Òpó amọ̀ kan tí a kọ fún Kirusi lẹ́yìn tí ó gba Babeli ṣàpèjúwe bí ó ṣe dá àwọn ènìyàn tí a kó lẹ́rú àti ère àwọn òrìṣà wọn padà sí ilé wọn. Kò dárúkọ àwọn Júù, ṣùgbọ́n ó fi ìlànà kan hàn tí ó jọ èyí tí ó wà nínú Esra 1. Ó wà ní British Museum.
Àkójọ Ìmọ̀ › Ní àkókò kan náà láyé
Nínú Bíbélì · 538 ṣáájú Kristi · Babeli
Kirusi jẹ́ kí àwọn ìgbèkùn padà
Kirusi ti Persia, tí ó ti ṣẹ́gun Babeli, gba àwọn Júù láyè láti padà sí ilé, kí wọ́n sì tún tẹmpili kọ́ ní Jerusalẹmu.
Esr 1:1–11
Ní ọdún kìn-ín-ní Kirusi, ọba Persia, kí a lè mú ọ̀rọ̀ Olúwa tí Jeremiah sọ ṣẹ, Olúwa ru ọkàn Kirusi ọba Persia sókè láti ṣe ìkéde jákèjádò gbogbo agbègbè ìjọba rẹ̀, kí ó sì ṣe àkọsílẹ̀ rẹ̀ pé, “Èyí ni ohun tí Kirusi ọba Persia wí pé: “ ‘ Olúwa, Ọlọ́run ọ̀run, ti fún mi ní gbogbo ìjọba ayé. Ó sì ti yàn mí láti kọ́ tẹmpili Olúwa fún un ní Jerusalẹmu tí ó wà ní Juda. Ẹnikẹ́ni nínú àwọn ènìyàn rẹ̀ láàrín yín—kí Ọlọ́run rẹ̀ wà pẹ̀lú rẹ̀, kí ó sì gòkè lọ sí Jerusalẹmu tí ó wà ní Juda, láti kọ́ tẹmpili Olúwa Ọlọ́run Israẹli, Ọlọ́run tí ó wà ní Jerusalẹmu. Kí àwọn ènìyàn ní ibikíbi tí ẹni náà bá ń gbé kí ó fi fàdákà àti wúrà pẹ̀lú ohun tí ó dára àti ẹran ọ̀sìn, pẹ̀lú ọrẹ àtinúwá ràn án lọ́wọ́ fún tẹmpili Ọlọ́run ní Jerusalẹmu.’ ” Nígbà náà àwọn olórí ìdílé Juda àti Benjamini àti àwọn àlùfáà àti àwọn ará Lefi—olúkúlùkù ẹni tí Ọlọ́run ti fọwọ́ tọ́ ọkàn rẹ̀—múra láti gòkè lọ láti kọ ilé Olúwa ní Jerusalẹmu. Gbogbo àwọn aládùúgbò wọn ràn wọ́n lọ́wọ́ pẹ̀lú ohun èlò ti fàdákà àti wúrà, pẹ̀lú onírúurú ohun ìní àti ẹran ọ̀sìn àti pẹ̀lú àwọn ẹ̀bùn iyebíye, ní àfikún si gbogbo àwọn ọrẹ àtinúwá. Ní àfikún, ọba Kirusi mú àwọn ohun èlò tí ó jẹ́ ti ilé Olúwa jáde wá, tí Nebukadnessari ti kó lọ láti Jerusalẹmu tí ó sì ti kó sí ilé òrìṣà rẹ̀. Kirusi ọba Persia pàṣẹ fún Mitredati olùṣọ́ ilé ìṣúra láti kó wọn jáde, ó sì kà wọ́n fún Ṣeṣbassari ìjòyè Juda. Èyí ni iye wọn. Ọgbọ̀n àwo wúrà 30 Ẹgbẹ̀rún àwo fàdákà 1,000 Àwo ìrúbọ fàdákà mọ́kàndínlọ́gbọ̀n 29 Ọgbọ̀n àdému wúrà 30 Irinwó ó lé mẹ́wàá oríṣìí àdému fàdákà mìíràn 410 Ẹgbẹ̀rún kan àwọn ohun èlò mìíràn 1,000 Gbogbo ohun èlò wúrà àti ti fàdákà ní àpapọ̀ jẹ́ ẹgbẹ̀rún márùn-ún ó lé irinwó (5,400). Ṣeṣbassari kó gbogbo àwọn nǹkan wọ̀nyí wá pẹ̀lú àwọn ìgbèkùn tí ó gòkè wá láti Babeli sí Jerusalẹmu.Ní àkókò kan náà ní ayé
Ní ọdún 539 Ṣ.K., Kirusi Ńlá ti Persia gba Babeli, Esra 1 sì sọ pé ó jẹ́ kí àwọn ìgbèkùn Juda padà sílé láti tún tẹmpili kọ́. A parí rẹ̀ ní ọdún 516 tàbí 515 Ṣ.K. lábẹ́ Dariusi Kìn-ín-ní. Báyìí ni ayé rí ní ọ̀rúndún kẹfà Ṣ.K.
Mesopotamia àti Ìlà-oòrùn NítòsíÒpó-àkọlé Kirusilẹ́yìn 539 Ṣ.K.
ṢáínàConfucius551–479 Ṣ.K.
Confucius kọ́ni ní ìpínlẹ̀ Lu pé ètò rere ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àwọn alákòóso olóòótọ́, ọ̀wọ̀ fún òbí àti ẹ̀kọ́. Ọ̀rọ̀ rẹ̀, tí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ rẹ̀ kó jọ sínú Analects, ti ṣe àpẹẹrẹ ìgbésí ayé ní China fún ohun tí ó ju ẹgbẹ̀rún ọdún méjì lọ.
ÍńdíàBuddhanǹkan bí 563–483 Ṣ.K. gẹ́gẹ́ bí àṣà; nǹkan bí 480–400 Ṣ.K. gẹ́gẹ́ bí ọ̀pọ̀ onímọ̀
Siddhartha Gautama, Buddha, kọ́ni ní àríwá India, àwọn ọmọlẹ́yìn rẹ̀ sì dá ẹ̀sìn Buddha sílẹ̀. Àṣà fi ìgbésí ayé rẹ̀ sí nǹkan bí 563–483 Ṣ.K.; ọ̀pọ̀ onímọ̀ fi í sí ìgbà tí ó tẹ̀lé e báyìí, ní nǹkan bí 480–400 Ṣ.K.
Giriki àti RomuRomu di orílẹ̀-èdè olómìnira509 Ṣ.K. (ọjọ́ àtọwọ́dọ́wọ́)
Gẹ́gẹ́ bí àṣà Romu, àwọn ará Romu lé ọba wọn tí ó kẹ́yìn, Tarquin Agbéraga, jáde ní ọdún 509 Ṣ.K., wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ sí í yan consul méjì lọ́dọọdún.
Giriki àti RomuÌjọba tiwa-n-tiwa ní Athens508/507 Ṣ.K.
Cleisthenes tún àwọn ará ìlú Athens ṣètò kí àpéjọ gbogbo ọkùnrin òmìnira lè máa pinnu ọ̀rọ̀ ìlú — ìbẹ̀rẹ̀ ìjọba tiwa-n-tiwa ti Athens.
Ìlà-oòrùn Yúróòpù àti pápá ẹ̀gàn ńláDariusi lòdì sí àwọn Scythianǹkan bí 513 Ṣ.K.
Dariusi Kìn-ín-ní, ọba Persia tí a parí tẹmpili lábẹ́ rẹ̀ (Esra 6:15), kó ogun ńlá kọjá odò Danube lòdì sí àwọn Scythia. Gẹ́gẹ́ bí Herodotus ṣe sọ, wọ́n sá padà sẹ́yìn kọjá pápá ìjẹko, wọ́n ń sun koríko, àwọn ará Persia sì yí padà.
Àwọn ilẹ̀ Amẹ́ríkàMonte Albánnǹkan bí 500 Ṣ.K.
Ní àfonífojì Oaxaca ní Mexico, àwọn Zapotec bẹ̀rẹ̀ sí í kọ́ Monte Albán lórí orí òkè kan tí wọ́n tẹ́ pẹrẹsẹ. Ó jẹ́ olú ìlú wọn fún ohun tí ó ju ẹgbẹ̀rún ọdún lọ.
