Ashurbanipali, mfalme mkuu wa mwisho wa Ashuru, alikusanya makumi ya maelfu ya vibao vya udongo huko Ninawi, miongoni mwao Utenzi wa Gilgamesh pamoja na kisa chake cha gharika. Vikiwa vimefukiwa mji ulipoungua mwaka 612 K.K., vilihifadhika hadi vilipochimbuliwa katikati ya karne ya 19.
Ensaiklopidia › Wakati huo duniani
Katika Biblia · karibu 622 K.K. · Yerusalemu
Matengenezo ya Yosia
Baada ya Kitabu cha Torati kupatikana hekaluni, Mfalme Yosia anawasomea watu na kuziondoa sanamu katika Yuda.
2 Fal 23:1–25
Hivyo mfalme akawatuma wajumbe waliokuwa wamemzunguka wazee wote wa Yuda na wa Yerusalemu. Kisha mfalme akapanda hadi kwenye nyumba ya Yahwe, na watu wote wa Yuda na wenyeji wote wa Yerusalemu pamoja naye, na makuhani, manabii, na watu wote, kuanzia mdogo hadi mkubwa. Kisha akasoma katika masikioni kwao maneno yote ya kitabu cha agano ambalo lililokuwa limepatikana kwenye nyumba ya Yahwe. Mfalme akasimama karibu na nguzo na kufanya agano mbele ya Yahwe, kutembea pamoja na Yahwe na kukumbuka maagizo yake, kanuni zake, na sheria zake, kwa moyo wake wote na kwa roho yake yote, kuthibitisha maneno ya hili agano ambalo lililokuwa limeandikwa kwenye hiki kitabu. Hivyo watu wote wakakubaliana kusimama kwenye agano Mfalme akamwamuru Hilkia yule kuhani mkuu, makuhani chini yake, na walinzi wa lango watoe kwenye hekalu vyombo vilivyokuwa vimetengenezwa kwa ajili ya Baali na Ashera, na kwa ajili ya nyota zote za mbinguni. Akivichoma moto Yerusalimu kwenye mashamba ya bonde la Kidroni na kubeba majivu yake kwenda Betheli. Akawaondoa makuhani waliokuwa wanaabudu miungu ambao wafalme wa Yuda waliwachagua ili kwa ajili ya kufukiza ubani katika mahali pa juu kwenye miji ya Yuda na sehemu zinazoizunguka Yerusalemu-wale waliokuwa wanchoma ubani kwa Baali, kwa juana kwa mwezi, kwa sayari, na kwa nyota zote za mbinguni. Akaiondoa Ashera kutoka kwenye hekalu la Yahwe, nje ya Yerusalemu hata bonde la Kidroni na kuichoma hapo. Akaipiga kwenye mavumbi na kuiyatupa yale mavumbi kwenye makaburi ya watu wa kawaida. Akavisafisha vyumba vya makahaba ambao walikuwa kwenye hekalu la Yahwe, ambako wanawake waliposhonea nguo kwa ajili ya Ashera Yosia akawaleta makuhani wote nje ya miji ya Yuda na kupanajisi mahali pa juu ambako makuhani walipokuwa wakichomea ubani, kutoka Geba hata Bersheba. Akapaharibu mahala pa juu kwenye malango ambayo yaliyokuwa ya kuingilia kwenda kwenye lango la Yoshua (liwali wa mji), upande wa kushoto wa lango la mji. Ingawa makuhani wa mahali pa juu hawakuruhusiwa kuhudumu kwenye madhabahu ya Yahwe katika Yerusalemu, wakala mikate isiyotiwa chachu miongoni mwa ndugu zao. Yosia akainajisi Tofethi, ambayo ipo kwenye bonde la Ben Hinomu, ili kwamba mtu yeyote asimuweke mtoto wake wa kiume au binti yake kwenye moto kama sadaka kwa Molaki. Akawachukua farasi ambao wafalme wa Yuda waliokuwa wametolewa kwa ajili ya jua. Walikuwa kwenye eneo la lango la uingilia kwenye hekalu la Yahwe, karibu na chumba cha Nathani Meleki, msimamizi mkuu wa nyumba ya mfalme. Yosia akayachoma yale magari ya farasi ya jua Yosia mfalme akayaharibu madhabahu yaliyokuwa kwenye dari ya juu ya chumba cha Ahazi, ambacho wafalme wa Yuda walikitengeneza, na madhabahu ambayo Manase aliyatengeneza kwenye behewa mbili za nyumba ya Yahwe. Yosia akazivunga vipande vipande na kuvitupa kwenye bonde la Kidroni. Mfalme akapaangamiza mahali pa juu magharibi mwa Yerusalemu, kusini mwa mlima wa uharibifu ambapo Sulemani mfalme wa Israeli alipajenga kwa ajili ya Ashtorithi, chukizo la Wamoabu; sanamu za karaha za Wasidoni; kwa Kemoshi, sanamu za karaha wa Moabu; na kwa Moleki, sanamu wa karaha wa watu wa Amoni. Akazivunja nguzo za jiwe kuwa vipande vipande na kuziangusha chini nguzo za Ashera na kuzijaza zile sehemu kwa mifupa ya watu. Yosia pia akaiteketeza kabisa madhabahu iliyokuwa Betheli na mahali pa juu ambako Yeroboamu mwana wa Nebati (ambaye aliwafanya Waisraeli kuasi) aliijenga. Pia aliichoma moto ile madhabahu na mahali pa juu na kupapiga hadi pakawa vumbi. Pia akaichoma moto nguzo ya Ashera. Yosia alipotazama kwenye lile eneo, akagundua kwamba yale makaburi yalikuwa juu ya mlima. Akawatuma watu kuichukua mifupa kutoka kwenye yale makaburi; kisha akaichoma kwenye madhabahu, akainajisi. Hii ilitokana na neno la Yahwe ambalo mtu wa Mungu aliliongea, yule mtu aliyekuwa ameongea haya mambo kabla. Kisha akasema, “Ni ukumbusho wa nani ule ninao uona?” Mtu wa ule mji akamwambia, “Lile ni kaburi la mtu wa Mungu ambaye alikuja kutoka Yuda na kuongea kuhusu haya mambo ambayo ameyafanya dhidi ya madhabahu ya Betheli.” Hivyo Yosia akasema, “Mwacheni. Mtu asihamishe mifupa yake.” Hivyo wakaacha mifupa yake, pamoja na mifupa ya nabii ambaye alikuja kutoka Samaria. Kisha Yosia akahamisha nyumba zote za mahali pa juu ambazo zilikuwa katika mji wa Samaria, ambazo wafalme wa Israeli walizokuwa wamezitengeneza, na ambazo zilizokuwa zimemgadhabisha Yahwe kwa hasira. Aliwafanyia kile ambacho kilikuwa kimefanyika katika Betheli. Aliwachinja makuhani wote wa mahali pa juu ya madhabahu na aliichoma mifupa ya watu juu yao. Kisha akarudi Yerusalemu. Kisha mfalme akawaamuru watu wote, akisema, “Itunzeni Pasaka ya Yahwe Mungu wenu, kama ilivyoandikwa kwenye hiki kitabu cha agano.” Hiyo Pasaka haijawahi kufanyika tangu siku za waamuzi ambao waliiongoza Israeli, wala katika siku zote za wafalme wa Israeli au Yuda. Lakini katika mwaka wa kumi na nane wa Mfalme Yosia hii Pasaka ya Yahwe ilisheherekewa katika Yerusalemu. Yosia pia akawafukuza wale ambao waliokuwa wameongea na wafu au na roho. Pia aliifukuza miungu ya sananmu, sanamu, na vitu vyote ambavyo ni chukizo vilivyokuwa vinaonekana katika nchi ya Yuda na katika Yerusalemu, hivyo kwa kuthibitisha yale maneno ya sheria ambayo iliyokuwa imeandikwa kwenye kitabu cha Hilkia yule kuhani aliyekuwa amepatikana kwenye nyumba ya Yahwe. Kabla ya Yosia, hapakuwa na mfalme kama yeye, aliyekuwa amemwelekea yahwe kwa moyo wake wote, roho yake yote, na nguvu zake zote, ambaye alifuata sheria zote za Musa. Hapakuwa na mfalme kama Yosia aliyeinuka baada ya yeye.Wakati huo duniani
Katika mwaka wa kumi na nane wa Mfalme Yosia, karibu 622 K.K., kitabu cha sheria kilipatikana katika hekalu huko Yerusalemu (2 Wafalme 22:8). Katika miaka hiyo hiyo Ashuru, iliyokuwa imetawala Mashariki ya Karibu kwa karne tatu, ilikuwa ikivunjika; mji wake mkuu, Ninawi, ulianguka mwaka 612 K.K. Huu ndio ulimwengu wa sehemu ya mwisho ya karne ya 7 K.K.
Mesopotamia na Mashariki ya KaribuMaktaba ya Ashurbanipalialitawala 669–karibu 631 K.K.
Mesopotamia na Mashariki ya KaribuKuanguka kwa Ninawi612 K.K.
Wababeli chini ya Nabopolassari na Wamedi waliuzingira Ninawi na kuuteka baada ya miezi mitatu. Historia moja ya Babeli inaandika mwaka huo; katika miaka michache Milki ya Ashuru ilikuwa imetoweka.
Ugiriki na RomaSheria za Dracokaribu 621 K.K.
Huko Athene Draco aliandika sheria za mji kwa mara ya kwanza, ili waamuzi wasiweze tena kuamua kwa desturi tu. Zilikuwa kali mno hivi kwamba “draconian” bado linamaanisha kali sana.
MisriPsamtik I aunganisha tena Misrialitawala 664–610 K.K.
Psamtik I, mwana wa mfalme kutoka Sais katika delta, aliikomboa Misri kutoka utawala wa Ashuru na kuiunganisha tena nchi. Aliajiri askari wa Kigiriki na wa Karia, na hivi karibuni wafanyabiashara wa Kigiriki walikuwa wakikaa Naukratis kwenye tawi moja la Nile.
ChinaHegemoni wa kwanzaalitawala 685–643 K.K.
Mtawala Huan wa Qi, akiongozwa na waziri wake Guan Zhong, aliifanya Qi kuwa dola yenye nguvu zaidi ya China na akawa wa kwanza wa “hegemoni”, waliodumisha utaratibu kati ya dola hasimu kwa jina la mfalme dhaifu wa Zhou.
Ulaya Mashariki na nyikaWagiriki katika kisiwa cha Berezankaribu 645 K.K.
Katika kisiwa kidogo cha Berezan, karibu na mlango wa mito Dnieper na Bug ya Kusini, Wagiriki kutoka Mileto walianzisha makazi ya kwanza ya Kigiriki kwenye pwani ya kaskazini ya Bahari Nyeusi.
