Xerxes Kìn-ín-ní (486–465 Ṣ.K.) gbógun ti Giriki, ó sì pàdánù ọkọ̀ ogun ojú omi rẹ̀ ní Salamis ní ọdún 480 Ṣ.K. Ọmọ rẹ̀ Artasasta Kìn-ín-ní (465–424 Ṣ.K.) ni ọba tí Nehemiah sìn ní Susa.
Àkójọ Ìmọ̀ › Ní àkókò kan náà láyé
Nínú Bíbélì · 445 ṣáájú Kristi · Jerusalẹmu
Nehemiah àti àwọn ògiri
Nehemiah, agbọ́tí ọba Persia, ṣàyẹ̀wò ògiri Jerusalẹmu tí ó ti wó ní òru, ó sì darí àwọn ènìyàn láti tún wọn kọ́.
Ne 2:11–20
Mo sì lọ sí Jerusalẹmu, lẹ́yìn ìgbà tí mo dúró níbẹ̀ fún ọjọ́ mẹ́ta. Mo jáde ní òru pẹ̀lú àwọn ọkùnrin díẹ̀. Èmi kò sì sọ fún ẹnìkankan ohun tí Ọlọ́run mi ti fi sí ọkàn mi láti ṣe fún Jerusalẹmu. Kò sí ẹranko kankan pẹ̀lú mi, bí kò ṣe ọ̀kan ṣoṣo tí mo gùn. Ní òru, mo jáde lọ sí àfonífojì ibodè sí ìhà kànga Jakali àti sí ẹnu ibodè Ààtàn àti ẹnu ibodè rẹ̀ èyí tí ó ti wó odi Jerusalẹmu tí ó lulẹ̀, tí a ti fi iná sun. Nígbà náà ni mo lọ sí ẹnu ibodè orísun àti sí adágún omi ọba, ṣùgbọ́n kò sí ààyè tó fún ẹranko mi láti kọjá; bẹ́ẹ̀ ni mo gòkè àfonífojì ní òru, mo ń wo odi. Ní ìparí, mo padà sẹ́yìn, mo sì tún wọlé láti ibodè àfonífojì. Àwọn olórí kò mọ ibi tí mo lọ tàbí mọ ohun tí mo ń ṣe, nítorí èmi kò tí ì sọ fún àwọn ará Júù tàbí àwọn àlùfáà tàbí àwọn ọlọ́lá tàbí àwọn ìjòyè tàbí ẹnikẹ́ni mìíràn tí yóò máa ṣe iṣẹ́ náà. Nígbà náà ni mo sọ fún wọn pé, “Ṣé ẹ rí wàhálà tí a ni: Jerusalẹmu wà nínú ìparun, ibodè rẹ̀ ni a sì ti fi iná jó. Ẹ wá, ẹ jẹ́ kí a tún odi Jerusalẹmu mọ, àwa kò sì ní jẹ́ ẹni ẹ̀gàn mọ́”. Èmi sì tún sọ fún wọn nípa bí ọwọ́ àánú Ọlọ́run mi ṣe wà lára mi àti ohun tí ọba ti sọ fún mi. Wọ́n dáhùn wí pé, “Ẹ jẹ́ kí a bẹ̀rẹ̀ àtúnmọ rẹ̀.” Bẹ́ẹ̀ ni wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ rere yìí. Ṣùgbọ́n nígbà tí Sanballati ará a Horoni, Tobiah ara olóyè Ammoni àti Geṣemu ará a Arabia gbọ́ nípa rẹ̀, wọ́n fi wá ṣe ẹlẹ́yà, wọ́n sì fi wá ṣe ẹ̀sín. Wọ́n béèrè pé, “Kí ni èyí tí ẹ ń ṣe yìí? Ṣé ẹ ń ṣọ̀tẹ̀ sí ọba ni?” Mo dá wọn lóhùn, mo wí fún wọn pé, “Ọlọ́run ọ̀run yóò fún wa ní àṣeyọrí. Àwa ìránṣẹ́ rẹ̀ yóò bẹ̀rẹ̀ láti tún un mọ, ṣùgbọ́n fún un yin, ẹ̀yin kò ní ìpín tàbí ipa tàbí ẹ̀tọ́ ohunkóhun tí ó jẹ mọ́ ìtàn ní Jerusalẹmu.”Ní àkókò kan náà ní ayé
Nehemiah, agbọ́tí ọba Persia Artasasta Kìn-ín-ní, wá sí Jerusalẹmu ní ọdún 445 Ṣ.K., ó sì tún odi rẹ̀ mọ. Ní ìran kan ṣáájú, ọba inú Ìwé Esteri, Ahaswerusi, ni a sábà máa ń kà sí Xerxes Kìn-ín-ní. Báyìí ni ayé rí ní ọ̀rúndún karùn-ún Ṣ.K.
Mesopotamia àti Ìlà-oòrùn NítòsíXerxes àti Artasasta486–424 Ṣ.K.
Giriki àti RomuParthenon447–432 Ṣ.K.
Nígbà tí Nehemiah ń tún odi Jerusalẹmu mọ, Athens lábẹ́ Pericles ń kọ́ Parthenon lórí Acropolis rẹ̀, tí a bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 447 Ṣ.K.
Ìlà-oòrùn Yúróòpù àti pápá ẹ̀gàn ńláHerodotus ṣàpèjúwe Dniepernǹkan bí 484–425 Ṣ.K.
Òpìtàn Giriki náà Herodotus kọ Histories rẹ̀, iṣẹ́ ìtàn ńlá àkọ́kọ́ ní Ìwọ̀-oòrùn ayé. Nínú Ìwé 4, ó ṣàpèjúwe àwọn Scythia àti Borysthenes — Dnieper — tí ó pè ní odò tí ó ń mú èso jáde jùlọ lẹ́yìn Naili. Ó ṣeé ṣe kí ó ti bẹ Olbia wò nítòsí ẹnu rẹ̀.
EjibitiẸgbẹ́ ọmọ-ogun Júù lórí Nailiọ̀rúndún 5 Ṣ.K.
Ní Erékùṣù Elephantine ní Aswan, àwọn ọmọ-ogun Júù ń sin àwọn ará Persia, wọ́n sì ní tẹmpili tiwọn. Àwọn lẹ́tà wọn ní èdè Aramaiki láti ọdún 407 Ṣ.K. dárúkọ àwọn ọmọ Sanballati, baálẹ̀ Samaria — alátakò Nehemiah (Nehemiah 2:10).
ṢáínàÌgbà àwọn ìpínlẹ̀ tí ń jagunláti nǹkan bí 475 Ṣ.K.
Ní China, ètò àtijọ́ fọ́ sí ìpínlẹ̀ méje tí ń bá ara wọn díje. Ní ìgbà rúkèrúdò yìí, àwọn onímọ̀ ọgbọ́n-orí “Ọgọ́rùn-ún Ilé-ẹ̀kọ́” — àwọn ọmọlẹ́yìn Confucius, ti Mozi àti ti àwọn olùkọ́ Dao — ń jiyàn lórí bí a ṣe lè gbé ayé àti bí a ṣe lè ṣàkóso.
