Na Avaris nʼọwụwa anyanwụ ebe Naịl gbasara, ndị ọkà mmụta ihe mgbe ochie chọtara ụlọ, ili na ite nke ndị si Kenan na Siria bịa biri nʼebe ahụ site nʼihe dị ka 1800 BC. Emesịa ndị ọchịchị ha, ndị Hyksos, si nʼobodo a chịa ugwu Ijipt.
Ọba akwụkwọ ihe ọmụma › Nʼoge ahụ nʼụwa
Na Baịbụl · ihe dị ka 1900–1700 BC (ọgụgụ oge ọdịnala) · Ijipt
Josef nʼụlọeze Fero
Mgbe Josef kọwara nrọ Fero, e mere ya onye na-elekọta Ijipt, ọ chịkọtakwara ọka maka afọ asaa nke ụnwụ.
Jen 41:37–57
Ntụpụta ahụ dị mma nʼanya Fero na ndịisi ọchịchị ya. Fero jụrụ ndịisi ọchịchị ya, “Anyị ga-achọtali onye ọzọ dịka nwoke a, onye mmụọ nke Chineke dị nʼime ya?” Ya mere Fero tụgharịrị sị Josef, “Ebe Chineke kpugheere gị ihe ndị a, o nweghị onye ọzọ nwere ezi nghọta na amamihe dịka gị. Gị onwe gị ga-abụ onye na-elekọta ụlọeze m. Ndị m niile ga-erube isi nʼiwu ọbụla i nyere. Ọ bụ naanị nʼocheeze ka m ga-eji dị ukwuu karịa gị.” Fero gwara Josef, “Lee, emeela m gị onye nlekọta ala Ijipt niile.” Mgbe ahụ, Fero gbapụtara mgbaaka eze ya gbanye ya Josef nʼaka. O yikwasịkwara Josef uwe e ji ezi akwa ọcha duo, nyanye ya ihe ịnya nʼolu nke e ji ọlaedo kpụọ. O mere ka ọ nyaa ịnyịnya ụgbọ ya nke abụọ. Ndị oti mkpu na-etikwa nʼihu ya, “Gbuonụ ikpere nʼala.” Otu a ka Fero si mee Josef onye na-achị ala Ijipt niile. Fero gwakwara Josef sị, “Ọ bụ mụ onwe m bụ Fero! O nweghị onye ọbụla ga-ewelita aka maọbụ ụkwụ ya nʼala Ijipt niile ma ọ bụghị site nʼike i nyere ya.” Fero gụrụ Josef aha Zafenat-Pania. Ọ kpọnyekwara ya, Asenat, nwa Pọtifera, onye nchụaja obodo a na-akpọ On, ka ọ bụrụ nwunye ya. Josef bịara gazuo ala Ijipt. Josef gbara iri afọ atọ mgbe o bidoro iguzo nʼihu Fero eze Ijipt. O si nʼihu Fero pụọ, malite ijegharị ebe niile nʼala Ijipt. Nʼafọ asaa ahụ nke a na-eriju afọ, ala mepụtara nri nʼebe ọ dị ukwuu. Nʼime afọ asaa ndị a nke nri juru ebe niile nʼIjipt, Josef chịkọtara nri niile nke si nʼubi, ma chekwaa ha nʼụlọ e wuru maka iche nri nʼobodo niile ahụ. Nʼobodo ọbụla, ka ọ na-etinye ihe oriri nke si nʼubi gbara ya gburugburu. Josef chekwara ọka dị ukwuu nʼọnụọgụgụ, dịka aja dị nʼakụkụ osimiri. A kwụsịrị ịgụ ha ọnụ nʼihi na ha hiri nne nke ukwuu nke na ha enweghị ọnụọgụgụ. Tupu oge ụnwụ ahụ ebido, Asenat nwa nwanyị Pọtifera, onye nchụaja nke On, mụtara Josef ụmụ ndị ikom abụọ. Josef gụrụ ọkpara ya Manase, nʼihi na ọ sịrị, “Chineke emeela ka m chefuo ahụhụ m niile, mekwa ka m chefuo ndị ezinaụlọ nna m.” Josef gụrụ nwa ya nke abụọ Ifrem. Ọ sịrị, “Nʼihi na Chineke emeela ka m mịa mkpụrụ nʼala nke ahụhụ m.” Afọ asaa nke ụba nri nke dịrị nʼala Ijipt mechara gabiga. Afọ asaa nke ụnwụ bidoro bịawa dịka Josef kwuru. Ụnwụ nọ nʼobodo niile, ma nʼala Ijipt niile nri dị. Ka agụ jidere ala Ijipt niile, ndị mmadụ tikuru Fero ka o nye ha nri. Ma Fero gwara ndị Ijipt niile, “Jekwurunụ Josef. Ihe ọbụla ọ gwara unu meenụ ya.” Mgbe ụnwụ ahụ gbasara ruo nʼakụkụ niile nke ala ahụ, Josef meghepụrụ ụlọ ichebe nri niile bido iresi ndị Ijipt nri, nʼihi na ụnwụ ahụ dị njọ nʼala Ijipt niile. Mba niile bịara Ijipt ịzụ nri site nʼaka Josef nʼihi na ụnwụ ahụ dị njọ nʼụwa niile.Nʼotu oge ahụ nʼụwa
Dịka ụbọchị ọdịnala si dị, Josef rịgoro nʼọkwa ike nʼIjipt nʼetiti ihe dị ka 1900 na 1700 BC. Baịbụl akpọghị aha Fero ahụ, ndị ọkà akụkọ ihe mere eme na-etinyekwa akụkọ ahụ nʼụbọchị dị iche iche; ụfọdụ na-edo ya emesịa. Narị afọ ndị ahụ bụ oge Alaeze Etiti nke Ijipt, mgbe ọnụọgụgụ ndị si Kenan na Siria bịa biri nʼebe Naịl gbasara na-amụba. Nke a bụ ụwa nke narị afọ ndị ahụ.
IjiptNdị ọbịa si Kenan na Avarisihe dị ka 1800–1550 BC
IjiptAla ubi na Faiyumchịrị ihe dị ka 1860–1814 BC
Ndị eze nke usoro ndị eze nke 12, karịsịa Amenemhat nke Atọ, mere ka ndagwurugwu Faiyum jupụtara nʼapịtị nʼọdịda anyanwụ Naịl ghọọ ala ubi na-eme nke ọma site nʼịchịkwa mmiri na-asọba na ya. Amenemhat nke Atọ wukwara pyramid na Hawara, nʼakụkụ Faiyum.
Mesopotemia na Ọwụwa Anyanwụ dị nsoIwu Hammurabichịrị 1792–1750 BC
Hammurabi nke Babilọn jikọtara ndịda Mesopotemia, mee ka a pịa ihe fọrọ obere ka ọ bụrụ iwu 300 nʼelu ogidi nkume ojii, nke dị ugbu a na Louvre: banyere ụgwọ ọrụ, mbinye ego, alụmdi na nwunye, ọrụ ubi na ohi. Ndị a bụ ụbọchị a na-ejikarị; dịka ngụkọ ndị ọzọ si dị, ọ chịrị iri afọ ole na ole emesịa.
Gris na RomỤlọeze mbụ nke Kritihe dị ka 1900–1700 BC
Nʼagwaetiti Krit, ndị Minoan wuru nnukwu ụlọeze mbụ ha, na Knossos, Phaistos na Malia, nwere ụlọ nkwakọba ihe jupụtara na ite toro ogologo maka ọka, mmanụ na mmanya. Ihe dị ka 1700 BC, e bibiri ha, eleghị anya site nʼala ọma jijiji, wughachikwa ha nʼụzọ buru ibu karịa.
ChinaShimao, obodo nkumeihe dị ka 2300–1800 BC
Nʼala dị elu Loess nke ugwu China, mgbidi nkume dị ọtụtụ kilomita gbara Shimao gburugburu, gburugburu ikpo ebe etiti nwere ọtụtụ ọkwa nke e ji ihu a pịrị nʼelu nkume chọọ mma. Otu nʼime ebe obibi kachasị ukwuu nʼoge ya na China, a hapụrụ ya ihe dị ka 1800 BC.
IndiaObodo Indus tọgbọrọ chakooihe dị ka 1900–1300 BC
Na ndagwurugwu Indus, a hapụrụ nnukwu obodo ndị ahụ nwayọọ nwayọọ, ndị mmadụ kwagakwara nʼọwụwa anyanwụ na ndịda banye nʼobodo nta ndị ọrụ ubi; osimiri gbanwere ụzọ ha na ihu igwe kpọrọ nkụ karịa so nʼihe ndị ọkà mmụta na-atụ aro. Na Harappa, ndị omenala Cemetery H nke emesịa liri ndị nwụrụ anwụ nʼime ite e sere ihe.
AmerịkaAla e kpokọtara na Poverty Pointihe dị ka 1700–1100 BC
Na Louisiana nke taa, ndị na-ebi ndụ site nʼịchụ nta, ịkụ azụ na ịchịkọta nri ọhịa kpokọtara nnukwu mkpọda ala na ugwu ala na Poverty Point — otu nʼime ọrụ ala kachasị ukwuu nʼoge ya nʼUgwu America, nke e wuru na-enweghị ọrụ ubi.
Ebe ndị ọzọEfere mbara igwe Nebraihe dị ka 1800–1600 BC
Nʼetiti Jamanị, efere bronz e ji ọlaedo chọọ mma gosiri anyanwụ maọbụ ọnwa zuru oke, ọnwa ọhụrụ na kpakpando, nʼime ha eleghị anya Pleiades. Ọ bụ ihe osise mbara igwe abalị kacha ochie a maara; e liri ya ihe dị ka 1600 BC.
