Nʼelu mgbidi ụlọ chi ya na Medinet Habu, Ramesses nke Atọ gosiri mmeri ya nʼelu “Ndị Oke Osimiri”, bụ ndị wakporo Ijipt nʼala na nʼoke osimiri. Nʼime ha bụ ndị Peleset, ndị a na-ekwukarị na ha bụ ndị Filistia.
Ọba akwụkwọ ihe ọmụma › Nʼoge ahụ nʼụwa
Na Baịbụl · ihe dị ka 1150 BC (ọgụgụ oge ọdịnala na-etinye ya na mbụ) · Ndagwurugwu Jezril, nso ugwu nta More
Ndị ikom narị atọ Gidiọn
Naanị ndị ikom narị atọ bu opi na ọwa ọkụ e zoro nʼime ite, Gidiọn chụsasịrị ụlọ ikwu ndị Midia na Ndagwurugwu Jezril.
Nkp 7:1–22
Jerub-Baal, onye bụkwa Gidiọn, na ndị agha ya niile biliri nʼisi ụtụtụ, maa ụlọ ikwu ha nʼisi iyi Harod. Ma ndị agha Midia mara ụlọ ikwu nke ha nʼakụkụ ugwu ebe ndị Izrel nọ, nʼime ndagwurugwu nke dị nso nʼugwu nta More. Mgbe ahụ, Onyenwe anyị gwara Gidiọn okwu sị ya, “Lee, ndị ikom gị dị ọtụtụ. Agaghị m enyefe ndị Midia nʼaka ha, ma ọ bụghị otu a, Izrel ga-anya isi megide m, sị, ‘Ike aka m azọpụtala m.’ Ugbu a, maa ọkwa nye ndị agha sị ha, ‘Onye ọbụla ụjọ na-atụ, ya hapụ ugwu Gilead laghachi azụ.’ ” Nʼihi nke a, iri puku ndị agha abụọ na abụọ laghachiri azụ nʼụlọ nke aka ha. Ma ndị agha dị puku iri nʼọnụọgụgụ fọdụrụ. Ma Onyenwe anyị gwara Gidiọn, sị ya, “Lee, ndị agha gị ka dị ọtụtụ. Duru ha gbada na mmiri ala, m ga-anwale ha ma webilatara gị ọnụọgụgụ ha nʼebe ahụ. Ọ bụrụ na m sị, ‘Onye nke a ga-eso gị jee,’ ọ ga-eje, ma ọ bụrụ na m sị, ‘Onye nke a agaghị eso gị jee,’ ọ gaghị eso jee.” Ya mere, Gidiọn duuru ha bịa na mmiri ala ahụ. Nʼebe ahụ, Onyenwe anyị gwara ya okwu sị ya, “Kewapụ ndị ji ire ha rachara mmiri dịka nkịta, site na ndị ahụ gburu ikpere nʼala ịṅụ mmiri.” Ọ bụ naanị narị ndị agha atọ ji ọbụ aka ha kwọlịte mmiri ha ṅụrụ. Ma ndị agha fọdụrụ gburu ikpere ha abụọ nʼala tinye ọnụ ha na mmiri, ṅụọ mmiri. Onyenwe anyị sịrị Gidiọn, “Ọ bụ narị ndị ikom atọ ndị a raara mmiri ka m ga-eji zọpụta gị, ma rarakwa ndị Midia nye gị nʼaka. Zilaga ndị fọdụrụ ka ha laa nʼụlọ nke aka ha.” Gidiọn zilagara ndị Izrel ndị a nʼụlọ ikwu ha ma hapụ naanị narị mmadụ atọ ndị napụtara ndị ahụ na-ala ala ngwongwo niile ha ji ebu agha, na opi ike. Ndị Midia mara ụlọ ikwu ha na ndagwurugwu, nʼebe na-adịghị anya site nʼebe Gidiọn nọ. Nʼabalị ahụ, Onyenwe anyị gwara Gidiọn okwu sị ya, “Bilie, gaa lụso ọmụma ụlọ ikwu ahụ agha, nʼihi na ana m aga inyefe ha nʼaka gị. Ma ọ bụrụ na ụjọ na-atụ gị ibuso ha agha, duru Pura onyeozi gị gaa nso nʼọmụma ụlọ ikwu ahụ, ṅaa ntị, nụrụ ihe ha na-ekwu. Emesịa, ị ga-abụ onye a gbara ume ibu agha megide ọmụma ụlọ ikwu ahụ.” Ya mere, ya na Pura onyeozi ya gara nʼebe dị nso, nʼebe ndị nche ọmụma ụlọ ikwu ahụ nọ. Ma lee, usuu ndị agha Midia, na ndị Amalek, na ndị obodo ndị ọzọ ahụ si nʼọwụwa anyanwụ bịa jupụtara na ndagwurugwu ahụ dị ka igurube. Nʼezie, ịnyịnya kamel ha dị ọtụtụ, dịka aja dị nʼakụkụ oke osimiri. Gidiọn rutere mgbe otu onye nọ na-akọrọ enyi ya banyere nrọ ọ rọrọ. Ọ na-asị, “Arọrọ m nrọ, ebe otu ogbe achịcha dị gburugburu, e ji ọka balị mee dabatara nʼime ụlọ ikwu ndị Midia. O ji ike dị egwu tie ụlọ ikwu a, nke mere na ụlọ ikwu a dajiri, kpuo ihu nʼala.” Onye ibe ya zara sị, “Nke a abụghị ihe ọzọ karịa mma agha Gidiọn nwa Joash, onye Izrel na-aga ịbịakwute anyị nʼebe a. Chineke enyefeela ndị Midia na ụlọ ikwu ya niile nʼaka ya.” Mgbe Gidiọn nụrụ nrọ ahụ, na nkọwa ya, ọ kpọrọ isiala kelee Chineke. Ọ laghachiri na ọmụma ụlọ ikwu ndị Izrel sị ha, “Bilienụ ọtọ! Nʼihi na Onyenwe anyị enyefeela unu ọmụma ụlọ ikwu ndị Midia nʼaka.” O kewara ndị agha ya ụzọ atọ, nyekwa onye ọbụla nʼime ha opi ike, na ite aja nke iheọkụ dị nʼime ya. Ọ sịrị ha, “Unu na-ele m anya, meekwa ihe m na-eme. Mgbe anyị bịaruru nso na mpụta ebe ụlọ ikwu ahụ dị, meenụ ihe ọbụla unu hụrụ m mere. Mgbe ọbụla mụ na ndị so m nʼazụ fụrụ opi ike anyị, unu niile ga-afụkwa opi ike unu nʼakụkụ ọbụla unu nọ, tie mkpu, sị, ‘Anyị dịnyere Onyenwe anyị, dịnyekwara Gidiọn.’ ” Nʼabalị ahụ, mgbe etiti abalị ahụ gabigasịrị, Gidiọn na narị ndị agha ya gbeere egbere ruo na mpụta ebe ndị agha Midia mara ụlọ ikwu ha. Nʼoge a, ha ka gbanwere ndị agha na-eche nche. Ụzọ ndị agha Gidiọn atọ ahụ fụrụ opi ike ha, tiwakwaa ite aja ha. Ha ji ọwaọkụ ndị ahụ nʼaka ekpe ha na opi ike ha gaje igbu nʼaka nri ha, ha tiri mkpu sị, “Mma agha Onyenwe anyị, na mma agha Gidiọn!” Onye ọbụla nʼime ha guzoro nʼebe o kwesiri ịnọ gburugburu ọmụma ụlọ ikwu ahụ. Ndị Midia niile malitere ịgba ọsọ, na-etikwa mkpu akwa mgbe ha na-agbalaga. Mgbe ha fụrụ narị opi ike atọ ndị ahụ, Onyenwe anyị mere ka ndị ikom niile nọ nʼakụkụ niile nke ọmụma ụlọ ikwu ahụ tụgharịa were mma agha gburịta onwe ha. Ndị agha ahụ gbapụrụ ọsọ gbara gaa Bet-Shita nʼụzọ Zerera, gbarukwaa nke oke ala Ebel-Mehola, nke dị nso Tabat.Nʼotu oge ahụ nʼụwa
Ndị ọkà akụkọ ihe mere eme na-etinyekarị oge ndị ikpe, site na Debọra ruo Samsin, na narị afọ nke 12 na 11 BC; ịgụghachi azụ site nʼọnụọgụgụ Baịbụl nʼonwe ya na-edo ha nʼoge mbụ karịa. Ọ bụ oge mgbe nnukwu alaeze nke Oge Bronz nke ọwụwa anyanwụ Mediterenịa dasịrị, mgbe ndị Filistia biri nʼụsọ oke osimiri Kenan. Nke a bụ ụwa nke ihe dị ka 1150 BC.
IjiptRamesses nke Atọ na Ndị Oke Osimiriihe dị ka 1177 BC
Mesopotemia na Ọwụwa Anyanwụ dị nsoNjedebe ndị Hetihe dị ka 1180 BC
A hapụrụ Hattusa, isi obodo Alaeze Ukwu ndị Het nʼetiti Anatolia, kpọọ ya ọkụ, alaeze ukwu ahụ wee bịa na njedebe. E bibikwara Ugarit nʼụsọ oke osimiri Siria, obodo azụmahịa bara ọgaranya nwere mkpụrụ akwụkwọ nke ya, nʼotu afọ ndị ahụ.
Gris na RomỤlọeze Mycenae rere ọkụihe dị ka 1200–1100 BC
Na Griis, e bibiri ụlọeze Mycenae, Pylos na Thebes. Na Pylos, ọkụ ahụ ghere ọtụtụ narị mbadamba ụrọ e ji Linear B dee, ihe odide Griik kacha ochie, ya mere ha dịgidere; emesịa, ndị Griik kwụsịrị ide ihe ihe dị ka narị afọ anọ.
ChinaBronz nke Sanxingduiihe dị ka 1200–1000 BC
Na Sanxingdui na Sichuan, otu ndị akwụkwọ akụkọ China na-amaghị kpụrụ nkpuchi ihu bronz nwere anya pụtara apụta na ihe oyiyi dị ihe dị ka mita 2.6 nʼịdị elu ya na ihe o guzo na ya, liekwa ha nʼolulu tinyere ọdụ enyi na ọlaedo.
IndiaAlaeze Kuruihe dị ka 1200–900 BC
Nʼelu ala dị larịị Ganges, ndị Kuru ghọrọ, dịka echiche ọtụtụ ndị ọkà mmụta si dị, steeti mbụ nke oge Vedic. Ndị nchụaja ya malitere ịchịkọta na ịhazi abụ otuto Veda na iwu nke emume ha.
Ebe ndị ọzọNdị ọkwọ ụgbọ mmiri nke Pacificihe dị ka 1350–800 BC
Site nʼagwaetiti dị nso na New Guinea, ndị Lapita, ndị a maara site nʼite ha nwere akara a kụrụ nke ọma, ji ụgbọ mmiri nwere osisi nkwado nʼakụkụ jee nʼọwụwa anyanwụ. Ka ọ na-erule ihe dị ka 900–800 BC, ha eruola Fiji, Tonga na Samoa, agwaetiti ndị mmadụ na-ebibeghị na mbụ.
