Otu ihe ụrọ gbara okirikiri e dere maka Sairọs mgbe o weghaara Babilọn na-akọwa ka ọ na-ezighachi ndị a dọtara nʼagha na oyiyi chi ha nʼụlọ ha. Ọ kpọghị aha ndị Juu, ma ọ na-egosi iwu yiri nke dị na Ezra 1. Ọ dị na British Museum.
Ọba akwụkwọ ihe ọmụma › Nʼoge ahụ nʼụwa
Na Baịbụl · 538 BC · Babilọn
Sairọs kwere ka ndị a dọtara nʼagha laghachi
Sairọs nke Peshịa, onye meriri Babilọn, kwere ka ndị Juu laghachi nʼụlọ ma wughachi ụlọnsọ ukwu na Jerusalem.
Ezr 1:1–11
Nʼafọ mbụ nke ọchịchị Sairọs, eze Peshịa, ime ka okwu Onyenwe anyị nke sitere nʼọnụ Jeremaya mezuo, Onyenwe anyị kpaliri mmụọ Sairọs, eze Peshịa ka o mee mkpọsa nʼalaeze ya niile, ma denyekwa ya nʼakwụkwọ iwu, sị, “Otu a ka Sairọs, eze Peshịa kwuru, “ ‘Onyenwe anyị Chineke nke eluigwe, e nyela m alaeze niile nke dị nʼụwa, o nyekwala m ọrụ iwuru ya ụlọnsọ na Jerusalem, nke dị na Juda. Ya mere, onye ya ọbụla nʼetiti ndị ya nwere ike ịga Jerusalem nke dị na Juda, gaa wuo ụlọnsọ Onyenwe anyị, Chineke Izrel, bụ Chineke nọ na Jerusalem. Ka Chineke ha nọnyekwara ha. Ma nʼobodo ọbụla ebe ndị fọdụrụ ndụ bi, ka ndị nọ nʼebe ahụ nye ha onyinye ọlaọcha na ọlaedo, na akụ na anụ ụlọ nʼụzọ enyemaka, tinyere onyinye afọ ofufu maka ụlọnsọ ukwu Chineke nke dị na Jerusalem.’ ” Mgbe ahụ, Chineke tinyere ọchịchọ ịlaghachi Jerusalem nʼobi ndịisi ezinaụlọ Juda na Benjamin na ndị nchụaja, na ndị Livayị. Ha kwadokwara ịlaghachi maka ịrụ ọrụ ụlọnsọ Onyenwe anyị ahụ na-atụfughị oge. Ndị Juu bi na gburugburu Peshịa nyere ndị nke na-alaghachi Jerusalem onyinye ihe ọlaọcha na ọlaedo, na anụ ụlọ na ihe ndị ọzọ, na onyinye dị oke ọnụahịa dị iche iche, tinyere onyinye afọ ofufu ha. Nke ka nke, eze Sairọs chịpụtara ọtụtụ ngwongwo nke ụlọnsọ Onyenwe anyị nke Nebukadneza sitere na Jerusalem bukọrọ gaa debe nʼụlọ chi ya. Sairọs bụ eze Peshịa, chịpụtara ha site nʼaka Mitredat, onye bụ odozi akụ, onye gụrụ ha ọnụ nye Sheshbaza, onye bụ onyeisi ndị Juu ahụ na-alaghachi Jerusalem na Juda. Nke a bụ ọnụọgụgụ ngwongwo ndị ahụ: efere ọlaedo iri atọ (30), efere ọlaọcha otu puku (1,000), efere ọlaọcha iri abụọ na itoolu (29), efere nta ọlaedo iri atọ (30), efere ọlaọcha nta narị anọ na iri (410), ngwongwo ndị ọzọ otu puku (1,000). Nʼime ihe ndị a niile, ọnụọgụgụ ihe e ji ọlaọcha na ọlaedo kpụọ dị puku ise na narị anọ (5,400). Sheshbaza bulatara ihe ndị a mgbe ya na ndị ahụ a dọọrọ nʼagha hapụrụ Babilọn na-alọta Jerusalem.Nʼotu oge ahụ nʼụwa
Nʼafọ 539 BC, Sairọs Onye Ukwu nke Peshịa weghaara Babilọn, Ezra 1 na-akọkwa na o kwere ka ndị Juda a dọtara nʼagha laa ụlọ wughachi ụlọnsọ. E wuchara ya nʼafọ 516 maọbụ 515 BC nʼokpuru Daraiọs nke Mbụ. Nke a bụ ụwa nke narị afọ nke 6 BC.
Mesopotemia na Ọwụwa Anyanwụ dị nsoCyrus Cylindermgbe 539 BC gasịrị
ChinaConfucius551–479 BC
Confucius kụziri na mba Lu na ezi usoro na-amalite site na ndị ọchịchị na-akwụwa aka ọtọ, nsọpụrụ nye ndị mụrụ mmadụ na mmụta. Okwu ya, nke ụmụ akwụkwọ ya chịkọtara nʼAnalects, kpụrụ ndụ na China ihe karịrị puku afọ abụọ.
IndiaBuddhaihe dị ka 563–483 BC dịka ọdịnala si dị; ihe dị ka 480–400 BC dịka ọtụtụ ndị ọkà mmụta si dị
Siddhartha Gautama, Buddha, kụziri nʼugwu India, ndị na-eso ụzọ ya tọkwara ntọala okpukpe Buddha. Ọdịnala na-etinye ndụ ya nʼihe dị ka 563–483 BC; ọtụtụ ndị ọkà mmụta na-etinye ya ugbu a emesịa, ihe dị ka 480–400 BC.
Gris na RomRom ghọrọ republic509 BC (ụbọchị ọdịnala)
Dịka ọdịnala ndị Rom si dị, ndị Rom chụpụrụ eze ha ikpeazụ, Tarquin Onye Mpako, nʼafọ 509 BC, malitekwa ịhọpụta consul abụọ kwa afọ.
Gris na RomỌchịchị onye kwuo uche ya na Atens508/507 BC
Cleisthenes hazigharịrị ụmụ amaala Atens ka mkpọkọta ndị ikom niile nweere onwe ha kpebie ihe gbasara ọha — mmalite ọchịchị onye kwuo uche ya nke Atens.
Ọwụwa anyanwụ Europe na ala ahịhịaDaraiọs megide ndị Scythiaihe dị ka 513 BC
Daraiọs nke Mbụ, eze Peshịa nʼokpuru onye e wuchara ụlọnsọ ahụ (Ezra 6:15), duuru nnukwu usuu ndị agha gafee Danube megide ndị Scythia. Dịka Herodotus si kwuo, ha gbalagara nʼofe ala ahịhịa, na-akpọ ahịhịa ọkụ, ndị Peshịa wee laghachi azụ.
AmerịkaMonte Albánihe dị ka 500 BC
Na ndagwurugwu Oaxaca nke Mexico, ndị Zapotec malitere iwu Monte Albán nʼelu ugwu e mere ka ọ dị larịị. Ọ bụ isi obodo ha ihe karịrị otu puku afọ.
