Ang pinakakilalang paraon ng Bagong Kaharian ay nagpatayo ng mga templo ng Abu Simbel at ng isang bagong kabisera sa delta, ang Pi-Ramesses. Ayon sa isang pananaw, siya ang paraon ng Exodo; hindi binabanggit ng Biblia ang pangalan ng paraon.
Ensiklopedya › Samantala sa mundo
Sa Biblia · ika-15 o ika-13 siglo BC (pinagtatalunan ang petsa) · Rameses, sa Delta ng Nilo
Ang Exodo
Matapos ang gabi ng Paskwa, umalis ang mga Israelita mula sa Rameses. Inilalagay ng mga iskolar ang Exodo sa mga 1446 BC o sa ika-13 siglo BC.
Exo 12:29–42
Ito ay nangyari ng hatinggabi ng sinalakay ni Yahweh ang lahat ng panganay sa lupain ng Ehipto, mula sa panganay ni Paraon, na nakaupo sa kaniyang trono, hangang sa panganay ng taong nasa kulungan at sa lahat ng panganay ng mga baka. Nagising si Paraon sa gabing iyon—siya, at ang lahat ng kaniyang alipin, at lahat ng mga taga-Ehipto. Nagkaroon ng malakas na pagdadalamhati sa Ehipto, dahil wala ni isang tahanan ang naroroon ang walang namatay. Pinatawag ni Paraon sina Moises at Aaron sa gabing iyon at sinabing, “Tumayo kayo at lumayas mula sa bayan ko, kayo at ang mga Israelita. Umalis na kayo, at sumamba kay Yahweh, gaya ng sinabi ninyo na nais ninyong gawin. Kunin na ninyo ang mga alagang hayop at mga kawan, tulad ng sinabi ninyo, at alis na, at pagpalain ninyo rin ako.” Ang mga taga-Ehipto ay nasa isang matinding pagmamadali para ipadala sila palabas ng lupain, dahil sinabi nila, “Lahat tayo ay taong patay na.” Kaya kinuha ng mga tao ang kanilang masa na walang idinagdag na lebadura. Ang kanilang pinagmamasahang mangkok ay binalot nila sa kanilang mga damit na nakalagay sa kanilang mga balikat. Ginawa ngayon ng bayang Israelita ang ayon sa sinabi ni Moises sa kanila. Humingi sila sa mga taga-Ehipto ng mga hiyas na pilak, ginto at damit. Ginawang sabik ni Yahweh ang mga taga-Ehipto para malugod ang mga Israelita. Kaya binigay ng mga taga-Ehipto ang anumang hingin nila. Sa ganitong paraan, nakuha ng mga Israelita ang yaman ng mga taga-Ehipto. Naglakbay ang mga Israelita mula sa Rameses hanggang Sucot. Ang kanilang bilang ay 600,000 na mga lalaki, dagdag pa rito ang mga babae at mga bata. Isang halu-halong pangkat ng hindi Israelita ay sumama rin sa kanila, kasama ang kanilang mga alagang hayop at mga kawan, isang malaking bilang ng mga baka. Naghurno sila ng tinapay na walang lebadura sa ilalim ng masa na dinala nila mula sa Ehipto. Ito ay walang lebadura dahil sila ay pinalayas sa Ehipto at hindi maaaring ipagpaliban ang paghahanda ng pagkain. Ang mga Israelita ay nanirahan sa Ehipto sa loob ng 430 na taon. Matapos ang 430 na taon, sa araw ding iyon, lahat ng mga armadong grupo ni Yahweh ay umalis palabas mula sa lupain ng Ehipto. Ito ay isang gabing dapat manatiling gising, para ilabas sila ni Yahweh mula sa lupain ng Ehipto. Ito ay gabi ni Yahweh na dapat ipagdiwang ng lahat ng mga Israelita sa lahat ng salinlahi ng kanilang bayan.Samantala sa mundo
Pinagtatalunan kung kailan naganap ang Exodo. Ayon sa isang pananaw, noong ika-15 siglo BC ito, kung bibilang pabalik mula sa 1 Mga Hari 6:1; ayon sa isa pa, noong ika-13 siglo BC, nang magtayo si Ramesses II ng mga lungsod sa delta ng Nilo (binabanggit ng Exodo 1:11 ang Rameses). Iniisip ng ilang historyador na hindi ito matutukoy ang petsa. Narito ang mundo sa mga siglong iyon.
EhiptoRamesses IInaghari 1279–1213 BC
EhiptoAng unang pagbanggit sa Israelmga 1208 BC
Isang estela ng tagumpay ni Faraon Merneptah, anak ni Ramesses II, ang naglilista sa “Israel” sa mga bayang tinalo niya sa Canaan — ang pinakamatandang pagbanggit sa Israel na natagpuan sa labas ng Biblia. Nasa Museo ng Ehipto sa Cairo na ito ngayon.
Gresya at RomaMycenaemga 1250 BC
Sa Gresya, itinayo ng mga mandirigmang hari ng Mycenae ang Tarangkahan ng mga Leon ng kanilang kuta. Ang panahong ito ng mga palasyo at digmaan ay inalala kalaunan sa mga kuwento ni Homero tungkol sa Digmaang Troyano.
TsinaAng unang sulat ng Tsinamga 1250–1050 BC
Sa Anyang, ang huling kabisera ng dinastiyang Shang, nagtatanong ang mga hari sa kanilang mga ninuno sa pamamagitan ng pagpapabitak sa mga buto ng baka at bahay ng pagong gamit ang init, at isinusulat nila sa mga ito ang mga sagot. Ang mga “buto ng orakulo” na ito ang pinakamatandang kilalang sulat ng Tsina.
IndiaAng Rigvedamga 1500–1200 BC
Sa hilagang-kanlurang India, kinatha ng mga makata ang mga himno ng Rigveda sa Sanskrit, ang pinakamatatandang sagradong teksto ng Hinduismo. Sa loob ng maraming siglo, ipinasa ang mga ito sa pamamagitan ng pagsasaulo bago isinulat.
AmerikaAng mga Olmecmga 1200–900 BC
Sa baybayin ng Golpo ng Mexico, umukit ang mga Olmec ng San Lorenzo ng napakalalaking ulong bato, ang ilan ay halos 3 metro ang taas. Sila ang unang dakilang sibilisasyon ng Mesoamerica.
Silangang Europa at ang steppeMga pastol ng estepamga 1800–1200 BC
Mula sa Dnieper hanggang sa Ural, ang mga pastol noong Panahon ng Tanso ng kultura ng mga libingang troso, na ipinangalan sa kanilang mga libingang nilagyan ng troso, ay nag-alaga ng baka at tupa sa estepa at nanirahan sa maliliit na nayon sa tabi ng mga ilog.
