Fero a kacha mara nke Alaeze Ọhụrụ wuru ụlọ arụsị Abu Simbel na isi obodo ọhụrụ nʼakụkụ ebe Naịl gbasara, Pi-Ramesses. Dịka otu echiche si dị, ọ bụ Fero nke Ọpụpụ; Baịbụl akpọghị aha Fero ahụ.
Ọba akwụkwọ ihe ọmụma › Nʼoge ahụ nʼụwa
Na Baịbụl · narị afọ nke 15 maọbụ nke 13 BC (a na-arụrịta ụka maka ọgụgụ oge ya) · Ramesis, nʼala mmiri Naịl
Ọpụpụ
Mgbe abalị Mmemme Ngabiga gasịrị, ndị Izrel si Ramesis pụọ. Ndị ọkà mmụta na-etinye Ọpụpụ ma ihe dị ka 1446 BC ma narị afọ nke 13 BC.
Ọpụ 12:29–42
Nʼime etiti abalị ụbọchị ahụ, Onyenwe anyị gburu ndị ikom niile e bụ ụzọ mụọ nʼala Ijipt, malite nʼọkpara Fero onye nọ nʼocheeze ya, ruo nʼọkpara nke onye Ijipt nọ nʼụlọ mkpọrọ olulu. O gbukwara ụmụ anụ ụlọ niile e bụ ụzọ mụọ. Nʼabalị ahụ kwa, Fero na ndị ozi ya, na ndị Ijipt niile biliri. Oke iti mkpu akwa dakwara nʼala Ijipt, nʼihi na ọ dịghị ezinaụlọ ọnwụ na-erughị. Nʼotu abalị ahụ, Fero zipụrụ ozi ka a kpọ Mosis na Erọn. Mgbe ha bịara, ọ gwara ha sị, “Ngwa bilienụ, unu bụ ụmụ Izrel niile. Kewapụnụ onwe unu site nʼetiti anyị. Gaanụ, fee Onyenwe anyị unu ofufe dịka unu rịọrọ. Durunụ igwe ehi na atụrụ unu mgbe unu na-aga. Gọziekwanụ m mgbe unu na-apụ.” Ndị Ijipt gbalịrị ime ka ụmụ Izrel hapụ ha ngwangwa. Ha sịrịtara onwe ha, “Ọ bụrụ na ụmụ Izrel ahapụghị anyị ugbu a, anyị niile ga-anwụkwa.” Ya mere, ụmụ Izrel buuru ụtụ ọka e ji eme achịcha na-ekoghị eko, nke ha tinyere nʼefere e ji agwakọta ya. Ha ji akwa kechie ha, bukwasị ha nʼubu ha. Ha mekwara ihe ndị ọzọ dịka Mosis gwara ha. Ha rịọrọ ndị Ijipt ka ha nye ha ihe iji ngwa nke ọlaọcha na ọlaedo, na uwe. Onyenwe anyị nyere ndị ya amara nʼihu ndị Ijipt, ha nyere ha ihe niile ha rịọrọ. Site nʼụzọ dị otu a, ụmụ Izrel napụtara ndị Ijipt ihe niile ha ji biri nʼụlọ. Mgbe nke a gasịrị, ụmụ Izrel malitere ije ha site na Ramesis. Mgbe ha hapụrụ Ramesis, na-eje Sukọt, ha dị narị puku ndị ikom isii, na-agụghị ndị inyom na ụmụntakịrị. Ọtụtụ mmadụ dị iche iche sooro ha nʼije ha. Ha dukwa igwe anụ ụlọ, igwe ewu na atụrụ ha, nke dị ukwu nʼọnụọgụgụ. Ha ji ụtụ ọka ha si Ijipt buputa mee achịcha na-ekoghị eko. Nʼihi na a chụpụrụ ha achụpụ site nʼIjipt, ha enweghị ezi ohere kwadooro onwe ha ihe oriri. Tupu ha ahapụ ala Ijipt, ụmụ Izrel ebiela nʼebe ahụ narị afọ anọ na iri afọ atọ. Mgbe narị afọ anọ na iri afọ atọ zuru, nʼụbọchị ahụ o zuru, usuu ndị Onyenwe anyị niile hapụrụ Ijipt. Onyenwe anyị chere nche nʼabalị ụbọchị ahụ maka ịkpọpụta ha site nʼala Ijipt. Nʼihi ya, abalị ụbọchị ahụ bụ mgbe pụrụ iche nye ụmụ Izrel maka iji iche nche sọpụrụ Onyenwe anyị nʼọgbọ ha niile.Nʼotu oge ahụ nʼụwa
Mgbe Ọpụpụ mere bụ arụmụka. Dịka otu echiche si dị, ọ bụ na narị afọ nke 15 BC, ma a gụghachi azụ site na 1 Ndị Eze 6:1; dịka nke ọzọ, na narị afọ nke 13 BC, mgbe Ramesses nke Abụọ wuru obodo nʼebe osimiri Naịl gbasara (Ọpụpụ 1:11 kpọrọ aha Ramesis). Ụfọdụ ndị ọkà akụkọ ihe mere eme chere na a pụghị ịkọwa ụbọchị ya. Nke a bụ ụwa nke narị afọ ndị ahụ.
IjiptRamesses nke Abụọchịrị 1279–1213 BC
IjiptMgbe mbụ a kpọrọ aha Izrelihe dị ka 1208 BC
Nkume ncheta mmeri nke Fero Merneptah, nwa Ramesses nke Abụọ, gụnyere “Izrel” nʼetiti ndị o meriri na Kenan — aha Izrel kachasị ochie a chọtara na mpụga Baịbụl. Ọ dị ugbu a nʼEgyptian Museum dị na Cairo.
Gris na RomMycenaeihe dị ka 1250 BC
Nʼala Griis, ndị eze dike nke Mycenae wuru Ọnụ Ụzọ Ọdụm nke obodo ha e wusiri ike. E chetara oge ụlọeze na agha a emesịa nʼakụkọ Homer banyere Agha Troy.
ChinaIhe odide China mbụihe dị ka 1250–1050 BC
Na Anyang, isi obodo ikpeazụ nke usoro ndị eze Shang, ndị eze jụrụ ndị nna nna ha ajụjụ site nʼiji okpomọkụ gbawaa ọkpụkpụ ehi na mkpokoro mbe, dee azịza ya nʼelu ha. “Ọkpụkpụ ịgba afa” ndị a bụ ihe odide China kachasị ochie a maara.
IndiaRigvedaihe dị ka 1500–1200 BC
Nʼugwu ọdịda anyanwụ India, ndị na-ede abụ dere abụ Rigveda nʼasụsụ Sanskrit, akwụkwọ nsọ kachasị ochie nke okpukpe Hindu. Ruo ọtụtụ narị afọ, e ji ncheta bufee ha tupu e dee ha ede.
AmerịkaNdị Olmecihe dị ka 1200–900 BC
Nʼụsọ Gulf nke Mexico, ndị Olmec nke San Lorenzo pịrị nnukwu isi nkume, ụfọdụ fọrọ obere ka ha ruo mita 3 nʼịdị elu. Ha bụ mmepe mbụ dị ukwuu nke Mesoamerica.
Ọwụwa anyanwụ Europe na ala ahịhịaNdị na-azụ anụ nke ala ahịhịaihe dị ka 1800–1200 BC
Site na Dnieper ruo Urals, ndị na-azụ anụ nke Oge Bronz nke omenala Timber-grave, nke a kpọrọ aha site nʼili ha e ji osisi kpuchie, zụrụ ehi na atụrụ nʼala ahịhịa ma biri nʼobere obodo nʼakụkụ osimiri.
