Farao Ìjọba Tuntun tí a mọ̀ jùlọ kọ́ tẹmpili Abu Simbel àti olú ìlú tuntun kan ní ìpínlẹ̀ odò, Pi-Ramesses. Gẹ́gẹ́ bí èrò kan, òun ni Farao ìjádelọ; Bíbélì kò sọ orúkọ Farao náà.
Àkójọ Ìmọ̀ › Ní àkókò kan náà láyé
Nínú Bíbélì · Ọ̀rúndún kẹẹ̀ẹ́dógún tàbí ìkẹtàlá ṣáájú Kristi (àríyànjiyàn wà lórí ọjọ́ rẹ̀) · Ramesesi, ní agbègbè ẹnu odò Naili
Ìjádelọ
Lẹ́yìn òru Ìrékọjá, àwọn ọmọ Israẹli gbéra láti Ramesesi. Àwọn ọ̀mọ̀wé fi Ìjádelọ sí nǹkan bí 1446 ṣáájú Kristi tàbí sí ọ̀rúndún kẹtàlá ṣáájú Kristi.
Ek 12:29–42
Ní ọ̀gànjọ́ òru Olúwa kọlu gbogbo àwọn àkọ́bí ilẹ̀ Ejibiti, láti orí àkọ́bí. Farao tí ó wà ní orí ìtẹ́ títí dé orí àkọ́bí ẹlẹ́wọ̀n tí ó wà nínú túbú àti àkọ́bí ẹran ọ̀sìn pẹ̀lú. Farao àti àwọn ìjòyè rẹ̀ àti gbogbo àwọn ara Ejibiti dìde ní ọ̀gànjọ́ òru, igbe ẹkún ńlá sì gba gbogbo ilẹ̀ Ejibiti, nítorí kò sí ilé kan tí ó yọ sílẹ̀ tí ènìyàn kan kò ti kú. Farao sì ránṣẹ́ pe Mose àti Aaroni ní òru, ó sì wí pé, “Ẹ kúrò lọ́dọ̀ mi ẹ̀yin àti àwọn ènìyàn Israẹli! Ẹ lọ láti sin Olúwa gẹ́gẹ́ bí ẹ ti béèrè. Ẹ kó agbo àgùntàn yín àti agbo màlúù yín gẹ́gẹ́ bí ẹ̀yin ti sọ, kí ẹ sì máa lọ, kí ẹ sì súre fún mi.” Àwọn ara Ejibiti ń rọ àwọn ènìyàn náà láti yára máa lọ kúrò ní ilẹ̀ wọn. Wọ́n wí pé, “Bí bẹ́ẹ̀ kọ́ gbogbo wa ni yóò kú!” Àwọn ènìyàn náà sì mú ìyẹ̀fun púpọ̀ kí wọn tó fi ìwúkàrà sí i, wọ́n gbe le èjìká wọn nínú ọpọ́n tí wọ́n ti fi aṣọ dì. Àwọn ọmọ Israẹli ṣe gẹ́gẹ́ bí Mose ti sọ fún wọn. Wọ́n sì béèrè lọ́wọ́ ará Ejibiti fún ohun èlò fàdákà àti wúrà àti fún aṣọ pẹ̀lú. Olúwa ti mú kí àwọn ènìyàn yìí rí ojúrere àwọn ará Ejibiti wọ́n sì fún wọn ní ohun tí wọ́n béèrè fún, wọ́n sì ko ẹrù àwọn ará Ejibiti. Àwọn ọmọ Israẹli sì rìn láti Ramesesi lọ sí Sukkoti. Àwọn ọkùnrin tó ń fi ẹsẹ̀ rìn tó ọgbọ̀n ọ̀kẹ́ (600,000) ni iye láìka àwọn obìnrin àti àwọn ọmọdé. Ọ̀pọ̀ àwọn ènìyàn mìíràn ni ó bá wọ́n lọ àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ẹran ọ̀sìn, agbo àgùntàn àti agbo màlúù. Pẹ̀lú ìyẹ̀fun tí kò ní ìwúkàrà nínú tí wọ́n gbé jáde láti Ejibiti wá ni wọ́n fi ṣe àkàrà aláìwú. Ìyẹ̀fun náà kò ni ìwúkàrà nínú nítorí a lé wọn jáde láti ilẹ̀ Ejibiti wọn kò si rí ààyè láti tọ́jú oúnjẹ fún ara wọn. Iye ọdún ti àwọn ará Israẹli gbé ní ilẹ̀ Ejibiti jẹ́ irinwó ọdún ó lé ọgbọ̀n (430). Ó sì ní òpin irinwó ọdún ó le ọgbọ̀n (430), ní ọjọ́ náà gan an, ni ó sì ṣe tí gbogbo ogun Olúwa jáde kúrò ní ilẹ̀ Ejibiti. Nítorí pé, Olúwa ṣe àìsùn ni òru ọjọ́ náà láti mú wọn jáde kúrò ní ilẹ̀ Ejibiti, ní òru yìí ni gbogbo Israẹli ní láti máa ṣe àìsùn láti fi bu ọlá fún Olúwa títí di àwọn ìran tí ń bọ̀.Ní àkókò kan náà ní ayé
Ìgbà tí ìjádelọ kúrò ní Ejibiti ṣẹlẹ̀ jẹ́ ọ̀rọ̀ àríyànjiyàn. Gẹ́gẹ́ bí èrò kan, ó jẹ́ ní ọ̀rúndún kẹẹ̀ẹ́dógún Ṣ.K., bí a bá ka sẹ́yìn láti 1 Ọba 6:1; gẹ́gẹ́ bí èrò mìíràn, ní ọ̀rúndún kẹtàlá Ṣ.K., nígbà tí Ramesses Kejì kọ́ àwọn ìlú ní ìpínlẹ̀ odò Naili (Eksodu 1:11 dárúkọ Ramesesi). Àwọn òpìtàn kan rò pé a kò lè mọ ọjọ́ rẹ̀. Báyìí ni ayé rí ní àwọn ọ̀rúndún wọ̀nyẹn.
EjibitiRamesses Kejìjọba 1279–1213 Ṣ.K.
EjibitiÌgbà àkọ́kọ́ tí a dárúkọ Israẹlinǹkan bí 1208 Ṣ.K.
Òkúta ìṣẹ́gun Farao Merneptah, ọmọ Ramesses Kejì, ka “Israẹli” mọ́ àwọn ènìyàn tí ó ṣẹ́gun ní Kenaani — ìgbà tí ó dàgbà jùlọ tí a rí orúkọ Israẹli ní ìta Bíbélì. Ó wà ní Ilé Ìkóhun-ìṣẹ̀ǹbáyé Ejibiti ní Cairo báyìí.
Giriki àti RomuMycenaenǹkan bí 1250 Ṣ.K.
Ní Giriki, àwọn ọba jagunjagun Mycenae kọ́ Ẹnu Ibodè Kìnnìún ti ilé olódi wọn. Ìgbà ààfin àti ogun yìí ni a rántí lẹ́yìn náà nínú ìtàn Homer nípa Ogun Troy.
ṢáínàÌkọ̀wé China àkọ́kọ́nǹkan bí 1250–1050 Ṣ.K.
Ní Anyang, olú ìlú tí ó kẹ́yìn ti ìdílé ọba Shang, àwọn ọba ń béèrè ìbéèrè lọ́wọ́ àwọn baba ńlá wọn nípa fífi ooru mú egungun màlúù àti ìkarahun ìjàpá sán, wọ́n sì ń kọ ìdáhùn sára wọn. “Egungun àfọ̀ṣẹ” wọ̀nyí ni ìkọ̀wé China tí ó dàgbà jùlọ tí a mọ̀.
ÍńdíàRigvedanǹkan bí 1500–1200 Ṣ.K.
Ní àríwá-ìwọ̀-oòrùn India, àwọn akéwì kọ orin Rigveda ní èdè Sanskrit, àwọn ìwé mímọ́ Hindu tí ó dàgbà jùlọ. Fún ọ̀pọ̀ ọ̀rúndún, wọ́n ń fi ẹnu kọ́ ọ láti ìran dé ìran kí a tó kọ ọ́ sílẹ̀.
Àwọn ilẹ̀ Amẹ́ríkàÀwọn Olmecnǹkan bí 1200–900 Ṣ.K.
Ní etí Gulf ti Mexico, àwọn Olmec ti San Lorenzo gbẹ́ orí òkúta ràbàtà, àwọn kan ga tó fẹ́rẹ̀ẹ́ mítà 3. Àwọn ni ọ̀làjú ńlá àkọ́kọ́ ní Mesoamerica.
Ìlà-oòrùn Yúróòpù àti pápá ẹ̀gàn ńláÀwọn darandaran pápá ìjẹkonǹkan bí 1800–1200 Ṣ.K.
Láti Dnieper dé òkè Ural, àwọn darandaran Ìgbà Idẹ ti àṣà Timber-grave, tí a sọ ní orúkọ ibojì wọn tí a fi igi gẹdú tẹ́, ń sin màlúù àti àgùntàn lórí pápá ìjẹko, wọ́n sì ń gbé ní ìletò kéékèèké lẹ́bàá odò.
