Ashurbanipal, ọba ńlá tí ó kẹ́yìn ní Asiria, kó ọ̀pọ̀ ẹgbẹẹgbẹ̀rún wàláà amọ̀ jọ ní Ninefe, lára wọn ni Àròsọ Gilgamesh pẹ̀lú ìtàn ìkún-omi rẹ̀. Wọ́n bọ́ sábẹ́ ilẹ̀ nígbà tí iná jó ìlú náà ní ọdún 612 Ṣ.K., wọ́n sì wà títí a fi wà wọ́n jáde ní àárín àwọn ọdún 1800.
Àkójọ Ìmọ̀ › Ní àkókò kan náà láyé
Nínú Bíbélì · Nǹkan bí 622 ṣáájú Kristi · Jerusalẹmu
Àtúnṣe Josiah
Lẹ́yìn tí a rí Ìwé Òfin nínú tẹmpili, Josiah ọba kà á fún àwọn ènìyàn, ó sì mú àwọn òrìṣà kúrò ní Juda.
2Ọb 23:1–25
Nígbà náà ọba pe gbogbo àwọn àgbàgbà Juda àti Jerusalẹmu jọ. Ó gòkè lọ sí ilé Olúwa pẹ̀lú àwọn ọkùnrin Juda, àwọn ènìyàn Jerusalẹmu, àwọn àlùfáà àti àwọn wòlíì—gbogbo àwọn ènìyàn láti ibi kéékèèké sí ńlá. Ó kà á sí etí ìgbọ́ ọ wọn, gbogbo ọ̀rọ̀ tí ó wà nínú ìwé májẹ̀mú, tí a ti rí nínú ilé Olúwa. Ọba sì dúró lẹ́bàá òpó, ó sì sọ májẹ̀mú di tuntun níwájú Olúwa, láti tẹ̀lé Olúwa àti láti pa òfin rẹ̀ mọ́, ìlànà àti òfin pẹ̀lú gbogbo ọkàn rẹ̀ àti gbogbo ẹ̀mí rẹ̀, àti láti ṣe ìwádìí àwọn ọ̀rọ̀ májẹ̀mú tí a kọ sínú ìwé yìí. Nígbà náà, gbogbo àwọn ènìyàn sì ṣèlérí fúnra wọn sí májẹ̀mú náà. Ọba sì pàṣẹ fún Hilkiah olórí àlùfáà àti àwọn, àlùfáà tí ó tẹ̀lé e ní ipò àti àwọn olùṣọ́nà láti yọ kúrò nínú ilé Olúwa gbogbo ohun èlò tí a ṣe fún Baali àti Aṣerah àti gbogbo ẹgbẹ́ ogun ọ̀run. Ó sì sun wọ́n ní ìta Jerusalẹmu ní pápá àfonífojì Kidironi. Ó sì kó eérú wọn jọ sí Beteli. Ó sì kúrò pẹ̀lú àwọn àlùfáà abọ̀rìṣà tí a yàn láti ọwọ́ ọba Juda láti sun tùràrí ní ibi gíga ti ìlú Juda àti àwọn tí ó yí Jerusalẹmu ká. Àwọn tí ó ń sun tùràrí sí Baali, sí oòrùn àti òṣùpá, sí àwọn àmì ìràwọ̀ àti sí gbogbo ẹgbẹ́ ogun ọ̀run. Ó mú ère òrìṣà Aṣerah láti ilé Olúwa sí àfonífojì Kidironi ní ìta Jerusalẹmu, ó sì sun wọ́n níbẹ̀. Ó lọ̀ ọ́ bí àtíkè ó sì fọ́n eruku náà sórí isà òkú àwọn ènìyàn tí ó wọ́pọ̀. Ó sì wó ibùgbé àwọn ọkùnrin alágbèrè ojúbọ òrìṣà lulẹ̀. Tí ó wà nínú ilé Olúwa àti ibi tí àwọn obìnrin tí ń ṣe iṣẹ́ aṣọ híhun fún òrìṣà Aṣerah. Josiah kó gbogbo àwọn àlùfáà láti àwọn ìlú Juda ó sì ba ibi mímọ́ wọ̀n-ọn-nì jẹ́ láti Geba sí Beerṣeba, níbi tí àwọn àlùfáà ti sun tùràrí. Ó wó àwọn ojúbọ lulẹ̀ ní ẹnu ìlẹ̀kùn—ní ẹnu-ọ̀nà àbáwọlé ti Joṣua, baálẹ̀ ìlú ńlá tí ó wà ní apá òsì ẹnu ìlẹ̀kùn ìlú ńlá. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ wí pé, àwọn àlùfáà ibi gíga kò jọ́sìn ní ibi pẹpẹ Olúwa ní Jerusalẹmu, wọ́n jẹ nínú àkàrà aláìwú pẹ̀lú àwọn àlùfáà ẹlẹgbẹ́ ẹ wọn. Ó sì ba ohun mímọ́ Tofeti jẹ́, tí ó wà ní àfonífojì Beni-Hinnomu, bẹ́ẹ̀ ni kò sí ẹnìkan tí ó lè lò ó fún ẹbọ rírú fún ọmọ rẹ̀ ọkùnrin tàbí ọmọ rẹ̀ obìnrin nínú iná sí Moleki. Ó sì kúrò láti ẹnu-ọ̀nà àbáwọlé sí ilé Olúwa, àwọn ẹṣin tí àwọn ọba Juda ti yà sọ́tọ̀ sí oòrùn náà. Wọ́n wà nínú ilé ẹjọ́ lẹ́bàá yàrá oníṣẹ́ tí orúkọ rẹ̀ a máa jẹ́ Natani-Meleki. Josiah sì sun àwọn kẹ̀kẹ́ tí a yà sọ́tọ̀ fún oòrùn. Ó wó o palẹ̀ pẹpẹ tí àwọn ọba Juda ti wọ́n gbé dúró ní orí òrùlé lẹ́bàá yàrá òkè ti Ahasi pẹ̀lú àwọn pẹpẹ tí Manase ti kọ́ nínú ilé ẹjọ́ méjèèjì sí ilé Olúwa. Ó ṣí wọn kúrò níbẹ̀, ó fọ́ wọn sí wẹ́wẹ́. Ó sì da ekuru wọn sínú àfonífojì Kidironi. Ọba pẹ̀lú ba ohun mímọ́ àwọn ibi gíga jẹ́ tí ó wà ní ìhà ìlà-oòrùn Jerusalẹmu ní ìhà gúúsù ti òkè ìbàjẹ́—èyí tí Solomoni ọba Israẹli ti kọ́ fún Aṣtoreti ọlọ́run ìríra àwọn ará Sidoni, fún Kemoṣi ọlọ́run ìríra àwọn ará Moabu àti fún Moleki, ọlọ́run ìríra àwọn ènìyàn Ammoni. Josiah fọ́ òkúta yíyà sọ́tọ̀, ó sì gé ère Aṣerah lulẹ̀. Ó sì bo ẹ̀gbẹ̀gbẹ́ ẹ rẹ̀ pẹ̀lú egungun ènìyàn. Àní pẹpẹ tí ó wà ní Beteli ibi gíga tí Jeroboamu ọmọ Nebati dá. Tí ó ti fa Israẹli láti ṣẹ̀, àní pẹpẹ náà àti ibi gíga tí ó fọ́ túútúú. Ó jó àwọn ibi gíga, ó sì lọ̀ ọ́ sí ẹ̀tù, ó sì sun ère Aṣerah pẹ̀lú. Nígbà náà, Josiah wò yíká, nígbà tí ó sì rí àwọn isà òkú tí ó wà níbẹ̀ ní ẹ̀bá òkè, ó yọ egungun kúrò lára wọn, ó sì jó wọn lórí pẹpẹ láti sọ ọ́ di èérí ní ìbámu pẹ̀lú ọ̀rọ̀ Olúwa tí a ti kéde láti ọ̀dọ̀ ènìyàn Ọlọ́run tí ó ti àwọn nǹkan wọ̀nyí tẹ́lẹ̀. Ọba sì béèrè pé, “Kí ni ọwọ̀n isà òkú yẹn tí mo rí?” Àwọn ọkùnrin ìlú ńlá wí pé, “Ó sàmì sí isà òkú ènìyàn Ọlọ́run tí ó wá láti Juda, tí ó sì kéde ìdojúkọ pẹpẹ Beteli, ohun kan wọ̀nyí tí ìwọ ti ṣe sí wọn.” “Fi sílẹ̀ nìkan,” Ó wí pé. “Má ṣe jẹ́ kí ẹnikẹ́ni ó da àwọn egungun rẹ̀ láàmú.” Bẹ́ẹ̀ ni wọ́n dá egungun rẹ̀ sí àti ti àwọn wòlíì tí ó wá láti Samaria. Gẹ́gẹ́ bí ó ti ṣe ní Beteli, Josiah sì kúrò, ó sì ba gbogbo ojúbọ òrìṣà ti ibi gíga jẹ́, tí àwọn ọba Israẹli ti kọ́ sí àwọn ìlú ní Samaria, tí ó ti mú Olúwa bínú. Josiah dúńbú gbogbo àwọn àlùfáà ibi gíga lórí pẹpẹ. Ó sì sun egungun ènìyàn lórí wọn. Nígbà náà, ó padà lọ sí Jerusalẹmu. Ọba pàṣẹ fún gbogbo àwọn ènìyàn pé, “Ẹ ṣe ìrántí àjọ ìrékọjá sí Olúwa Ọlọ́run yín, gẹ́gẹ́ bí a ti kọ ọ́ sí inú ìwé májẹ̀mú yìí.” Kì í ṣe láti ọjọ́ àwọn Juda tí ó tọ́ Israẹli, ní gbogbo àwọn ọjọ́ àwọn ọba Israẹli àti àwọn ọba Juda. Ṣé wọ́n ti ṣe ìrántí àjọ ìrékọjá rí. Ṣùgbọ́n ní ọdún kejìdínlógún tí ọba Josiah, àjọ ìrékọjá yìí ni a ṣe ìrántí sí Olúwa ní Jerusalẹmu. Síwájú sí, Josiah sì lé àwọn oṣó àti àwọn ẹ̀mí ní àwọn ìdílé, àti àwọn òrìṣà àti gbogbo àwọn nǹkan ìríra tí a rí ní Juda àti ní Jerusalẹmu. Èyí ni ó ṣe kí ó le è mú ọ̀rọ̀ òfin náà ṣe ní ti òfin tí a kọ sínú ìwé tí Hilkiah àlùfáà ti rí nínú ilé Olúwa. Kò sì sí ọba kankan níwájú tàbí lẹ́yìn Josiah tí ó dàbí rẹ̀, tí ó yí padà sí olúwa tinútinú àti gẹ́gẹ́ bí ó ti ṣe tọkàntọkàn pẹ̀lú gbogbo ẹ̀mí i rẹ̀, pẹ̀lú gbogbo agbára rẹ̀ ní ìbámu pẹ̀lú gbogbo òfin Mose.Ní àkókò kan náà ní ayé
Ní ọdún kejìdínlógún Ọba Josiah, ní nǹkan bí ọdún 622 Ṣ.K., a rí ìwé òfin nínú tẹmpili ní Jerusalẹmu (2 Ọba 22:8). Ní àwọn ọdún kan náà, Asiria, tí ó ti jọba lórí Ìlà-oòrùn Nítòsí fún ọ̀rúndún mẹ́ta, ń fọ́ yángá; olú ìlú rẹ̀, Ninefe, ṣubú ní ọdún 612 Ṣ.K. Báyìí ni ayé rí ní ìparí ọ̀rúndún keje Ṣ.K.
Mesopotamia àti Ìlà-oòrùn NítòsíIlé ìkàwé Ashurbanipaljọba 669 – nǹkan bí 631 Ṣ.K.
Mesopotamia àti Ìlà-oòrùn NítòsíÌṣubú Ninefe612 Ṣ.K.
Àwọn ará Babeli lábẹ́ Nabopolassar àti àwọn ará Media dó ti Ninefe, wọ́n sì gbà á lẹ́yìn oṣù mẹ́ta. Ìwé ìtàn Babeli kan kọ ọdún náà sílẹ̀; láàrín ọdún díẹ̀, Ilẹ̀ Ọba Asiria ti parẹ́.
Giriki àti RomuÒfin Draconǹkan bí 621 Ṣ.K.
Ní Ateni, Draco kọ òfin ìlú náà sílẹ̀ fún ìgbà àkọ́kọ́, kí àwọn adájọ́ má bàa máa dájọ́ nípa àṣà nìkan mọ́. Wọ́n le gan-an débi pé ọ̀rọ̀ Gẹ̀ẹ́sì náà “draconian” ṣì túmọ̀ sí ohun tí ó le koko jùlọ.
EjibitiPsamtik Kìíní tún Ejibiti ṣọ̀kanjọba 664–610 Ṣ.K.
Psamtik Kìíní, ọmọ-aládé kan láti Sais ní ìpínlẹ̀ odò, gba Ejibiti sílẹ̀ lọ́wọ́ àkóso Asiria, ó sì tún orílẹ̀-èdè náà ṣọ̀kan. Ó gba àwọn ọmọ-ogun Giriki àti Karia síṣẹ́, láìpẹ́ àwọn oníṣòwò Giriki sì ń tẹ̀dó sí Naukratis lẹ́bàá ẹ̀ka kan ti odò Naili.
ṢáínàHegemon àkọ́kọ́jọba 685–643 Ṣ.K.
Duke Huan ti Qi, pẹ̀lú ìtọ́sọ́nà olórí ìjòyè rẹ̀ Guan Zhong, sọ Qi di ìpínlẹ̀ tí ó lágbára jùlọ ní China, ó sì di ẹni àkọ́kọ́ nínú àwọn “hegemon”, àwọn tí ń pa àlàáfíà mọ́ láàrín àwọn ìpínlẹ̀ tí ń bá ara wọn díje ní orúkọ ọba Zhou aláìlágbára.
Ìlà-oòrùn Yúróòpù àti pápá ẹ̀gàn ńláÀwọn Giriki ní erékùṣù Berezannǹkan bí 645 Ṣ.K.
Ní erékùṣù kékeré Berezan, nítòsí ẹnu odò Dnieper àti Southern Bug, àwọn Giriki láti Miletus tẹ ibùdó Giriki àkọ́kọ́ dó sí etí àríwá Òkun Dúdú.
