Àwọn akọ̀wé Fenisia ní àwọn ìlú bí Byblos àti Tire ń kọ̀wé pẹ̀lú lẹ́tà 22 péré. Àwọn Giriki gba álífábẹ́ẹ̀tì yìí lẹ́yìn náà, álífábẹ́ẹ̀tì Latin àti Cyrillic sì ti inú rẹ̀ wá. Ìkọ̀wé Heberu ìjímìjí súnmọ́ ọn gan-an.
Àkójọ Ìmọ̀ › Ní àkókò kan náà láyé
Nínú Bíbélì · Nǹkan bí 1000 ṣáájú Kristi · Jerusalẹmu
Dafidi gba Jerusalẹmu
Lẹ́yìn tí a fi òróró yàn án ní ọba lórí gbogbo Israẹli, Dafidi gba Jerusalẹmu, ìlú àwọn ará Jebusi, ó sì sọ ọ́ di olú-ìlú rẹ̀, Ìlú Dafidi.
2Sa 5:1–12
Gbogbo ẹ̀yà Israẹli sì tọ Dafidi wá ní Hebroni, wọ́n sì wí pé, “Ẹran-ara rẹ àti ẹ̀jẹ̀ rẹ ni àwa ń í ṣe. Àti nígbà àtijọ́, nígbà tí Saulu fi jẹ ọba lórí wa, ìwọ ni ẹni tí ó máa ń kó Israẹli jáde, ìwọ sì ni ó máa ń mú wọn bọ̀ wá ilé: Olúwa sì wí fún ọ pé, ‘Ìwọ yóò ṣe olùṣọ́ Israẹli àwọn ènìyàn mi, ìwọ yóò sì jẹ́ olórí fún Israẹli.’ ” Gbogbo àgbàgbà Israẹli sì tọ ọba wá ní Hebroni, Dafidi ọba sì bá wọn ṣe àdéhùn kan ní Hebroni, níwájú Olúwa: wọ́n sì fi òróró yan Dafidi ní ọba Israẹli. Dafidi sì jẹ́ ẹni ọgbọ̀n ọdún nígbà tí ó jẹ ọba; ó sì jẹ ọba ní ogójì ọdún. Ó jẹ ọba ní Hebroni ní ọdún méje àti oṣù mẹ́fà lórí Juda, ó sì jẹ ọba ní Jerusalẹmu ní ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n lórí gbogbo Israẹli àti Juda. Àti ọba àti àwọn ọmọkùnrin rẹ̀ sì lọ sí Jerusalẹmu sọ́dọ̀ àwọn ará Jebusi, àwọn ènìyàn ilẹ̀ náà; àwọn tí ó sì ti wí fún Dafidi pé, “Bí kò ṣe pé ìwọ bá mú àwọn afọ́jú àti àwọn arọ kúrò, ìwọ kì yóò wọ ìhín wá.” Wọ́n sì wí pé, “Dafidi kì yóò lè wá síyìn-ín.” Ṣùgbọ́n Dafidi fi agbára gba ìlú odi Sioni: èyí náà ni í ṣe ìlú Dafidi. Dafidi sọ lọ́jọ́ náà pé, “Ẹnikẹ́ni tí yóò kọlu àwọn ará Jebusi, jẹ́ kí ó gba ojú àgbàrá, kí o sí kọlu àwọn arọ, àti àwọn afọ́jú tí ọkàn Dafidi kórìíra.” Nítorí náà ni wọ́n ṣe wí pé, “Afọ́jú àti arọ wà níbẹ̀, kì yóò lè wọlé.” Dafidi sì jókòó ní ilé àwọn ọmọ-ogun tí ó ní odi, a sì ń pè é ní ìlú Dafidi. Dafidi mọ ògiri yí i ká láti Millo wá, ó sì kọ́ ilé nínú rẹ̀. Dafidi sì ń pọ̀ sí i, Olúwa Ọlọ́run àwọn ọmọ-ogun sì wà pẹ̀lú rẹ̀. Hiramu ọba Tire sì rán àwọn ìránṣẹ́ sí Dafidi, àti igi kedari, àti àwọn gbẹ́nàgbẹ́nà, àti àwọn tí ń gbẹ́ òkúta, wọ́n kọ́ ilé kan fún Dafidi. Dafidi sì kíyèsi i pé, Olúwa ti fi ìdí òun múlẹ̀ láti jẹ ọba lórí Israẹli, àti pé, ó gbé ìjọba rẹ̀ ga nítorí Israẹli àwọn ènìyàn rẹ̀.Ní àkókò kan náà ní ayé
Dafidi gba Jerusalẹmu ní nǹkan bí ọdún 1000 Ṣ.K., ó sì sọ ọ́ di olú ìlú rẹ̀. Ní ìta Bíbélì, orúkọ rẹ̀ kọ́kọ́ fara hàn ní nǹkan bí ọ̀rúndún kan àti ààbọ̀ lẹ́yìn náà, lórí òkúta kan láti Tel Dan tí ó sọ nípa “Ilé Dafidi”. Báyìí ni ayé rí ní nǹkan bí ọdún 1000 Ṣ.K.
Mesopotamia àti Ìlà-oòrùn NítòsíÁlífábẹ́ẹ̀tì tàn kálẹ̀nǹkan bí 1050 Ṣ.K.
EjibitiEjibiti tí ó pín sí méjìnǹkan bí 1069–664 Ṣ.K.
Ejibiti pín sí méjì láàrín àwọn ọba tí ń jọba láti Tanis ní ìpínlẹ̀ odò àti àwọn olórí àlùfáà Amun ní Thebes. 1 Ọba 3:1 sọ pé Solomoni fẹ́ ọmọbìnrin Farao kan; Farao wo ni èyí jẹ́ ọ̀rọ̀ àríyànjiyàn.
ṢáínàÀṣẹ Ọ̀runnǹkan bí 1046 Ṣ.K.
Ní China, àwọn Zhou bì àwọn Shang ṣubú. Láti ṣàlàyé ìṣẹ́gun wọn, wọ́n kọ́ni pé Ọ̀run ń fún ọba olódodo ní ẹ̀tọ́ láti jọba, ó sì ń gbà á lọ́wọ́ ọba aláìṣòdodo — “Àṣẹ Ọ̀run”, èrò kan tí ó wà fún nǹkan bí ẹgbẹ̀rún ọdún mẹ́ta.
Giriki àti RomuÌgbà Òkùnkùn Girikinǹkan bí 1100–800 Ṣ.K.
Lẹ́yìn tí àwọn ààfin Mycenae ṣubú, Giriki ní ìlú díẹ̀, ó sì ti gbàgbé bí a ṣe ń kọ̀wé. Irinṣẹ́ àti ohun ìjà irin ń wọ ìlò.
ÍńdíàÀwọn ìletò pẹ̀tẹ́lẹ̀ Gangesnǹkan bí 1200–600 Ṣ.K.
Ní àríwá India, àwọn ìletò àgbẹ̀ tàn lọ sí ìlà-oòrùn sínú pẹ̀tẹ́lẹ̀ Ganges, irin sì wọ ìlò. Àwọn awalẹ̀pìtàn mọ àwọn ènìyàn wọ̀nyí nípa ìkòkò amọ̀ dáradára wọn aláwọ̀ eérú tí a kùn (Painted Grey Ware), wọ́n sì so wọ́n mọ́ ìgbà Veda tí ó tẹ̀lé e.
Ìlà-oòrùn Yúróòpù àti pápá ẹ̀gàn ńláIlé olódi orí òkè nínú igbó-pápánǹkan bí 1025–700 Ṣ.K.
Ní igbó-pápá àárín Ukraine òde òní, àwọn àgbẹ̀ àṣà Chernoles ń gbin ọkà, wọ́n sì kọ́ ilé olódi orí òkè láti dáàbò bo ara wọn lọ́wọ́ ìkọlù láti pápá ìjẹko. Gẹ́gẹ́ bí èrò kan, wọ́n wà lára àwọn baba ńlá àwọn Slav; gẹ́gẹ́ bí èrò mìíràn, kò sí irú ìsopọ̀ bẹ́ẹ̀.
