Ní Avaris ní ìlà-oòrùn ìpínlẹ̀ odò Naili, àwọn awalẹ̀pìtàn ti rí ilé, ibojì àti ìkòkò amọ̀ àwọn ènìyàn láti Kenaani àti Siria tí ó tẹ̀dó síbẹ̀ láti nǹkan bí ọdún 1800 Ṣ.K. Lẹ́yìn náà, àwọn alákòóso wọn, àwọn Hyksos, ṣàkóso àríwá Ejibiti láti ìlú yìí.
Àkójọ Ìmọ̀ › Ní àkókò kan náà láyé
Nínú Bíbélì · Nǹkan bí 1900–1700 ṣáájú Kristi (ìṣirò ọjọ́ àtọwọ́dọ́wọ́) · Ejibiti
Josẹfu ní ààfin Farao
Lẹ́yìn tí ó túmọ̀ àlá Farao, a fi Josẹfu ṣe olórí Ejibiti, ó sì kó ọkà jọ fún ọdún méje ìyàn.
Gẹ 41:37–57
Èrò náà sì dára lójú Farao àti àwọn ìjòyè rẹ̀. Farao sì bi wọ́n pé, “Ǹjẹ́ a le rí ẹnikẹ́ni bi ọkùnrin yìí, nínú ẹni tí ẹ̀mí Ọlọ́run ń gbé?” Nígbà náà ni Farao wí fún Josẹfu, “Níwọ́n bí Ọlọ́run ti fi gbogbo èyí hàn ọ́, kò sí ẹni náà tí ó gbọ́n tí ó sì mọ̀ràn bí i tìrẹ ní ilẹ̀ Ejibiti yìí, ìwọ yóò ṣe àkóso ààfin mi gbogbo àwọn ènìyàn gbọdọ̀ tẹríba fún àṣẹ ẹ̀ rẹ. Ìtẹ́ mi nìkan ni èmi yóò fi jù ọ́ lọ.” Farao wí fún Josẹfu pé, “Mo fi ọ́ ṣe alábojútó gbogbo ilẹ̀ Ejibiti.” Farao sì bọ́ òrùka èdìdì ọwọ́ rẹ̀, ó sì fi wọ Josẹfu ó wọ̀ ọ́ ní aṣọ ọ̀gbọ̀ dáradára, ó sì fi ẹ̀gbà tí ó dára sí i lọ́rùn. Ó sì mú un kí ó gun kẹ̀kẹ́-ẹṣin bí igbákejì ara rẹ̀, àwọn ènìyàn sì ń pariwo níwájú rẹ̀ pé, “Ẹ yàgò lọ́nà.” Báyìí ni ó sì fi ṣe alábojútó gbogbo ilẹ̀ Ejibiti. Nígbà náà ni Farao wí fún Josẹfu pé, “Èmi ni Farao. Ṣùgbọ́n láìsí àṣẹ rẹ, ẹnikẹ́ni kò gbọdọ̀ ṣe ohunkóhun ní ilẹ̀ Ejibiti.” Farao sì sọ Josẹfu ní orúkọ yìí Safenati-Panea (èyí tí ó túmọ̀ sí ẹni tí ó ni agbára ikú àti ìyè ní ìkáwọ́ bí òrìṣà). Ó sì fun un ní Asenati ọmọ Potifẹra, alábojútó òrìṣà Oni, gẹ́gẹ́ bí aya. Josẹfu sì rin gbogbo ilẹ̀ Ejibiti já. Ọmọ ọgbọ̀n ọdún ni Josẹfu nígbà tí ó wọ iṣẹ́ Farao ọba Ejibiti. Josẹfu sì jáde kúrò níwájú Farao, ó sì ṣe ìbẹ̀wò káàkiri gbogbo ilẹ̀ Ejibiti. Ní ọdún méje ọ̀pọ̀, ilẹ̀ náà so èso lọ́pọ̀lọ́pọ̀. Josẹfu kó gbogbo oúnjẹ tí a pèsè ni ilẹ̀ Ejibiti ní ọdún méje ọ̀pọ̀ yìí, ó sì pa wọ́n mọ́ sí àwọn ìlú. Ní ìlú kọ̀ọ̀kan ni ó kó gbogbo oúnjẹ tí wọ́n gbìn ní àyíká ìlú wọn sí. Josẹfu pa ọ̀pọ̀lọpọ̀ ọkà mọ́ bí iyanrìn Òkun; ó pọ̀ tó bẹ́ẹ̀ gẹ́ẹ́ tí kò ṣe àkọsílẹ̀ mọ́ nítorí, ó tayọ kíkà. Kí ó tó di pé ọdún ìyàn dé, Asenati ọmọ Potifẹra alábojútó Oni bí ọmọkùnrin méjì fún Josẹfu. Josẹfu sọ orúkọ àkọ́bí rẹ̀ ni Manase, ó sì wí pé, “Nítorí tí Ọlọ́run ti mú mi gbàgbé gbogbo ìdààmú mi àti gbogbo ilé baba mi.” Ó sì sọ orúkọ èkejì ní Efraimu, ó sì wí pé, “Nítorí pé Ọlọ́run fún mi ní ọmọ ní ilẹ̀ ìpọ́njú mi.” Ọdún méje ọ̀pọ̀ oúnjẹ sì wá sí òpin ní ilẹ̀ Ejibiti, ọdún méje ìyàn sì bẹ̀rẹ̀, bí Josẹfu ti wí gan an. Ìyàn sì mú ní gbogbo ilẹ̀ tókù, ṣùgbọ́n oúnjẹ wà ní gbogbo ilẹ̀ Ejibiti. Nígbà tí àwọn ará Ejibiti bẹ̀rẹ̀ sí ní rí ipá ìyàn náà, wọ́n kígbe sí Farao. Nígbà náà ni Farao wí fún wọn pé, “Ẹ lọ bá Josẹfu, ẹ ṣe ohun tí ó bá wí fún un yín.” Nígbà tí ìyàn sì ti tàn ká gbogbo ilẹ̀ náà, Josẹfu ṣí inú àká, ó sì bẹ̀rẹ̀ sí ní ta ọkà fún àwọn ènìyàn, nítorí ìyàn náà mú gan an ní gbogbo ilẹ̀ Ejibiti. Gbogbo àwọn orílẹ̀-èdè sì ń wá sí Ejibiti láti ra oúnjẹ lọ́wọ́ Josẹfu, nítorí ìyàn náà pọ̀ gidigidi káàkiri gbogbo ayé.Ní àkókò kan náà ní ayé
Gẹ́gẹ́ bí ìṣirò ọjọ́ àtọwọ́dọ́wọ́, Josẹfu dé ipò agbára ní Ejibiti láàrín nǹkan bí ọdún 1900 sí 1700 Ṣ.K. Bíbélì kò dárúkọ Farao náà, àwọn òpìtàn sì ń fi ọjọ́ sí ìtàn náà ní onírúurú ọ̀nà; àwọn kan fi í sí ìgbà tí ó tẹ̀lé e. Àwọn ọ̀rúndún wọ̀nyẹn ni ìgbà Ìjọba Àárín ti Ejibiti, nígbà tí iye àwọn tí ó wá láti Kenaani àti Siria láti tẹ̀dó sí ìpínlẹ̀ odò Naili ń pọ̀ sí i. Báyìí ni ayé rí ní àwọn ọ̀rúndún wọ̀nyẹn.
EjibitiÀwọn àjèjì láti Kenaani ní Avarisnǹkan bí 1800–1550 Ṣ.K.
EjibitiIlẹ̀ oko ní Faiyumjọba nǹkan bí 1860–1814 Ṣ.K.
Àwọn ọba ìdílé ọba kejìlá, ní pàtàkì Amenemhat Kẹta, sọ àgbègbè Faiyum tí ó kún fún àbàtà ní ìwọ̀-oòrùn odò Naili di ilẹ̀ oko ọlọ́ràá nípa ṣíṣàkóso omi tí ń ṣàn wọ inú rẹ̀. Amenemhat Kẹta tún kọ́ pírámídì kan ní Hawara, lẹ́bàá Faiyum.
Mesopotamia àti Ìlà-oòrùn NítòsíÒfin Hammurabijọba 1792–1750 Ṣ.K.
Hammurabi ti Babeli so gúúsù Mesopotamia ṣọ̀kan, ó sì mú kí a gbẹ́ òfin tí ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó 300 sára òkúta dúdú gíga kan, tí ó wà ní Louvre báyìí: nípa owó iṣẹ́, yíyá owó, ìgbéyàwó, iṣẹ́ oko àti olè jíjà. Ìwọ̀nyí ni ọjọ́ tí a sábà máa ń lò; gẹ́gẹ́ bí ìṣirò mìíràn, ó jọba ní ẹ̀wádún díẹ̀ lẹ́yìn náà.
Giriki àti RomuÀàfin àkọ́kọ́ ti Cretenǹkan bí 1900–1700 Ṣ.K.
Ní erékùṣù Crete, àwọn Minoan kọ́ ààfin ńlá àkọ́kọ́ wọn, ní Knossos, Phaistos àti Malia, pẹ̀lú yàrá ìkẹ́rùsí tí ó kún fún ìkòkò gíga fún ọkà, òróró àti wáìnì. Ní nǹkan bí ọdún 1700 Ṣ.K. a pa wọ́n run, bóyá nípa ilẹ̀-rírì, lẹ́yìn náà a tún wọn kọ́ lọ́nà tí ó tóbi jù.
ṢáínàShimao, ìlú olókùútanǹkan bí 2300–1800 Ṣ.K.
Lórí Pẹ̀tẹ́lẹ̀ Loess ní àríwá China, odi òkúta tí ó gùn ní ọ̀pọ̀ kìlómítà yí Shimao ká, ní àyíká pèpéle àárín onípele tí a fi ojú tí a gbẹ́ sára òkúta ṣe lọ́ṣọ̀ọ́. Ọ̀kan nínú àwọn ibùdó tí ó tóbi jùlọ ní China ní ìgbà rẹ̀, a pa á tì ní nǹkan bí ọdún 1800 Ṣ.K.
ÍńdíàÀwọn ìlú Indus di òfìfonǹkan bí 1900–1300 Ṣ.K.
Ní àfonífojì Indus, a pa àwọn ìlú ńlá tì díẹ̀díẹ̀, àwọn ènìyàn sì ṣí lọ sí ìlà-oòrùn àti gúúsù sínú àwọn ìletò àgbẹ̀ kéékèèké; àwọn odò tí ó yí ipa ọ̀nà padà àti ojú ọjọ́ tí ó gbẹ sí i wà lára àwọn ìdí tí àwọn ọ̀mọ̀wé dábàá. Ní Harappa, àwọn ènìyàn àṣà Cemetery H ti ìgbà ẹ̀yìn sin òkú wọn sínú ìkòkò tí a kùn.
Àwọn ilẹ̀ Amẹ́ríkàÒkìtì erùpẹ̀ ní Poverty Pointnǹkan bí 1700–1100 Ṣ.K.
Ní Louisiana òde òní, àwọn ènìyàn tí ń gbé nípa ọdẹ, ẹja pípa àti kíkó oúnjẹ inú igbó mọ òkìtì erùpẹ̀ àti ògiri erùpẹ̀ ńláńlá ní Poverty Point — ọ̀kan nínú iṣẹ́ erùpẹ̀ tí ó tóbi jùlọ ní ìgbà rẹ̀ ní Àríwá Amẹ́ríkà, tí a kọ́ láìsí iṣẹ́ oko.
IbòmírànÀwo ojú ọ̀run Nebranǹkan bí 1800–1600 Ṣ.K.
Ní àárín Germany, àwo idẹ kan tí a fi wúrà ṣe ọ̀ṣọ́ sí fi oòrùn tàbí òṣùpá àrànmọ́jú hàn, pẹ̀lú òṣùpá ẹ̀kẹ́ àti ìràwọ̀, lára wọn bóyá Pleiadesi. Òun ni àwòrán ojú ọ̀run òru tí ó pẹ́ jùlọ tí a mọ̀; a sin ín ní nǹkan bí ọdún 1600 Ṣ.K.
