahapụkwa ndị m, Izrel.” Emesịa, Solomọn wusiri ụlọnsọ ukwu ahụ.Nʼotu oge ahụ nʼụwa
1 Ndị Eze 6:1 na-etinye mmalite iwu ụlọnsọ ukwu ahụ nʼafọ nke anọ nke ọchịchị Solomọn; dịka ngụkọ a na-ejikarị maka ọchịchị ndị eze si dị, nke ahụ bụ ihe dị ka 966–960 BC. A chọtabeghị ihe e dere nke kpọrọ aha Solomọn, ndị ọkà akụkọ ihe mere eme na ndị ọkà mmụta ihe mgbe ochie na-arụrịtakwa ụka banyere otu alaeze ya si buo ibu na otu o si baa ọgaranya. Nke a bụ ụwa nke narị afọ nke 10 BC.
IjiptShishakchịrị ihe dị ka 943–922 BC
Mesopotemia na Ọwụwa Anyanwụ dị nsoKalenda onye ọrụ ubinarị afọ nke 10 BC
Obere mbadamba nkume nzu a chọtara na Gezer na-edepụta afọ ọrụ ubi ọnwa na ọnwa: owuwe oliv, ịgha mkpụrụ, ịkụ ihe nʼoge ikpeazụ, flax, ọka bali, owuwe ihe ubi, ịkwacha vaịnị na mkpụrụ osisi oge ọkọchị. Eleghị anya ọ bụ omume ide ihe, ọ bụ otu nʼime ihe e dere kacha ochie nʼasụsụ Hibru maọbụ asụsụ yiri ya nke ukwuu; ọ dị ugbu a na Istanbul.
Mesopotemia na Ọwụwa Anyanwụ dị nsoAsịrịa biliri ọzọsite na 911 BC
Mgbe narị afọ abụọ nke adịghị ike gasịrị, eze Adad-nirari nke Abụọ malitere mkpọsa agha kwa afọ nke wughachiri ike Asịrịa. Alaeze Ukwu Asịrịa Ọhụrụ ga-achị Ọwụwa Anyanwụ Nso narị afọ atọ, ruo 609 BC — alaeze ukwu nke oge Jona na Aịzaya.
ChinaAbụ China kacha ochieihe dị ka 1000–600 BC
Abụ kacha ochie nʼAkwụkwọ Abụ (Book of Songs), mkpokọta abụ mbụ nke China, si na narị afọ ndị a: abụ banyere ọrụ ubi, ịlụ nwanyị, oriri, ịchụ nta na agha, nke a na-abụ nʼụlọeze Zhou na nʼobodo nta.
Gris na RomIli bara ọgaranya na Lefkandiihe dị ka 950 BC
Na Lefkandi nʼagwaetiti Euboea nke Griis, e liri otu nwoke na otu nwanyị nʼokpuru ogologo ụlọ tinyere ịnyịnya anọ, ihe ịchọ mma ọlaedo na ngwa ahịa si Saiprọs na Ọwụwa Anyanwụ Nso — ihe ịrịbama na azụmahịa gara nʼihu ọbụna nʼ“Oge Ọchịchịrị” nke Griis.
AmerịkaAma ndị Maya mbụihe dị ka 1000 BC
Na Ceibal na Guatemala, ndị Maya mbụ haziri ama emume na ikpo ebe ihe dị ka 1000 BC, tupu ha ebie nʼobodo ukwu — otu nʼime ụlọ ọha ndị Maya kacha ochie a maara.
