Nebukadneza wughachiri Babilọn nʼụzọ dị ukwuu. Ọnụ Ụzọ Ishtar ya, nke e ji brik na-acha anụnụ anụnụ na-egbu maramara na ahịrị oke ehi na dragọn chọọ mma, ka e ji iberibe ya e gwupụtara wughachi na Berlin.
Ọba akwụkwọ ihe ọmụma › Nʼoge ahụ nʼụwa
Na Baịbụl · 587/586 BC · Jerusalem
Ọdịda Jerusalem
Ndị agha Babilọn nke Nebukadneza gbawara banye Jerusalem, gbaa ụlọnsọ ukwu ọkụ, dọta ndị mmadụ gaa mba ọzọ.
2Ez 25:1–21
Nʼafọ nke itoolu nke ọchịchị ya, nʼọnwa nke iri, nʼụbọchị nke iri, Nebukadneza, eze Babilọn duuru ndị agha ya niile bịa ibuso Jerusalem agha. Ọ mara ụlọ ikwu nʼazụ obodo ahụ, wukwaa mgbidi nnọchibido gburugburu obodo ahụ. Anọchibidoro obodo a nʼagha ruo nʼafọ nke iri na otu nke ọchịchị eze Zedekaya. Nʼụbọchị nke itoolu nke ọnwa anọ nʼafọ ahụ, oke ụnwụ siri ike dị nʼobodo ahụ ruo na ọ dịkwaghị nri dị nke ndị mmadụ ga-eri. Mgbe ahụ, e tipuru oghere nʼaja mgbidi obodo ahụ, ndị agha niile ji abalị gbapụ site nʼọnụ ụzọ ama nke dị nʼetiti mgbidi abụọ nʼakụkụ ubi eze a gbara ogige, nʼagbanyeghị na ndị Kaldịa nọ obodo ahụ gburugburu. Ha gbapụrụ chee ihu nʼụzọ Araba. Ma ndị agha Kaldịa chụsoro eze nʼazụ, chụkwute ya na mbara ala Jeriko. Ndị agha ya niile sitere nʼebe ọ nọ gbasasịa, hapụ ya, e jide ya. Ha kpụgara ya eze Babilọn, nʼobodo Ribla, ebe a nọ maa ya ikpe. Ha gburu ụmụ ndị ikom Zedekaya nʼihu ya. Ha ghụpụrụ anya ya abụọ, jiri ụdọ bronz kee ya agbụ, kpọrọ ya gaa Babilọn. Nʼụbọchị nke asaa, nʼọnwa nke ise nke afọ iri na itoolu nke ọchịchị eze Nebukadneza na Babilọn, Nebuzaradan, ọchịagha ndị nche, onyeisi nʼọrụ eze Babilọn, bịarutere Jerusalem. O sunyere ụlọnsọ Onyenwe anyị ọkụ, ụlọeze na ụlọ niile dị na Jerusalem, ụlọ ọbụla bụ nke dị mkpa ka o surere ọkụ Ndị agha Kaldịa niile bụ ndị nọ nʼokpuru onyeisi ndị nche eze kwaturu mgbidi niile gbara Jerusalem gburugburu. Nebuzaradan, ọchịagha ndị nche eze, buuru ụfọdụ mmadụ ndị fọdụrụ nʼobodo, na ndị niile fọdụkwara, ha na ndị ọzọ ahụ ji aka ha gbakwuru eze bulaa ha Babilọn, ka ha ga biri nʼala ọzọ. Ma ọchịagha ahụ, hapụrụ ụfọdụ na ndị ahụ bụ nnọọ ndị ogbenye ọnụ ntụ, ka ha na-elekọta ubi vaịnị niile a gbara ogige na ala ubi niile. Ma ndị Babilọn tipịara ogidi bronz niile, ha na ihe ndọkwasị niile na oke osimiri bronz ndị ahụ dị nʼụlọnsọ Onyenwe anyị, buru bronz ndị ahụ bulaa Babilọn. Ha chịkọọrọ ite niile, na shọvel niile, na ihe ịkpakepụ ọkụ, na ngaji ukwu niile na ngwa bronz niile nke e ji eje ozi nʼime ụlọnsọ ahụ. Ọchịagha ndị nche eze, chịrị ihe ịgụnye ọkụ niile, efere ịkwọsa mmiri niile, ya bụ ihe ndị ahụ niile e ji ọlaedo a nụchara anụcha maọbụ ọlaọcha kpụọ. O bukwara bronz sitere nʼogidi abụọ ahụ, oke Osimiri ahụ na ihe ndọkwasị ya niile, nke eze bụ Solomọn mere nʼihi ụlọnsọ Onyenwe anyị. Ha karịrị ihe a ga-eji ihe ọtụtụ tụọ. Ị dị elu nke otu nʼime ogidi abụọ ndị a bụ mita asatọ na ụma nʼọtụtụ. Isi bronz nke e kpukwasịrị nʼotu ogidi dị otu mita na ọkara nʼịdị elu. Ọ bụkwa ihe yiri mkpụrụ pomegranet e ji bronz kpaa, ka e ji chọọ ya mma gburugburu ya niile. Ogidi nke abụọ nwekwara pomegranet, yiri ibe ya. Ọchịagha ndị nche eze ahụ, kpụụrụ Seraya, onyeisi nchụaja, na Zefanaya, bụ onye nchụaja na-esote ya nʼọkwa, na ndị nche atọ na-eche ọnụ ụzọ mbata. O sitere nʼetiti ndị ahụ fọdụrụ nʼobodo kpụụrụ otu onyeisi na-ahụ maka ndị agha, na ndị ikom ise na-enye eze ndụmọdụ. O kpukwaara ode akwụkwọ, onye isi ọrụ na-ahụ maka ịmanye ndị ga-aga agha, jidekwa iri ndị ikom isii ndị ọrụ mmanye, ndị a hụrụ nʼime obodo ahụ. Nebuzaradan, bụ ọchịagha kpụụrụ ha niile dute ha nʼihu eze Babilọn na Ribla. Nʼebe ahụ, na Ribla dị nʼobodo Hamat, ka eze nọ nye iwu ka e gbuo ha niile. Ya mere, a dọọrọ Juda nʼagha, mee ka ọ ga biri nʼala ọzọ.Nʼotu oge ahụ nʼụwa
Nebukadneza nke Babilọn weghaara Jerusalem nʼafọ 597 BC, bibie ya nʼafọ 587 maọbụ 586 BC (akwụkwọ ndị ahụ kwere ha abụọ). Otu mbadamba ụrọ akụkọ ndị Babilọn na-enye ọbụna ụbọchị e weghaara ya na mbụ: ụbọchị nke 2 nke Ada, nʼetiti Maachị 597 BC. Nke a bụ ụwa nke afọ ndị ahụ.
Mesopotemia na Ọwụwa Anyanwụ dị nsoBabilọn nke Nebukadnezaihe dị ka 575 BC
Gris na RomỌchịchịrị anyanwụ nke Thales28 Mee 585 BC
Herodotus na-akọ na ọkà ihe ọmụma Thales nke Miletus buru amụma ọchịchịrị anyanwụ nke kwụsịrị agha nʼetiti ndị Lidia na ndị Midia; ndị ọkà mmụta mbara igwe kwuru na ọ bụ 28 Mee 585 BC. Ma Thales buru amụma ya nʼezie bụ arụmụka.
Mesopotemia na Ọwụwa Anyanwụ dị nsoMkpụrụ ego mbụihe dị ka 630–600 BC
Na Lidia, nʼọdịda anyanwụ Turkey nke taa, e ji electrum kpụọ mkpụrụ ego mbụ, ngwakọta ọlaedo na ọlaọcha sitere nʼokike, nke nwere akara isi ọdụm. Tupu mgbe ahụ, a na-atụ ọlaọcha, dịka okwu shekel, “ịdị arọ”, na-echetara anyị.
IjiptFero Nekochịrị 610–595 BC
Fero Neko nke Abụọ, onye gburu eze Josaya na Megido (2 Ndị Eze 23:29), bidoro ọwa mmiri site na Naịl ruo nʼOke osimiri Uhie. Herodotus na-akọkwa na ndị ọkwọ ụgbọ mmiri o zipụrụ ji ụgbọ gaa gburugburu Afrịka.
Ọwụwa anyanwụ Europe na ala ahịhịaObodo ndị Griik nʼOke Osimiri Ojiiihe dị ka 600 BC
Ndị Griik si Miletus tọrọ ntọala obodo azụmahịa nʼụsọ ugwu Oke Osimiri Ojii: Panticapaeum, Kerch nke taa na Crimea, ihe dị ka 600 BC, na Olbia nso ọnụ Osimiri Southern Bug nʼUkraine nke taa. Ha ji mmanya na mmanụ oliv gbanwere ọka na azụ.
IndiaAlaeze ukwu iri na isiiihe dị ka 600 BC
Nʼugwu India, alaeze na mba iri na isii, Mahajanapadas, toro gburugburu obodo ọhụrụ nʼakụkụ Ganges na iyi ndị na-asọba na ya. Otu nʼime ha, Magadha, ghọrọ emesịa isi nke alaeze ukwu mbụ nke India.
