Pírámídì Ńlá ti Giza, tí a kọ́ fún Farao Khufu, ti dúró fún nǹkan bí ọdún 500. Ní nǹkan bí ọdún 2000 Ṣ.K., a ń tún Ejibiti ṣọ̀kan lábẹ́ àwọn ọba Ìjọba Àárín.
Àkójọ Ìmọ̀ › Ní àkókò kan náà láyé
Nínú Bíbélì · Nǹkan bí 2000 ṣáájú Kristi (ìṣirò ọjọ́ àtọwọ́dọ́wọ́) · Ṣekemu
Abramu lọ sí Kenaani
Nígbà tí Ọlọ́run pè é, Abramu kúrò ní Harani pẹ̀lú Sarai àti Lọti. Ní Kenaani, ó dúró ní Ṣekemu, níbi tí Ọlọ́run ti ṣèlérí ilẹ̀ náà fún irú-ọmọ rẹ̀.
Gẹ 12:1–9
Olúwa sì wí fún Abramu, “Jáde kúrò ní orílẹ̀-èdè rẹ àti kúrò lọ́dọ̀ àwọn ènìyàn rẹ, lọ sí ilẹ̀ kan tí èmi yóò fihàn ọ́. “Èmi yóò sọ ọ́ di orílẹ̀-èdè ńlá, èmi yóò sì bùkún fún ọ; èmi yóò sọ orúkọ rẹ di ńlá, ìbùkún ni ìwọ yóò sì jásí. Èmi yóò bùkún fún àwọn tí ó súre fún ọ, ẹni tí ó fi ọ́ ré ni Èmi yóò fi ré; nínú rẹ ni a ó bùkún gbogbo ìdílé ayé.” Bẹ́ẹ̀ ni Abramu lọ bí Olúwa ti sọ fún un. Lọti náà sì bá a lọ. Abramu jẹ́ ẹni àrùndínlọ́gọ́rin ọdún nígbà tí ó jáde kúrò ní Harani. Abramu sì mú Sarai aya rẹ̀, àti Lọti ọmọ arákùnrin rẹ̀: gbogbo ohun ìní tí wọ́n ti kójọ àti àwọn ènìyàn tí wọ́n ní ní Harani. Wọ́n sì jáde lọ sí ilẹ̀ Kenaani. Wọ́n sì gúnlẹ̀ síbẹ̀. Abramu sì rìn la ilẹ̀ náà já títí dé ibi igi ńlá kan tí à ń pè ni More ní Ṣekemu. Àwọn ará Kenaani sì wà ní ilẹ̀ náà. Olúwa sì farahan Abramu, ó sì wí fún un pé, “Irú-ọmọ rẹ ni Èmi yóò fi ilẹ̀ yìí fún.” Abramu tẹ́ pẹpẹ kan síbẹ̀ fún Olúwa tí ó fi ara hàn án. Ó sì kúrò níbẹ̀ lọ sí agbègbè àwọn òkè kan ní ìhà ìlà-oòrùn Beteli, ó sì pàgọ́ rẹ̀ síbẹ̀. Beteli wà ní ìwọ̀-oòrùn, Ai wà ní ìlà-oòrùn. Ó tẹ́ pẹpẹ kan níbẹ̀ fún Olúwa, ó sì ké pe orúkọ Olúwa. Nígbà náà ni Abramu tẹ̀síwájú sí ìhà gúúsù.Ní àkókò kan náà ní ayé
Gẹ́gẹ́ bí ìṣirò ọjọ́ àtọwọ́dọ́wọ́, tí ó dá lórí iye ọdún tí Bíbélì fúnra rẹ̀ fún wa, Abramu gbéra lọ sí Kenaani ní nǹkan bí ọdún 2000 Ṣ.K. Ọ̀pọ̀ òpìtàn fi ìtàn àwọn baba ńlá sí ìdajì àkọ́kọ́ ẹgbẹ̀rúndún kejì Ṣ.K. láìsọ ọdún gan-an, àwọn kan sì fi í sí ìgbà tí ó tẹ̀lé e. Báyìí ni ayé rí ní nǹkan bí ọdún 2000 Ṣ.K.
EjibitiÀwọn pírámídì ti di àtijọ́nǹkan bí 2560 Ṣ.K.
IbòmírànÀwọn erin mammoth tí ó kẹ́yìntítí di nǹkan bí 2000 Ṣ.K.
Ní Erékùṣù Wrangel nínú Òkun Arctic, ní etí àríwá-ìlà-oòrùn Siberia, àwọn erin mammoth onírun díẹ̀ wà láàyè títí di nǹkan bí 4,000 ọdún sẹ́yìn — ní ọjọ́ pípẹ́ lẹ́yìn tí a kọ́ Pírámídì Ńlá, tí ó sì súnmọ́ ìgbà Abramu gẹ́gẹ́ bí ìṣirò ọjọ́ àtọwọ́dọ́wọ́.
Mesopotamia àti Ìlà-oòrùn NítòsíUri àti ìwé òfin àkọ́kọ́nǹkan bí 2100–2050 Ṣ.K.
Ní Uri ní gúúsù Mesopotamia, Ọba Ur-Nammu àti ọmọ rẹ̀ kọ́ ziggurat ńlá kan, ibẹ̀ sì ni a ti kọ ìwé òfin tí ó dàgbà jùlọ tí a mọ̀ lónìí. Gẹnẹsisi dárúkọ “Uri ti Kaldea” gẹ́gẹ́ bí ilé àkọ́kọ́ Abramu; ọ̀pọ̀ onímọ̀ ka á sí ìlú yìí, àwọn kan ń wá a sí àríwá jù bẹ́ẹ̀ lọ.
ÍńdíàÀwọn ìlú àfonífojì Indusnǹkan bí 2600–1900 Ṣ.K.
Ní àfonífojì Indus, ní Pakistan òde òní àti àríwá-ìwọ̀-oòrùn India, àwọn ìlú bí Mohenjo-daro àti Harappa ní òpópónà tí a ṣètò, ilé bíríkì àti ọ̀gbàrá tí a bò. A kò tí ì lè ka ìkọ̀wé wọn títí di òní. Ní nǹkan bí ọdún 1900 Ṣ.K., àwọn ìlú náà bẹ̀rẹ̀ sí í rẹ̀hìn.
ṢáínàṢáájú àwọn ìdílé ọba àkọ́kọ́nǹkan bí 1900–1500 Ṣ.K.
Lẹ́bàá Odò Yellow, àwọn ènìyàn àṣà Erlitou kọ́ ààfin, wọ́n sì dà àwọn ohun èlò idẹ ńlá àkọ́kọ́. Àṣà China sọ nípa ìdílé ọba àkọ́kọ́ kan, Xia; bóyá Erlitou ni Xia jẹ́ ọ̀rọ̀ àríyànjiyàn.
Àwọn ilẹ̀ Amẹ́ríkàPírámídì ní Perunǹkan bí 2600–2000 Ṣ.K.
Ní Caral ní àfonífojì Supe ní Peru, ọ̀kan nínú àwọn ìlú tí ó dàgbà jùlọ ní ilẹ̀ Amẹ́ríkà, àwọn ènìyàn kọ́ òkìtì onípele àti gbangba tí ó jìn sílẹ̀ — ní ọ̀rúndún kan náà pẹ̀lú àwọn pírámídì Ejibiti, láìsí ìbáṣepọ̀ kankan láàrín àwọn méjèèjì.
Ìlà-oòrùn Yúróòpù àti pápá ẹ̀gàn ńláKẹ̀kẹ́ ogun pápá ìjẹkonǹkan bí 2100–1800 Ṣ.K.
Ní gúúsù òkè Ural, ní Russia òde òní, àwọn ènìyàn àṣà Sintashta kọ́ ìletò olódi róbótó, wọ́n sì ń sin òkú wọn pẹ̀lú kẹ̀kẹ́ ogun — èyí tí ó dàgbà jùlọ tí a mọ̀ tí ó ní kẹ̀kẹ́ oníkọ̀ọ́.
