Farao anayejulikana zaidi wa Ufalme Mpya alijenga mahekalu ya Abu Simbel na mji mkuu mpya katika delta, Pi-Ramesse. Kwa mtazamo mmoja yeye ndiye Farao wa Kutoka; Biblia haitaji jina la Farao huyo.
Ensaiklopidia › Wakati huo duniani
Katika Biblia · karne ya 15 au ya 13 K.K. (tarehe inabishaniwa) · Ramesesi, katika delta ya Nile
Kutoka
Baada ya usiku wa Pasaka Waisraeli wanaondoka Ramesesi. Wataalamu wanaweka Kutoka ama karibu 1446 K.K. ama katika karne ya 13 K.K.
Kut 12:29–42
Ikawa usiku wa manane kuwa Yahweh akawashambulia wazaliwa wote wa kwanza wa nchi ya Misri, kuanzia mzaliwa wa kwanza wa Farao, aliye keti kiti chake cha enzi, mzaliwa wa kwanza wa mtu aliye gerezani na wazaliwa wote wa kwanza wa mifugo. Farao akaamka usiku - yeye, watumishi wake, na Wamisri. Palikuwa na kelele za maombolezo Misri, kwa kuwa hakukuwa na nyumba ambayo hamna mtu hakufa. Farao akamuita Musa na Aruni usiku na kusema, “Inuka, tokeni miongoni mwa watu wangu, nyie pamoja na Waisraeli. Nenda, mmuabudu Yahweh, kama mlivyo sema mnataka kufanya. Chukuweni ng'ombe zenu na kondoo zenu, kama mlivyo sema, na muende, na pia mnibariki.” Wamisri walikuwa na haraka ya kuwa ondoa nchini, kwa kuwa walisema, “Sisi ni watu tuliokufa.” Watu wakachukuwa ngano yao pasipo kuongeza hamira yeyote. Bakuli zao zakukandia ngano zilifungiwa kwenye nguo zao na kwenye mabega yao. Watu Waisraeli walifanya kama Musa alivyo waambia. Waliwaomba Wamisri vitu vya fedha, vitu vya dhahabu, na nguo. Yahweh aliwafanya Wamisri na shauku ya kuwapendeza Waisraeli. Hivyo Wamisri waliwapa chochote walicho waomba. Katika hili, Waisraeli waliwachukulia vingi Wamisri. Waisraeli wakasafiri kutoka Ramesi kwenda Sakothi. Walikuwa na idadi ya wanaume 600,000 kwa miguu, kuongezea kwa wanawake na watoto. Mchanganyiko wa kundi la wasio Waisraeli pia walienda nao, pamoja na ng'ombe na kondoo, idadi kumbwa ya mifugo. Walioka mikate na unga wa ngano wenye hamira walio utoa Misri. Ulikuwa hauna hamira kwasababu waliondolewa Misri na hawakuweza chelewa kuandaa chakula. Waisraeli waliishi Misri kwa miaka 430. Baada ya miaka 430, siku hiyo hiyo, majeshi yote ya Yahweh yalio jiami waliondoka kutoka nchi ya Misri. Huu ulikuwa usiku wakuwa macho, ili Yahweh awatoe kutoka nchi ya Misri. Huu ulikuwa usiku wa Yahweh wa kuadhimishwa na Waisraeli wote na watu wa vizazi vyao vyote.Wakati huo duniani
Ni lini Waisraeli walitoka Misri kunajadiliwa. Kwa mtazamo mmoja ilikuwa karne ya 15 K.K., ukihesabu kurudi nyuma kutoka 1 Wafalme 6:1; kwa mtazamo mwingine, karne ya 13 K.K., wakati Ramesse II alipojenga miji katika delta ya Nile (Kutoka 1:11 inautaja mji wa Ramesesi). Baadhi ya wanahistoria wanadhani tukio hilo haliwezi kupewa tarehe. Huu ndio ulimwengu wa karne hizo.
MisriRamesse IIalitawala 1279–1213 K.K.
MisriKutajwa kwa kwanza kwa Israelikaribu 1208 K.K.
Nguzo ya ushindi ya Farao Merneptah, mwana wa Ramesse II, inaorodhesha “Israeli” miongoni mwa watu aliowashinda Kanaani — kutajwa kwa zamani zaidi kwa Israeli kulikopatikana nje ya Biblia. Sasa iko katika Makumbusho ya Misri mjini Kairo.
Ugiriki na RomaMikenekaribu 1250 K.K.
Huko Ugiriki, wafalme mashujaa wa Mikene walijenga Lango la Simba la ngome yao. Zama hizi za majumba ya kifalme na vita zilikumbukwa baadaye katika hadithi za Homeri kuhusu Vita vya Troya.
ChinaMaandishi ya kwanza ya Kichinakaribu 1250–1050 K.K.
Huko Anyang, mji mkuu wa mwisho wa nasaba ya Shang, wafalme waliwauliza mababu zao maswali kwa kupasua mifupa ya ng’ombe na magamba ya kasa kwa moto, na kuandika majibu juu yake. “Mifupa hii ya utabiri” ndiyo maandishi ya zamani zaidi ya Kichina yanayojulikana.
IndiaRigvedakaribu 1500–1200 K.K.
Kaskazini-magharibi mwa India, washairi walitunga nyimbo za Rigveda kwa Kisanskriti, maandiko matakatifu ya zamani zaidi ya Uhindu. Kwa karne nyingi nyimbo hizo zilirithishwa kwa kukaririwa kabla ya kuandikwa.
AmerikaWaolmekikaribu 1200–900 K.K.
Kwenye pwani ya Ghuba ya Mexico, Waolmeki wa San Lorenzo walichonga vichwa vikubwa mno vya mawe, baadhi vikiwa na kimo cha karibu mita 3. Wao ndio waliokuwa ustaarabu mkubwa wa kwanza wa Mesoamerika.
Ulaya Mashariki na nyikaWafugaji wa nyikanikaribu 1800–1200 K.K.
Kuanzia Dnieper hadi Ural, wafugaji wa Zama za Shaba wa utamaduni wa Makaburi ya Magogo, unaoitwa hivyo kwa sababu ya makaburi yao yaliyojengwa kwa magogo, walifuga ng’ombe na kondoo nyikani na kuishi katika vijiji vidogo kando ya mito.
