Ụgbọ agha na ịnyịnya

Ụgbọ agha bụ ụgbọ dị mfe nwere ụkwụ abụọ nke ịnyịnya na-adọkpụ, na-ebu onye na-anya ya na onye na-alụ ọgụ. Ọ bụ karịsịa ngwa agha, ma ndị eze na ndị ọgaranya na-anọkwasịkwa nʼụgbọ agha maka njem, ngosi na ịchụ nta: Fero mere ka Josef nọkwasị nʼụgbọ ya nke abụọ (Jenesis 41:43). Ndị Hyksos, ndị ọbịa chịrị Ijipt nʼihe dị ka narị afọ nke 17–16 BC, webatara ụgbọ agha nʼIjipt, ruo ọtụtụ narị afọ emesịa kwa, ịnyịnya na ụgbọ agha chịrị ọgbọ agha. Ụgbọ agha chọrọ ala dị larịị: ndị Kenan nke ndagwurugwu nwere “ụgbọ agha igwe”, eleghị anya nke nwere akụkụ ígwè, Jabin nwekwara narị itoolu (Ndị Ikpe 4:3).

Ebo Izrel nke ala ugwu ugwu ji ụkwụ lụọ ọgụ, ma Solomọn chịkọbara ụgbọ agha 1,400 na ịnyịnya 12,000, nke o debere nʼobodo ụgbọ agha, ma na-azụ ahịa ha: otu ụgbọ agha si Ijipt bụ narị shekel ọlaọcha isii, otu ịnyịnya kwa otu narị na iri ise (1 Ndị Eze 10:26–29). E chere ogologo oge na ụlọ nwere ogidi dị na Megido bụ ụlọ ịnyịnya eze; dịka echiche ọzọ si dị, ha bụ ụlọ nkwakọba ihe. Ihe e dere nke ndị Asịrịa na-ekwu na Ehab zigara ụgbọ agha 2,000 nʼagha Qarqar nʼafọ 853 BC.