Kilaudiu jọba lórí ilẹ̀ ọba náà, ó sì fi Britain kún un lẹ́yìn ìkọlù kan ní ọdún 43 L.K. Ìṣe 18:2 sọ pé ó ti pàṣẹ pé kí gbogbo àwọn Júù jáde kúrò ní Romu; òǹkọ̀wé Romu náà Suetonius pẹ̀lú mẹ́nu kan lílé wọn jáde.
Àkójọ Ìmọ̀ › Ní àkókò kan náà láyé
Nínú Bíbélì · Nǹkan bí ọdún 50 lẹ́yìn Kristi · Ateni
Paulu ní Ateni
Láàrín àwọn ilé òrìṣà àti àwọn onímọ̀ ọgbọ́n Ateni, Paulu sọ̀rọ̀ ní Areopagu nípa “Ọlọ́run àìmọ̀”.
Ìṣe 17:16–34
Nígbà tí Paulu dúró dè wọ́n ni Ateni, ẹ̀mí rẹ̀ ru nínú rẹ̀, nígbà tí ó rí pé ìlú náà kún fún òrìṣà. Nítorí náà ó ń bá àwọn Júù fi ọ̀rọ̀ wé ọ̀rọ̀ nínú Sinagọgu, àti àwọn olùfọkànsìn, àti àwọn tí ó ń bá pàdé lọ́jà lójoojúmọ́. Nínú àwọn ọ̀jọ̀gbọ́n Epikure ni àti tí àwọn Stoiki kó tì í. Àwọn kan si ń wí pé, “Kín ni aláhesọ yìí yóò rí wí?” Àwọn mìíràn sì wí pé, “Ó dàbí oníwàásù àjèjì òrìṣà, wọ́n sọ èyí nítorí Paulu ń wàásù ìròyìn ayọ̀ nípa Jesu àti àjíǹde fún wọn.” Wọ́n sì mú un, wọ́n sì fà á lọ sí Areopagu, wọ́n wí pé, “A ha lè mọ̀ kín ni ẹ̀kọ́ tuntun tí ìwọ ń sọ̀rọ̀ rẹ̀ yìí jẹ́? Nítorí tí ìwọ mú ohun àjèjì wá sí etí wa, àwa sì ń fẹ́ mọ̀ kín ni ìtumọ̀ nǹkan wọ̀nyí.” Nítorí gbogbo àwọn ará Ateni, àti àwọn àjèjì tí ń ṣe àtìpó níbẹ̀ kì í ṣe ohun mìíràn jù kí a máa sọ tàbí kí a máa gbọ́ ohun tuntun lọ. Paulu si dìde dúró láàrín Areopagu, ó ní, “Ẹ̀yin ará Ateni, mo wòye pé ní ohun gbogbo ẹ kún fún ẹ̀sìn lọ́pọ̀lọ́pọ̀. Nítorí bí mo ti ń kọjá lọ, tí mo wo àwọn ohun tí ẹ̀yin ń sìn, mo sì rí pẹpẹ kan tí a kọ àkọlé yìí sí: Fún Ọlọ́run àìmọ̀. Ǹjẹ́ ẹni tí ẹ̀yin ń sìn ni àìmọ̀ òun náà ni èmi ń sọ fún yin. “Ọlọ́run náà tí ó dá ayé àti ohun gbogbo tí ń bẹ nínú rẹ̀, òun náà tí í ṣe Olúwa ọ̀run àti ayé, kì í gbé tẹmpili tí a fi ọwọ́ kọ́. Bẹ́ẹ̀ ni a kì í fi ọwọ́ ènìyàn sìn ín, bí ẹni pé ó ń fẹ́ nǹkan, òun ni ó fi ìyè àti èémí àti ohun gbogbo fún gbogbo ènìyàn. Ó sì tí tipasẹ̀ ẹnìkan dá gbogbo orílẹ̀-èdè láti tẹ̀dó sí ojú àgbáyé, ó sì ti pinnu àkókò tí a yàn tẹ́lẹ̀, àti ààlà ibùgbé wọn; Ọlọ́run ṣe eléyìí kí wọn bá le máa wa, bóyá wọn yóò lè ṣàfẹ́rí rẹ̀, kí wọn sì rí í. Bí ó tilẹ̀ jẹ pé kò jìnnà sí olúkúlùkù wa. Nítorí nínú rẹ̀ ni àwa wà láààyè, tí a ń rìn kiri, tí a sì ní ẹ̀mí wa, bí àwọn kan nínú àwọn akéwì tí ẹ̀yin tìkára yín tí wí pé, ‘Àwa pẹ̀lú sì jẹ́ ọmọ rẹ̀.’ “Ǹjẹ́ bí àwa bá jẹ́ ọmọ Ọlọ́run, kò yẹ fún wa láti rò pé, ẹni tí a wa n sìn dàbí wúrà, tàbí fàdákà, tàbí òkúta, tí a fi ọgbọ́n àti ìmọ̀ ènìyàn ya ère àwòrán rẹ̀. Pẹ̀lúpẹ̀lú ìgbà àìmọ̀ yìí ni Ọlọ́run tí fojú fò dá; ṣùgbọ́n nísinsin yìí ó pàṣẹ fún gbogbo ènìyàn níbi gbogbo láti ronúpìwàdà. Níwọ́n bí ó ti dá ọjọ́ kan, nínú èyí tí yóò ṣe ìdájọ́ ayé lódodo nípasẹ̀ ọkùnrin náà tí ó ti yàn, nígbà tí ó ti fi ohun ìdánilójú fún gbogbo ènìyàn, ní ti pé ó jí dìde kúrò nínú òkú.” Nígbà tí wọ́n ti gbọ́ ti àjíǹde òkú, àwọn mìíràn ń ṣẹ̀fẹ̀, ṣùgbọ́n àwọn mìíràn wí pé, “Àwa o tún nǹkan yìí gbọ́ lẹ́nu rẹ̀.” Bẹ́ẹ̀ ni Paulu sì jáde kúrò láàrín wọn. Ṣùgbọ́n àwọn ọkùnrin kan fi ara mọ́ ọn, wọ́n sì gbàgbọ́: nínú àwọn ẹni tí Dionisiu ara Areopagu wà, àti obìnrin kan tí a ń pè ni Damari àti àwọn mìíràn pẹ̀lú wọn.Ní àkókò kan náà ní ayé
Paulu dé Ateni ní nǹkan bí ọdún 50 L.K., nínú ìrìn-àjò tí ó gbé e lọ sí Kọrinti lẹ́yìn náà, níbi tí àkọlé kan tí a rí ní Delphi fi ọjọ́ gómìnà Gallioni sí nǹkan bí ọdún 51–52 L.K. (Ìṣe 18:12). Nígbà náà, Ateni jẹ́ ìlú kékeré kan nínú Ilẹ̀ Ọba Romu, ṣùgbọ́n ó ṣì lókìkí fún àwọn onímọ̀ ọgbọ́n-orí rẹ̀. Báyìí ni ayé rí ní nǹkan bí ọdún 50 L.K.
Giriki àti RomuOlú-ọba Kilaudiu41–54 L.K.
Giriki àti RomuSenecanǹkan bí 4 Ṣ.K. – 65 L.K.
Onímọ̀ ọgbọ́n-orí Stoic náà Seneca, olùkọ́ Nero ọ̀dọ́, kọ àròkọ nípa ìbínú, nípa bí ìgbésí ayé ṣe kúrú àti nípa ìbàlẹ̀ ọkàn. Ẹ̀gbọ́n rẹ̀ ni Gallioni, gómìnà tí a mú Paulu wá síwájú rẹ̀ ní Kọrinti (Ìṣe 18:12).
ṢáínàÀwọn ikọ̀ láti Japanjọba 25–57 L.K.
Olú-ọba Guangwu dá ìdílé ọba Han padà sí ipò, ó sì gbé olú ìlú rẹ̀ lọ sí Luoyang. Ní ọdún rẹ̀ tí ó kẹ́yìn, ọdún 57 L.K., àwọn ikọ̀ wá láti Wa, ní Japan; èdìdì wúrà kan tí a rí ní Japan ní ọdún 1784 ni a rò pé ó jẹ́ èyí tí ó fún wọn.
ÍńdíàTomasi ní India (àṣà)52 L.K. (gẹ́gẹ́ bí àṣà)
Gẹ́gẹ́ bí àṣà àwọn Kristẹni St Thomas ti Kerala, àpọ́sítélì Tomasi gúnlẹ̀ nítòsí Muziris ní ọdún 52 L.K. Ìtàn àtijọ́ kan, Ìṣe Tomasi, fi í sí ààfin Gondophares, ọba kan ní àríwá-ìwọ̀-oòrùn India tí a ti rí owó ẹyọ rẹ̀.
EjibitiPhilo ti Alekisandirianǹkan bí 20 Ṣ.K. – nǹkan bí 50 L.K.
Ní Alekisandiria, onímọ̀ ọgbọ́n-orí Júù náà Philo ṣàlàyé àwọn ìwé Mose ní èdè ọgbọ́n-orí Giriki. Ní ọdún 40 L.K., ó ṣíwájú ikọ̀ àwọn Júù ìlú náà lọ sọ́dọ̀ olú-ọba Caligula lẹ́yìn rúgúdù tí wọ́n dá sílẹ̀ sí wọn.
IbòmírànÀwọn ayaba Meroëọ̀rúndún 1 L.K.
Ní Meroë, lẹ́bàá odò Naili ní Sudan òde òní, àwọn ayaba tí ó ní oyè kandake ló sábà máa ń jọba lórí ìjọba Kuṣi — “Kandake” ti Ìṣe 8:27. A sin àwọn alákòóso rẹ̀ sábẹ́ pírámídì kéékèèké tí ó ga ṣóńṣó.
Àwọn ilẹ̀ Amẹ́ríkàÀwọn ìlà Nazcanǹkan bí 200 Ṣ.K. – 500 L.K.
Lórí pẹ̀tẹ́lẹ̀ aṣálẹ̀ ní gúúsù Peru, àwọn ará Nazca ya àwọn ìlà àti àwòrán ńláńlá — ẹyẹ hummingbird, ọ̀bọ, aláǹtakùn — nípa gbígbá àwọn òkúta dúdú orí ilẹ̀ kúrò. Ọ̀pọ̀ nínú wọn ni a lè rí dáadáa jùlọ láti ojú òfuurufú tàbí láti orí àwọn òkè tí ó wà nítòsí.
