Klọdiọs chịrị alaeze ukwu ahụ, tinyekwa Britain na ya mgbe e wakporo ya nʼafọ AD 43. Ọrụ Ndị Ozi 18:2 na-ekwu na o nyere iwu ka ndị Juu niile hapụ Rom; onye ode akwụkwọ Rom bụ Suetonius kwukwara maka nchụpụ.
Ọba akwụkwọ ihe ọmụma › Nʼoge ahụ nʼụwa
Na Baịbụl · ihe dị ka AD 50 · Atens
Pọl na Atens
Nʼetiti ụlọ arụsị na ndị ọkà ihe ọmụma nke Atens, Pọl kwuru okwu nʼAreopagọs banyere “chi nke amaghị ama.”
Ọrụ 17:16–34
Mgbe Pọl nọ na-echere ha nʼAtens, o wutere mmụọ ya nke ukwuu nʼihi arụsị niile ọ hụrụ, nke jupụtara nʼobodo ahụ. Nʼihi nke a, ya na ndị Juu na ndị na-atụ egwu Chineke, na-anọgide nʼụlọ nzukọ na-arụrịta ụka. Kwa ụbọchị, ọ na-apụkwa nʼọma ahịa na-agwa ndị niile o zutere okwu. Ya na ụfọdụ ndị Epikuri na ndị Stoịk bụ ndị ọkachamara na-arụrịta ụka. Ndị ụfọdụ na-asị, “gịnị ka onye ekwurekwu a ga-ekwu?” Ndị ọzọ sịrị, “ọ dịka onye na-ekwusa ụmụ mmụọ ndị ala ọzọ.” Ha kwuru nke a nʼihi na ọ na-ekwusa oziọma banyere Jisọs na mbilite nʼọnwụ ya. Ha kpọbatara ya nʼebe ha zukọrọ, ebe a na-akpọ Areopagọs, ebe ha nọ sị ya, “Anyị enwere ike ịmata ihe banyere ozizi ọhụrụ gị a? Ị na-ekwu ihe ndị na-agbagwoju anyị anya. Anyị chọrọ ịmata ihe ndị a nke ọma.” (Ndị Atens niile na ndị ala ọzọ bi nʼobodo ahụ, enweghị ohere ime ihe ọbụla, ọ gwụchaala ọrụ ikwu na ịnụ banyere ihe dị ọhụrụ.) Mgbe ahụ Pọl guzoro na nzukọ Areopagọs sị, “Unu ndị Atens, ahụla m na ọ na-anụ unu ọkụ nʼobi ịsọpụrụ mmụọ nke unu na-efe ofufe. Nʼihi na mgbe m na-ejegharị nʼobodo unu, ahụrụ m ụlọ chi dị iche iche, ahụrụ m otu ebe ịchụ aja nke e dekwasịrị nʼelu ya: Ihe e nyere chi nke amaghị ama. Ya mere, ihe ahụ unu na-efe ofufe nʼamaghị ama nke a ka m na-ekwusara unu. “Chineke onye kere ụwa na ihe niile dị nʼime ya. Ebe ọ bụ onye nwe eluigwe na ụwa, ọ dịghị ebikwa nʼụlọnsọ e jiri aka wuo. Otu aka ahụ, ọ dịghị anara ije ozi site nʼaka mmadụ, dịka a ga-asị na o nwere ihe kọrọ ya. Ya onwe ya na-enye ndụ na ume na ihe niile. Ọ na-egbokwa mkpa niile. O sitere nʼaka otu onye, bụ mmadụ mbụ ahụ, kee agbụrụ niile nke mmadụ nʼotu nʼotu, ka ha biri nʼelu ụwa dum. O jiri aka ya kewachaa oge ọgbọ ọbụla ga-anọ na oke niile nke ebe obibi ha. Ma nzube ya banyere ihe niile bụ ka onye ọbụla chọsie Chineke ike. Eleghị anya, mmadụ nwere ike lezie ụzọ ya anya, si otu a chọta ya. Ọ nọkwaghị mmadụ ọbụla nʼebe dị anya. ‘Nʼihi nʼime ya ka anyị na-ebi, anyị na-ejegharịkwa nʼime ya na-adịkwa ndụ.’ Dịka ụfọdụ nʼime unu ndị ode abụ na-ekwu sị, ‘Anyị onwe anyị bụ ụmụ ya.’ “Ebe anyị bụ ndị Chineke mụrụ, o kwesighị ka anyị na-eche na ihe akpọrọ Chineke yiri ọlaọcha maọbụ ọlaedo, maọbụ nkume, ihe apịrị apị site na ǹka na ihe dị nʼobi mmadụ. Ma Chineke lefuru enweghị nghọta nke mmadụ anya banyere ihe ndị a niile nʼoge gara aga. Ma ugbu a, ọ chọrọ ka mmadụ niile chegharịa. Nʼihi na o debela otu ụbọchị mgbe ọ ga-ekpe ụwa niile ikpe nʼụzọ ezi omume, site nʼaka otu nwoke ọ họpụtara. O mekwara ka nke a guzosie ike, mgbe o mere ka onye ahụ sị nʼọnwụ bilie.” Mgbe ha nụrụ ihe banyere mbilite nʼọnwụ nke ndị nwụrụ anwụ, ha chịrị ya ọchị. Ma ụfọdụ nʼime ha sịrị, “Nʼoge ọzọ anyị ga-achọ ịnụ okwu ndị a.” Nʼoge a, Pọl hapụrụ ha. Mmadụ ole na ole sooro ya, bụrụkwa ndị kwere ekwe. Otu onye nʼime ha bụ Dionisiọs onye Areopagọs. Onye ọzọ bụ nwanyị a na-akpọ Damaris na ndị ọzọkwa.Nʼotu oge ahụ nʼụwa
Pọl bịara Atens ihe dị ka AD 50, nʼije duuru ya gaa Kọrint, ebe ihe e dere a chọtara na Delfi na-etinye gọvanọ Galio nʼihe dị ka AD 51–52 (Ọrụ Ndị Ozi 18:12). Atens bụ mgbe ahụ obodo nkịtị nʼAlaeze Ukwu Rom, ma a ka na-ama ya maka ndị ọkà ihe ọmụma ya. Nke a bụ ụwa nke ihe dị ka AD 50.
Gris na RomEze ukwu KlọdiọsAD 41–54
Gris na RomSenecaihe dị ka 4 BC – AD 65
Ọkà ihe ọmụma Stoic bụ Seneca, onye nkuzi Nero mgbe ọ dị obere, dere edemede banyere iwe, banyere ka ndụ si dị mkpụmkpụ na banyere udo nke uche. Nwanne ya nwoke nke tọrọ ya bụ Galio, gọvanọ ahụ e dugara Pọl nʼihu ya na Kọrint (Ọrụ Ndị Ozi 18:12).
ChinaNdị ozi si Japanchịrị AD 25–57
Eze ukwu Guangwu weghachiri usoro ndị eze Han, bufee isi obodo ya na Luoyang. Nʼafọ ikpeazụ ya, AD 57, ndị ozi si Wa, na Japan, bịara; a na-eche na akara ọlaedo a chọtara na Japan nʼafọ 1784 bụ nke o nyere ha.
IndiaTọmọs na India (ọdịnala)AD 52 (dịka ọdịnala si dị)
Dịka ọdịnala ndị Kraịst St Thomas nke Kerala si dị, onyeozi Tọmọs rutere nso Muziris nʼafọ AD 52. Akụkọ ochie karịa, Ọrụ Tọmọs, na-etinye ya nʼụlọeze Gondophares, eze nke ugwu ọdịda anyanwụ India nke a chọtara mkpụrụ ego ya.
IjiptPhilo nke Alegzandriaihe dị ka 20 BC – ihe dị ka AD 50
NʼAlegzandria, ọkà ihe ọmụma onye Juu bụ Philo kọwara akwụkwọ Mosis nʼasụsụ ihe ọmụma ndị Griik. Nʼafọ AD 40, o duru ndị ozi ndị Juu nke obodo ahụ gakwuru eze ukwu Caligula mgbe ọgba aghara megide ha gasịrị.
Ebe ndị ọzọEze nwanyị nke Meroënarị afọ nke 1 AD
Na Meroë, nʼakụkụ Naịl na Sudan nke taa, eze nwanyị ndị nwere aha ọkwa kandake na-achịkarị alaeze Kush — “Kandis” nke Ọrụ Ndị Ozi 8:27. E liri ndị ọchịchị ya nʼokpuru obere pyramid ndị dị elu nke ukwuu.
AmerịkaAhịrị Nazcaihe dị ka 200 BC – AD 500
Nʼala dị larịị nke ọzara ndịda Peru, ndị Nazca sere nnukwu ahịrị na oyiyi — nnụnụ hummingbird, enwe, ududo — site nʼiwepụ nkume ojii dị nʼelu ala. A na-ahụ ọtụtụ nʼime ha nke ọma site nʼelu ikuku maọbụ site nʼugwu ndị dị nso.
